Ireki menu nagusia
Artikulu hau Nafarroako herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Doneztebe (argipena)».

Doneztebe[2] Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Malerreka eskualdekoa. Udalerriak 1.644 biztanle zituen 2014. urtean.

Doneztebe
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Doneztebe. Euskal Herria.jpg
Doneztebe udalerriko herrigunea eta eliza.

Doneztebeko armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Iruñeko merindadea
Eskualdea Malerreka
Izen ofiziala Escudo de Santesteban.svg Doneztebe / Santesteban
Alkatea Xanti Uterga Labiano
(EH Bildu)
Posta kodea 31740
INE kodea 31221
Herritarra doneztebar
Kokapena
Koordenatuak 43° 07′ 54″ N, 1° 40′ 11″ W / 43.131666666667°N,1.6697222222222°W / 43.131666666667; -1.6697222222222Koordenatuak: 43° 07′ 54″ N, 1° 40′ 11″ W / 43.131666666667°N,1.6697222222222°W / 43.131666666667; -1.6697222222222
Doneztebe hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Doneztebe
Doneztebe
Doneztebe (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 8,62 km2
Garaiera 122 metro
Demografia
Biztanleria 1.644 biztanle
% 51,03 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,97
Dentsitatea 190,72 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 15,69
Zahartze tasa[1] % 18,33
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 35,71
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 78,67 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 11,8 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 69,15 (2010)
Euskararen erabilera % 39,2 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.doneztebe.es

Eduki-taula

GeografiaAldatu

 
Ezpelura ibaia, Ezkurra ibaiarekin elkartu aurretik, Donezteben.

Ingurune naturala eta klimaAldatu

Bidasoa ibaia, zati handi batean, Erreka Beltza izeneko zintzurrean zehar doa. Lesakako zubia, Etxalarko bidea eta Igantziko Bentak alde batera uzten dira Sunbillara iritsi arte. Sunbillan Doneztebe erdigune duen Malerreka eskualdea hasten da, ekialdean Bertizarana dago, eta mendebaldean Doneztebe. Udalerri hau Bidasoa ibaiak eta haren ibaiadar den Ezkurra ibaiak ureztatzen dute.

Klimaren ezaugarri nabarmenak dira euri aunitz eta erregularrak izatea, idortasun eza, nahiz uda betean izan eta tenperatura aldaketa ttikiak. Era horretako klimari klima atlantiko epela deitzen zaio. Urteko batez bertzeko balore batzuk honako hauek ditugu: 14–15 °C-ko tenperatura, 170 bat egunetan egiten duen 1.600-1.800 mm euri.

Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 138 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.[3]

Udalerri mugakideakAldatu

Iparraldean Sunbilla, hegoaldean Oiz eta Donamaria, ekialdean Bertizarana eta mendebaldean Elgorriaga mugakide ditu.

MendiakAldatu

Doneztebe mendiz inguratua dago, bertzeak bertze Aranzoko, Kaxerna, Askin, Otetxon, Bertizko Jaurerria, Ekaitza eta Mendaur.

HistoriaAldatu

 
Antzinako argazkia.

Antzina Leringo Doneztebe haraneko udalerri burua izan zen, Bidasoa eta Berroaran udalerrien artean kokatua zegoela. 1192an Antso VI.a Nafarroakoak haran honi forua eman zion. 1280an jada Doneztebe Nafarroako Erresumako ogasun publikoaren zerga-diru emaile gisa agertzen zen. 1421ean gaur egun herrigunea dagoen Ezkurra ibaiko ezkerraldeko ertzera lekualdatu zen.

1467an Leonor I.a Nafarroakoak udalerria 4 libera eta 12 soldaten zerga ordaintzetik aske utzi zuen. 1497an Joanes III.a Nafarroakoak eta Katalina I.a Nafarroakoak udalerriari Jakako forua eman zioten, haren bidez Bidasoko eta Berroarango ur eta larreen erabilpenarengatik ordaindu ohi zen eiurdea izeneko zerga ordaintzetik askatu zuten. XVI. mendearen erdialdera Nafarroako Gorteetan eserlekua zuen udalerriaren maila bereganatu zuen. Eliz barrutiari dagokionez, 1567. urtera arte Doneztebe Baionako Elizbarrutiaren barnean zegoen eta data horretatik aurrera Iruñeko Eliz Barrutira iragan zen.

DemografiaAldatu

XX. mendearen lehen 70 urteetan hazkunde esanguratsurik ez zuen izan Doneztebek, baina 1980ko hamarkadatik aurrera eta XXI. mendearen lehen hamarkadara arte, populazioa % 60 inguru hazi zen.

Doneztebeko biztanleria
 

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 150 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 9,86 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren antzera).

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

Doneztebeko alkatea EH BILDU alderdi politikoko Xanti Uterga da 2015ko udal hauteskundeez geroztik. Udaleko bederatzi zinegotzietatik 6 lortu zituen, 3 PSNkk, eta 0 PPk. Boto baliogabeak 41 izan ziren (emandako guztien % 4,38) eta boto zuriak 24 (botoen %2,68). Abstentzioa % 22,64 izan zen.

Doneztebeko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Eusko Alkartasuna 594 9

2011n ere EA eta Miguel San Miguel izan ziren garaile; aurrean beste zerrenda bat izan zuten, PP (zinegotzi bat). 2011ko hauteskundeetan Doneztebe EA bere izenarekin -eta ez Bilduren barruan- aurkeztu zen udalerri bakanetakoa izan zen, Nafarroa Garaian bakarra.

Doneztebeko Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Eusko Alkartasuna 596 8
PP 107 1

Doneztebeko Udala (2015)

Alderdia Botoak Zinegotziak
EH Bildu 555 6
PSN 266 3
PP 50 0

UdaletxeaAldatu

Alkateen zerrendaAldatu

Agintaldia Alkatea Alderdi Politikoa
1979-1983 Carlos Pikabea Manterola Independentea
1983-1987 Alfredo Zugarramurdi Zozaia Doneztebeko Gazteak
1987-1991 Antonio Apeztegia Lanaspa Unión Doneztebarra
1991-1995 Miguel San Miguel Azpirotz Eusko Alkartasuna
1995-1999 Miguel San Miguel Azpirotz Eusko Alkartasuna
1999-2003 Miguel San Miguel Azpirotz Eusko Alkartasuna
2003-2005 Jose Ramon Etxebeste Urrutia Eusko Alkartasuna
2005-2006 Joxe Irigoien Irugarai Talde mistoa
2006-2007 Jose Ramon Etxebeste Urrutia Eusko Alkartasuna
2007-2011 Miguel San Miguel Azpirotz Eusko Alkartasuna
2011-2015 Miguel San Miguel Azpirotz Eusko Alkartasuna
2015-2019 Xanti Uterga Labiano EH Bildu

AzpiegiturakAldatu

GarraioakAldatu

Mariano Vertiz autobus konpainiak Doneztebe eta Labaiengo linea ustiatzen du, norabide bakoitzean bidaia bakarra egiten duena. Lineak honako ibilbidea egiten du:

La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez bi zerbitzu izaten dira noranzko bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:

Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

EuskaraAldatu

Artikulu nagusia: «Malerrekako hizkera»

Euskararen Foru Legeak udalerria eremu euskaldunean bete-betean kokatzen du, bertan Malerrekako hizkera mintzatzen delarik. 2001eko erroldaren datuen arabera, herritarren %69,15 euskalduna zen.

Bestak eta bestelako ospakizunakAldatu

"Gora Doneztebe!" ereserkia (Mendi Abesbatza-2010)

Doneztebeko bestak ekainaren 29an ospatzen dira, San Pedroetan. San Pedro eguneko meza nagusia bukatzean, Mendi abesbatzak José Antonio Irigoyen eta Iñaki Diéguez Gutiérrezek konposaturiko Gora Doneztebe! ereserkia abesten du:[4]

Ereserkiaren hitzak
Gora Doneztebe!

Zabaldi ederra Mendaurren oñian

etxe sorta txuria eliz itzalian

karrika txukuna txukunen artian

berdin gabea zera Napar alderdian

Baztan aldetik dator ugalde zabal ta argia

Ezkurra ta Labaindik erreka garbi ta ugaria

bihori emanaz besarkada eztia

Bidasoa ibaiari ematen diozu bizia

Gora Doneztebe, gora Doneztebe!


San Pedro eguna, egun berezia

doneztebarrendako besta nagusia

alaitsu dabila gure gaztedia

bai zarretatik ere gauza dan guzia

plaza berrian esku ta guantez jokatuko dute

ta ilunabarrez neska mutilek dantza lertu arte

alaitu zaitezte bai zar eta gazte

alkartu eta ohiu eginaz: gora Doneztebe!

Gora Doneztebe, gora Doneztebe!

Besta ttikiak irailaren 3. asteburuan ospatzen dira. Aipatzekoak dira, halaber, herriko inauteriak, maiatzean ospatzen den udaberriko azoka eta San Martinen ondoko asteko ortziralean ospatzen den udazkeneko azoka.

Inguruko zenbait herritan gertatzen den bezala, urte berria agurtzeko, urtarrilaren 1ean herriko umeak karrikaz karrika ibiltzen dira goizean zehar urtetsak eskean eta horretarako "Urte berri berri" kantua abesten dute.[5]

Urte berri berri kantua (2019)

Hitzak:
Urte berri berri
Zer ekarri berri
Uraren gañean
Etxekoandria ona
Nausi hobia
Urte zahar
Nik atorra zahar
Maukarik ez
Eta nik axolik ez!
Bota urtatsak!

Ondasun nabarmenakAldatu

EraikinakAldatu

 
Ezkurra ibaia, Doneztebe zeharkatzen.

KaleakAldatu

PlazakAldatu

  • Plaza Txikia: Bertatik etxe gotikoa (zaharberritua) eta elizako dorrea ikusten ahal dira.
  • Portalea: Plaza honetan, San Pedro festetan Trapatan izeneko dantza egiten da. Bertako dantza da, eta neska-mutilek parte hartzen dute. Banderaren dantza ere plaza honetan egiten da.

Doneztebar ospetsuakAldatu

Talde eta kultura-entitate eragileakAldatu

Club Deportivo Erreka Kirol ElkarteaAldatu

Doneztebeko Club Deportivo Erreka Kirol Elkartearen ereserkia (2010)

1976an sortu zuten herriko gazte batzuk.[27] 2014. urtean Nafarroako Kirol Elkarterik onenaren saria jaso zuen nafar Gobernuaren eskutik.[28]

Eskubaloian, esku pilotan eta judon konpetitzen du. Eskubaloian lortu izan du ibilbiderik nabarmenena, Nazioko bigarren mailan jokatuz bi liga irabazi dituelarik gizonezko talde seniorrarekin. 2019an liga eta kopa irabazi, dobletea, eta maiatzean Lehen maila nazionalera igotzeko fasera iritsi da baita .[29][30] [31] Bertako jokalari batzuk Europako beste liga batzuetara jokatzera joan dira: Niko Mindegia, Ibai Meoki eta Juanto Apezetxea.

Mendizale taldea ere badu eta, horrez gain, herriko kultur- eta kirol-ekintzetan oso errotuak dauden hainbat ekimen bultzatzen ditu: Herri-Krossa, Udako Kirol Eskola, areto-futbola eta frontenis txapelketak, San Silvestre eguneko lasterketa, Errekaren Eguna eta abar. [32][33][34][35]

2010ekoa du taldeak Lainoaren Umeak, Zeruaren Koloreak ereserkia.[36]

Hitzak:
Doneztebe aldean

sortu zen lainopean,

kirola du helburu,

guztiok elkarlanean.

Lainoaren umeak,

zeruaren koloreak.

Erreka dugu gorputza,

jendea berriz arima.

Sasoia da gure hitza,

indarra eta kemena.

Erreka izen ederra

zabaltzen ari garena,

bihotzean daramaguna

mundu guztian barrena.

Lainoaren umeak,

zeruaren koloreak.

Erreka dugu gorputza,

jendea berriz arima.

Sasoia da gure hitza,

indarra eta kemena.

Erreka izen ederra

zabaltzen ari garena,

bihotzean daramaguna

mundu guztian barrena.

Lainoaren umeak,

zeruaren koloreak.

Kirola du helburu,

guztiok elkarlanean.


Mendi AbesbatzaAldatu

Doneztebeko Mendi Abesbatza, Mendi Ttiki Abesbatza, Erreka Dantza Taldea, Donostiako Udalaren txistulari taldea eta Guy Saldubehere, Pauline eta Juliette eta Jon Itçaina solistak.

1996an sortu zen eta bertako zein inguruko herrietako kideek osatzen dute. 2002ko iraila arte Iñaki Diéguez soinujole ospetsua izan zen zuzendaria.[37][38] Geroztik Ion Irazoki Zubieta da zuzendaria. Ibilbide luzeko abesbatza da eta bere kontzertuetan errepertorio anitza eskaintzen du, euskal abestiak, klasikoak, eliz-kantak, abesti modernoen bertsioak eta abar.[39][40][41][42][43]

2017an Mendi Ttiki abesbatza sortu zen Itziar Irigoien eta Ruth Etxebesteren zuzendaritzapean. Mendi Abesbatzaren zenbait ikuskizunetan aritzen dira. [44][45]

Erreka Dantza TaldeaAldatu

Euskal dantza sustatzeaz gain, herrian bertan, -bestetan, Olentzeron, Mendi abesbatzarekin-, zein ingurukoetan hainbat ikuskizunetan hartzen dute parte.[46][47] [48][49][50]

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f   Euskal Herriari Begira Udalbiltza .
  2.   Euskaltzaindia 155. araua: Nafarroako udal izendegia .
  3. Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
  4.   Iturrioz Petralanda, Nekane (pdf), [https://csmn.educacion.navarra.es/web1/wp-content/uploads/2018/05/ITURRIOZ.-Repertorio-para-acorde%C3%B3n-en-Navarra.pdf Repertorio para acordeón en Navarra (1988-2017).] .
  5.   Alcasena, Gabriel Imbuluzqueta (1994) «La celebración del año nuevo en Baztan, Bertizarana, Malerreka y Cinco Villas» Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra (63): 15–42 ISSN 0590-1871 . Noiz kontsultatua: 2019-01-03 .
  6.   «Fidel Agesta omenduko dute Donezteben abenduaren 30eko emanaldien artean» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  7. (Gaztelaniaz)  «Doneztebe homenajea al fotógrafo Fidel Agesta . Noticias de Navarra» Noticias de Navarra . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  8.   «EZCURRA LASTIRI, José - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-18 .
  9.   «DONEZTEBE/SANTESTEBAN - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  10.   «FOTOS GLOSADAS (14)» Iñaki Anasagasti . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  11. (Gaztelaniaz)  (pdf) JUNTAS ELECTORALES PROVINCIALES: Candidaturas presentadas para las elecciones al Congreso de los Diputados y Senado convocadas por Real Decreto 2057/1982 de 27 de agosto. .
  12.   Perurena Santesteban, Maria Jesus, «EUSKARA IRAKASKUNTZAN AZKEN 23 URTEOTAN DONEZTEBE ETA MALERREKAN» (pdf), Euskaltzaindia .
  13.   «Ostolaza Elizondo, María Isabel - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-04 .
  14.   Press, Europa (2018-09-05) «Isabel Ostolaza se incorpora a la Real Academia de Historia como académica correspondiente de Navarra» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2019-03-04 .
  15. (Gaztelaniaz)  «Txomin Mindegia, Medalla al Mérito Deportivo» El Diario Vasco 2008-11-26 . Noiz kontsultatua: 2019-04-15 .
  16.   «Larraza Micheltorena, María del Mar - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  17.   «Gobernuak areto-futboleko Javier Eseverri jokalaria eta Koteto Ezkurra erremontista 2018 Kirol Merituari Urrezko Dominarekin saritu ditu - navarra.es» www.navarra.es . Noiz kontsultatua: 2019-04-15 .
  18.   «Noelia Ariztia azpitxapeldun Espainiako Txapelketan» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  19.   «Noelia Ariztiaren garaipen berria» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  20.   Xaloa Telebista (2018-05-15) Noelia Ariztia l Judo Entrenatzailea . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  21. (Gaztelaniaz)  «MALDERREKA / La acordeonista Amaia Iraola participará en el prestigioso Festival de Ikaalinen en Finlandia» El Diario Vasco 2007-06-01 . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  22. (Ingelesez)  Berria.eus «Soinu jotzaile ibiltaria itzuli da» Berria . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  23.   «Doneztebekoa da Cirque du Soleileko soinua» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-05 .
  24.   Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale «Maialen Belarra - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-04 .
  25. (Gaztelaniaz)  «Errekaren Eguna y Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa comparten el sábado en Doneztebe» El Diario Vasco 2009-05-29 . Noiz kontsultatua: 2019-03-04 .
  26.   «"Eskolartekuk" taldea nagusi» bertsoa.eus . Noiz kontsultatua: 2019-03-04 .
  27. (Gaztelaniaz)  Ayerra, Pablo (2017-06-25) «La historia del Erreka hunde las raíces antes de 1976» diariodenavarra.es . Noiz kontsultatua: 2019-04-18 .
  28. (Gaztelaniaz)  «CD Erreka, mejor Club Deportivo de Navarra 2014» El Diario Vasco 2015-02-05 . Noiz kontsultatua: 2019-04-18 .
  29.   «Final ikusgarria eskaini du Errekak» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-18 .
  30. (Gaztelaniaz)  «El Erreka, indiscubible campeón de Liga» El Diario Vasco 2019-04-16 . Noiz kontsultatua: 2019-04-18 .
  31.   «Doblete historikoa lortu du Erreka eskubaloi taldeak» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-05-06 .
  32. (Gaztelaniaz)  «Fiesta del balonmano en Doneztebe» El Diario Vasco 2019-04-13 . Noiz kontsultatua: 2019-04-15 .
  33.   «CLUB DEPORTIVO ERREKA KIROL ELKARTEA» Ayuntamiento de Doneztebe / Santesteban - Doneztebeko Udala 2016-06-06 . Noiz kontsultatua: 2019-04-15 .
  34.   «Giro bikaina izan dute aurten ere Errekaren XII. Egunean. Noticias de Navarra» Noticias de Navarra . Noiz kontsultatua: 2019-04-15 .
  35.   «28 urte eta gero eskubaloi liga irabazi du Errekak» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-15 .
  36.   «Doneztebeko Erreka elkarteak ezagutzera eman du bere Himnoa» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-18 .
  37.   «Diéguez, Iñaki - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  38.   (PDF) Iñaki Diéguez “BIRAK” .
  39.   «MENDI ABESBATZA» www.federaciondecoros.com . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  40.   «Mendi abesbatzak eta Gaztelu taldeak, bihar Amaiurren eskaini beharreko emanaldiari buruz, Ion Irazokirekin solastu gara.» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  41.   «Donostiako Txistulariak + Mendi Abesbatza - Kulturklik» www.kulturklik.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  42.   Erredakzioa (2018-10-16) «Basauriko Ahots-musika Topaketak 45. edizioa bete du aurten» Geuria . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  43.   «mendi abesbatza - YouTube» www.youtube.com . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  44. (Gaztelaniaz)  «Mendi Ttiki abesbatzak emanaldia. Noticias de Navarra» Noticias de Navarra . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  45.   «'Hego haizeak Ipar doinuak' emanaldia otsailaren 16an eskainiko dute Donezteben» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  46. (Gaztelaniaz)  «Erreka Dantza Taldea ofrece esta noche un festival especial» El Diario Vasco 2014-06-14 . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  47.   ««Emanaldi hasieran urduritasun puntu bat izaten dut»» Erran.eus . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  48.   ni06281 (2011-12-27) Olentzero Donezteben- Erreka dantza taldea . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  49.   Xaloa Telebista (2016-08-26) Lekarozko bestak 2016 Erreka Dantza Taldearen emanaldia . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .
  50.   DoneztebekoUdala Ayuntamiento de Doneztebe (2016-07-05) ERREKA DANTZA TALDEA DONEZTEBEKO BESTETAN . Noiz kontsultatua: 2019-02-17 .

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu