Ireki menu nagusia


Sunbilla[2] Nafarroa Garaiko iparraldeko udalerri bat da, Malerrekako ibarrekoa, Baztan Bidasoa eskualdekoa. Iruñeko merindadekoa. 650 biztanle zituen 2014. urtean. Nafarroa Garaiko hiriburu Iruñetik 56 kilometro iparraldera dago. Nekazaritzan eta zerbitzuetan dago oinarrituta ekonomia, baina azken urteetan bultzada nabarmena izan du turismoak.

Sunbilla
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Sunbilla. Euskal Herria.JPG
Sunbilla udalerriaren ikuspegi orokorra.

Sunbillako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Iruñeko merindadea
Eskualdea Malerreka
Izen ofiziala Escudo de Sunbilla.svg Sunbilla
Alkatea Amets Inda Gorriaran
(EH Bildu)
Posta kodea 31791
INE kodea 31226
Herritarra sunbildar
Kokapena
Koordenatuak 43° 09′ 52″ N, 1° 40′ 06″ W / 43.164444444444°N,1.6683333333333°W / 43.164444444444; -1.6683333333333Koordenatuak: 43° 09′ 52″ N, 1° 40′ 06″ W / 43.164444444444°N,1.6683333333333°W / 43.164444444444; -1.6683333333333
Sunbilla hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Sunbilla
Sunbilla
Sunbilla (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 9,55 km2
Garaiera 106 metro
Distantzia 56 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 650 biztanle
% 52,93 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 47,07
Dentsitatea 68,06 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 7,11
Zahartze tasa[1] % 19,33
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 59,7
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 74,19 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 11,14 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 88,81 (2010)
Euskararen erabilera % 73,4 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.sunbilla.com

GeografiaAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

 
Herrigunea, zubia eta elizaren irudia.

Sunbilla Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean dago. Bi auzoz osatua dago, bakoitza Bidasoa ibaiaren alde batean. Bi auzoak antzinako harrizko zubi zaharrak batzen ditu 1562az geroztik. Zubi modernoa ondoren eraiki zen. Herriko kale handiena eta udalerria egituratzen duena Kale Nagusia da.

Sunbillak Igantzi eta Etxalar ditu mugakide iparraldean, Arantza ekialdean, Bertizarana mendebaldean, eta Doneztebe hegoaldean.

Mendaur mendi ospetsua hurbil dago, hegoaldera (1.131 m).[3][4]

Bisusta ur-jauzia herriko iparraldean dago. Urkidi (624 m) eta Abelu-Apausa (682 m) mendietako urak jasotzen dituen Burdinzelaieta errekan dago, azken zatian. Erreka Bidasoara heldu baino 30 metro lehenago 10-20 metroko jauzia egiten du urak antzinako trenaren ibilbidearen azpitik pasa baino lehenago.[1][2]

Eduki-taulaAldatu

Inguruko mendiakAldatu

Ur-jauzi hau Mendaurreko mendilerroko

Ingurune naturala eta klimaAldatu

Sunbillak klima atlantiko epela du, prezipitazioak ugariak dira urte osoan, eta Nafarroa Garaiko erdialdeko eta hegoaldeko udalerrietan ez bezala, udak ez dira batere lehorrak. Urtean batez beste prezipitazioak 1.800 eta 2.000 mm bitarte izaten dira, tenperatura 14 °C, eta egun euritsuak 180.

Landaredian intxaurrondoak eta haritzak dira nagusi; udalerriaren altuera dela eta, pagoak nahiko urriak dira. Horrez gain, XIX. mendean birlandatzen hasitako hainbat konifera ere badira, hala nola intsinis pinua eta japoniar laritza.

Estazio meteorologikoaAldatu

Sunbillan, itsas mailatik 117 metro gorago, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1979an jarritako estazio meteorologikoa dago.[5]

DemografiaAldatu

Sunbillako biztanleria
 

2008ko erroldan jasota dagoenez, Espainiaz kanpoko lau etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 0,60 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

XX. mendearen erdialdean egon zen migrazio-prozesua nabarmentzekoa da; herritar askok alde egin zuten Frantzia eta Estatu Batuetara, batez ere. 1950ean sunbildarrak 1.090 ziren, 30 urte geroago 721 bakarrik, heren bat gutxiago. Hori dela eta, udaletxeko horma batean zubi zaharraren aldekoan, bertso hau irakur daiteke:

«

Hamaika gazte Amerikara
amestutako bidaian
Lanaren bidez bizimodua
betiko moldatu nahian
Sentimenduak ere borrokan
nahi eta ezina lehian
Urte batzutan ibili arren
geroarekin ez baian
Ametsak egi bihurtzen ziran
itzulitako garaian

»
Agustin, 2010-9-19

PolitikaAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

2007an Sunbillako alkate kargurako Eusko Alkartasuneko José Francisco Errandonea Zubieta aukeratu zuten. Udaletxeko zazpi zinegotzietatik sei lortu zituen bere talde politikoak, gehiengo osoa udalean. Boto baliogabeak 85 izan ziren (emandako guztien % 17,60) eta boto zuriak zazpi (% 1,76). Abstentzioa % 27,37 izan zen.

Sunbillako Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Eusko Alkartasuna (EA) 298 6
Sunbildarrak 93 1
 
Sunbillako etxeen itxura tipikoa.

2011ko udal hauteskundeetan zazpi zinegotziak lortu zituen zerrenda bakarra aurkeztu zen, Bildukoa.[6] Amets Inda aukeratu zuten alkate, eta Errandonea alkate ohia zinegotzi.[7]

UdaletxeaAldatu

 
Sunbillako udaletxea.

Udaletxea XIX. mendearen erdian eraiki zen eta inguruko eraikuntzen estilo bera dauka. Udal bulegoez gain, udaletxean, ostatua, taberna eta helduen irakaskuntza klaseak daude. Udala alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Kale Nagusia 1-2

AlkateakAldatu

2007-2011 José Francisco Errandonea Zubieta EA
2011-2015 Amets Inda Gorriaran Bildu

AzpiegiturakAldatu

Iruñetik Irunera doan N-121-A errepide nazionalean dago Sunbilla, 56. kilometroan. Garai batean errepide nazionala herriko Kale Nagusitik pasatzen zen, baina tunela eta herriko saihesbidea eraiki eta gero herria errepide nazionaletik kanpo geratu zen.

GarraioakAldatu

La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxienez bi zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:

Tren TxikitoaAldatu

Bidasoako trenbidea, Tren Txikitoa izenez ezagunagoa, 1889. urtean sortu zuen Ingalaterrako Bidasoa Railway and Mines enpresak. Trenbidea Irun eta Endarlatsa lotzeko sortu zen. Trena bide estukoa zen, eta lurrunaren bitartez mugitzen zen. Hasiera batean minerala garraiatzen zuen Endarlatsako meategietatik Irunera. Baina gerora, Irun-Elizondo ibilbidea egiten hasi zen, bidaiariak eramaten.

Gaur egun, antzinako burdinbidetik Bidasoko bide berdea dago, eta Irungo Behobia auzotik Legasaraino joan daiteke (51 km). Bidea Sunbillatik pasatzen da, eta oinez edo bizikletaz egiteko aproposa da.[8]

KulturaAldatu

JaiakAldatu

Sunbillako jaiak abuztuaren 11n ospatzen dira, San Tiburtzioetan.

EuskaraAldatu

Sunbillako Fermin Zelaieta[9] (Ahotsak[10] proiekturako)

Sunbillan[11] Malerrekako hizkera[12] egiten da, ipar sartaldeko nafarrera.

ZerbitzuakAldatu

Sunbilla "Malerrekako Zerbitzuen Mankomunitateko" kidea da.

Ondasun nabarmenakAldatu

 
San Joan Batailatzailearen elizaren ikuspegia.
  • San Joan Batailatzailearen eta San Tiburtzioren eliza, gurutze latindarraren oinarridun harrizko eraikina da.
  • XVII. mendea aurretik armarria duten etxeak:
    • Udaletxea, XIX. mendean eraiki zen.
    • Subizarreko jauregia.
    • Meharbaita etxea.
    • Eskribaita etxea.
    • Ambrosabaita etxea.
    • Arriskoenea etxea.
    • Garaikoetxea (indianobaita).
    • Garbitoki zaharra.
    • Paulabaita
    • Arria.
    • Auloa.
 
Latasa eskultura.

Sunbildar ospetsuakAldatu

  • Ramon Latasa (1930-1991), aizkolaria. 1959an apustu mitiko bat irabazi zuen Luxia azkoitiarren aurka. Urte berean Lekeition beste balentria handi bat egin zuen: 5 metro eta 15 zentimetroko zirkunferentzia zuen eukalipto enborra 3 ordu eta 17 segundotan ebaki zuen. 1966ko Espainiako binakako txapelduna izan zen Arria II.arekin. 1967an Espainiako banakakoa irabazi zuen, 1968an Espainiako zutikako txapelketa eta 1974an Espainiako binakakoa Usategietarekin.[13]
  • Unai Bertiz harrijasotzaile gaztea Nafarroako txapelduna izan zen: 2008, 2009, 2010, eta 2011n. Jasotako pisu totalaren errekorra du 6562.5 kilorekin (2011).[14][15]
  • Ane Petrirena 200 metro leunetan Nafarroako txapelduna eta Espainiako txapeldun ordea izan da. 2017an 23 urte azpikoetan Europa mailako txapelduna izan zen 4x100 proban.[16][17]

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia 155. araua: Nafarroako udal izendegia.
  3. Sunbilla-Mendaur-Sunbilla ibilaldia
  4. Mendaur mendia euskal-herria.org mendi-atarian
  5. Nafarroako Meteorologi Agentziaren webgunea.
  6. Emaitzak Berria egunkarian.
  7. Sunbilla, Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioaren webgunean.
  8. Tren Txikitoa, Sunbite turismo elkartearen webgunean.
  9. (Euskaraz)«Zelaieta Lastiri, Fermin - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-30.
  10. (Euskaraz)«Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-30.
  11. (Euskaraz)«Sunbilla - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-15.
  12. (Euskaraz)«Malerrekakoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-11-15.
  13. Antton Espelosin (2009): Aizkora apustuak eta txapelketak.
  14. Mikel Lasarte (2010-07-15) Unai Bertiz Nafarroako Harrijasotzaileen Txapelketan . Noiz kontsultatua: 2018-08-23.
  15. (Gaztelaniaz)«Unai Bertiz bate una de las marcas de Iñaki Perurena» El Diario Vasco 2011-07-10 . Noiz kontsultatua: 2018-08-23.
  16. (Gaztelaniaz)«Oro para Ane Petrirena y bronce para Adrián Vallés. Noticias de Navarra» Noticias de Navarra . Noiz kontsultatua: 2018-08-23.
  17. (Gaztelaniaz) Petrirrena, Ane, «Ane Petrirena Insausti», Esapiniako atletismo Federazioa, . Noiz kontsultatua: 2018-08-23.

Kanpo estekakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sunbilla  
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa