Itsasondo

Gipuzkoako udalerria


Itsasondo Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa, UEMA mankomunitateko kidea. 2019.urtean 718 biztanle[3] zituen. Donostia hiriburutik 43 kilometro hegoaldera dago.

Itsasondo
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Itsasondo.jpg
Itsasondo udalerria eta N-1 errepidearen ikuspegia.
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Goierri
Izen ofiziala Itsasondo
Alkatea Asier Garro Sodupe
Posta kodea 20249
INE kodea 20047
Herritarra itsasondoar
Kokapena
Koordenatuak 43° 04′ 04″ N, 2° 10′ 02″ W / 43.0678266°N,2.1672356°W / 43.0678266; -2.1672356Koordenatuak: 43° 04′ 04″ N, 2° 10′ 02″ W / 43.0678266°N,2.1672356°W / 43.0678266; -2.1672356
Azalera 8,94 km2
Garaiera 160 metro
Distantzia 43 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 657 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -17)
% 49,78 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 50,22
Dentsitatea 73,49 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 18,62
Zahartze tasa[1] % 19,28
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 49,08
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 82,72 (2011)
Genero desoreka[1] % 19,17 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 12,05 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 75,75 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 49,1 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.itsasondo.net/

GeografiaAldatu

Inguru naturala[4]Aldatu

Gipuzkoako Goierri eskualdean dago Itsasondo, Murumendi (868m) mendiaren magalean. Itsas mailatik 160 metrora dago, eta 8.9 kilometro karratu ditu.

Bi zati nagusitan bereizten da herria: N-1 errepide zaharraren ondoan dago herrigune nagusia, Oria ibaiaren ertzean; Murumendi mendiaren magalean mailakaturik dagoen baserri multzoak osatzen du herriaren beste zati garrantzitsua.

Arbel harri ugari dagoen lur eremu zabalen jabe da Itsasondo. Horixe da herriaren ezaugarri nagusietako bat. Iraganean, lur eremu horien ustiapenak garrantzi handia izan zuen herriaren garapenean. Meategi ugari zeuden herrian, eta arbel harria ateratzen zuten haietatik. Egun, meategi zuloen irteerak ikus daitezke.

N-1 errepidea Legorreta edo Ordizia parean utzi, eta GI-2133 errepidea hartzea da Itsasondora iristeko biderik errazena.  

Udalerri mugakideakAldatu

AuzoakAldatu

Historia[5]Aldatu

1615. urte aldera erosi zion hiribildu titulua Itsasondok Erret Ogasunari, 1399az geroztik Ordizia hiribilduari loturik egon ondoren. Horixe da herriari buruz dagoen lehen agiri berria. Jauntxo feudalek egin zitzaketen gehiegikerien aurrean babesa ematen zien herritarrei agiri horrek; horrez gain, besteak beste, berezko administrazio ekonomikoari eta lurren ingurukoei eusten zion herriak, agiriari esker.

Bozue Handi elkarteko kide ere bazen Itsasondo; Enerio-Aralar mendietako baso eta abeltzaintzarako baliabideen ustiapena kudeatzen zuen erakundea zen Bozue Handi elkartea. 1615ean, Oria ibaiko batura osatu zuen, Arama, Gaintza, Legorreta, Altzaga eta Zaldibiarekin batera. 1845ean hautsi zen batura hori. 1966ko otsailaren 5ean, barruti txikia zela eta diru urritasuna zuela argudiatuz, Itsasondoko udalerriari batzeko eskaera egin zion Altzagak. 1967an onetsi zen eskaera. 1990etik, bi udalerri dira Altzaga eta Itsasondo.

Behe Erdi Aroan, handiki leinuen multzo txiki batzuk zeuden herrian. Haietako batzuk ganboatarren etxearekin lotzen ziren; Ibarratarrak, kasu. Horiez gain, Rekalde, Etxeberria eta Isasagatarrak zeuden. Azken horietatik dator herriaren izena.

Garai batean, meategi ugari egon ziren herrian; arbela ateratzen zuten haietatik. Ustiapen horrek eragin nabarmena izan zuen herriaren garapenean. Gaur egun, lan horren arrasto ugari daude herrian: etxe askotako teilatuak arbelezkoak dira, eta meategirako bideak eta meategietako zuloak ere badira. 1970ean itxi zituzten arbeltegiak. Gertaera horrek erabateko aldaketa ekarri zuen herriko bizimoduan eta ekonomian.

Bi zati nagusitan bereizten da herria. N-1 errepide zaharraren bi aldeetara hedatzen den herrigunea da gehien ezagutzen dena. Horrez gain, sakabanatutako baserri ugari daude herrigunetik gora. XX. mendeko eraikinak dira nagusi herrigunean. Jasokundeko parroki eliza da herriko eraikin garrantzitsuenetako bat. Erdi Aroko eraikina da berez, baina gaur egun duen itxura XVI. mendean egin ziren zabalkuntza lanen ondorioa da. Elizak nabe bakarra du, eta gurutzeriazko gangez estalia dago. Koru azpian dagoen atala da eraikineko zaharrena. Elizaz gain, Letrango San Juan baseliza, udal garbilekua eta Otamendiko oinetxea dira beste hiru eraikin aipagarri. 1860ean berreraiki zuten Letrango San Juan baseliza, trenbidea egiteko lanak zirela-eta bota egin behar izan baitzuten eraikin zaharra. Ospe handia zuen ospitalea zen, eta gaixo, ibiltari eta erromes ugariren sendatzeko tokia eta atsedenlekua zen. Herrigunetik urrunago badira beste hainbat eraikin ikusgarri: Iraola Arrese eta Isasaga baserria, esaterako. Besteak beste, Gipuzkoa barnealdera doazen mendi bideak eta Oria ibarraren bidea ikus daitezke azken baserri horretatik. Behobia aldera zihoan Errege bidea zen Oria ibarraren bide hori. Iturria: Gipuzkoako Foru Aldundik 1992an argitaratutako 'Gipuzkoako Gidaliburu Historiko Monumentala'.

OndareaAldatu

Demografia [6]Aldatu

Arbelaren erauzketaren industriari oso loturik egon da Itsasondoko biztanleria. Baserritar eredu batetik zetorren herria industrializatu egin zen XIX.mendearen amaieran eta XX. mendearen lehen hamarkadetan gorako joerari eutsi zion. Gerra Zibila eta gerraostean jaitsierak izanagatik ere, 1970eko hamarkadan goia jo zuen Itsasondoko biztanleriak, mila biztanleko langa igarotzea lortuta.. Ondoren, arbel erauzketa enpresen itxierak bultzatuta nagusiki, beheraka joan zen populazioa hogei urtez. XXI. mendearen lehen hamarkadan berriro hazteari ekin zion biztanle kopuruak eta azken urteetan egonkor mantendu da.


Itsasondoko biztanleria
 
Datu-iturria: https://www.foro-ciudad.com/guipuzcoa/itsasondo/habitantes.html

EuskaraAldatu

Itsasondoko Mikel Gorostidiren[7] testigantza, herriak izandako erdalduntze prozesuaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[8][9] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Itsasondoko[10] euskara erdialdeko euskararen[11] (gipuzkeraren) aldaera bat da, sartaldeko euskararen[12] barnean kokatzen den Goierriko euskara[13], hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera osatzen du Sartaldeko azpieuskalkia, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Itsasondo Goierriko euskararen eremuaren erdialde samarrean dago, eta horrenbestez bete-betean ditu Goierriko euskararen ezaugarriak.

PolitikaAldatu

2011ko udal hauteskundeakAldatu

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, 2011n Itsasondoko alkatea Bilduko Areti Gkika izan zen, greziar jatorriko emakume euskalduna (gaur egun Katalunian bizi da).[14]

Itsasondoko udalbatza

Alderdia

Itsasondoko udalbatza

Zinegotziak Boto kopurua
Bildu
7 / 7
235 (% 78,60)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 7
14 (% 4,68)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 7
11 (% 3,68)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean


GarraioaAldatu

JaiakAldatu

Jaiak irailaren hirugarren asteburuan dira.

Itsasondoar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. (Gaztelaniaz) «Población de la C.A. de Euskadi por ámbitos territoriales, unidad, grandes grupos de edad cumplida, sexo y periodo» PX-Web . Noiz kontsultatua: 2020-03-11.
  4. «Kokapena | Itsasondoko Udala» www.itsasondo.net . Noiz kontsultatua: 2020-03-11.
  5. «Historia | Itsasondoko Udala» www.itsasondo.net . Noiz kontsultatua: 2020-03-11.
  6. (Gaztelaniaz) «Habitantes Itsasondo 1900-2019» www.foro-ciudad.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-11.
  7. «Gorostidi Zuaznabar, Migel - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-27.
  8. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-27.
  9. «Caf lantegiaren eraginez erdaldunak herrira - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-27.
  10. «Itsasondo - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  11. «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  12. «Sartaldekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  13. «Goierrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-06.
  14. «Areti Gkika: "Duela urte batzuk kataluniarrek ez zuten independentziarekin amesten"» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-26.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa