Zaldibia

Gipuzkoako udalerria

Zaldibia Gipuzkoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. 2016. urtean 1.566 biztanle zituen. Hegoaldean mugakide du Aralarko mendilerroa, eta hor hiru barrendegi ditu: Martxabaleta, Matxitxane eta Atxuripea. Zaldibia UEMAko kidea da.

Zaldibia
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Zaldibiako Saturdiren baseliza.jpg
Saturdiren baseliza. Atzean, Larrunarri edo Txindoki mendia.

Zaldibiako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Goierri
Izen ofiziala Zaldibia
Alkatea José Antonio Etxabe Nazabal (en) Itzuli
Posta kodea 20247
INE kodea 20078
Herritarra zaldibiar
Kokapena
Koordenatuak 43° 02′ 11″ N, 2° 08′ 59″ W / 43.03639°N,2.14972°W / 43.03639; -2.14972Koordenatuak: 43° 02′ 11″ N, 2° 08′ 59″ W / 43.03639°N,2.14972°W / 43.03639; -2.14972
Azalera 16,43 km2
Garaiera 167 metro
Distantzia 41 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 1.613 (2019)
Red Arrow Down.svg0 (2018)
Dentsitatea 95,31 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 1,13
Zahartze tasa[1] % 19,95
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 44,59
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 72,08 (2011)
Genero desoreka[1] % 2,57 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 9,11 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 80,91 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 57,9 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.zaldibia.net/

GeografiaAldatu

MugakideakAldatu

Mugakide ditu iparraldean Arama eta Gaintza, hegoaldean Aralarko mendilerroa eta Ataun, ekialdean Abaltzisketa eta Aralar, eta mendebaldean Ordizia, Lazkao eta berriz ere Ataun.

IbaiakAldatu

 
Amundarain ibaia Zaldibian

Udalerrian Arkakan iturburua duen Amundarain ibaiari Urtsuaran ibaiak bat egiten dute, ondoren Amundarain ibaia Ordizia eta Aramako mugaraino jarraitzen du, bertan Oria ibaiari batzen zaio.

HistoriaAldatu

Lehen aipamenakAldatu

Antzina, Zaldibia bi auzo edo gunetan banatzen zen: bata, Saturdi auzoa, izen berdineko baselizaren inguruan, santu horrek bere lehen menpekotasuna Nafarroako Erresumari izan zela adierazten du; eta bigarrena, XII. mendetik aurrera Santa Fe de Champayn edo Kanpain izenez agertzen da (1134an Iñigo Taxoarekoak Aralarri dohaintzan emana). XIII. mendearen hasieran bi hauek ziren herriaren guneak.

 
Zaldibia, 36ko gerra ostean

Donejakue bideaAldatu

Zaldibia, bere izenak ongi adierazten duen bezala (Zaldi eta Ibi), Gipuzkoa eta Nafarroa arteko zaldizkoen bidea zen, eta Goi Erdi Aro osoan Nafarroako Erresumaren barnean eta Donejakue Bidearen bigarren mailako bide baten pasagunean egon zen, Santa Fe santa frankoaren izenak ulertzera ematen duenez. Gaur egun ere oraindik Zaldibia eta Nafarroa elkartzen zituen Aralarko galtzadaren zati bat gorde da.

Ausa-GazteluAldatu

1200an Gipuzkoa Nafarroako Erresumatik banandu eta Gaztelako Erresumara igarotzean, Nafarroako muga berriak gotortu egin ziren, eta muga horretako guneetako bat Ausa Gaztelu mendiaren gailurra izan zen. Bertan, gaztelu bat eraiki zen, hortik mendiaren izena, eta gaur egun eraikin honen aztarnak oraindik gailurrean ikusgai daude.

Ordiziarekin batasunaAldatu

Zaldibia izena agirietan lehenbiziko aldiz 1399an agertzen da, hain zuzen ere, Ordiziarekin elkartu zeneko garaian. 1399ko apirilaren 8an Zaldibia eta beste zenbait herri Ordiziara elkartu ziren, eta 1402ko abuztuaren 5ean Henrike II.a Gaztelakoak batasun hau berresti zuen. Jurisdikzio zibil eta kriminala Ordizian zetzan, halere Zaldibiak auzo eta mendiak bere jabetzan gorde zituen, bai eta bere berezko administrazio ekonomikoa ere. Batasuna mugan ohikoak ziren nafarren erasoez defendatzeko eta herrigune nagusi eta indartsuago bat osatzeko helburuz gauzatu zen, bai eta XIV. mendean zehar maiz jazotako jauntxoen liskar eta gipuzkoar banderizoen alde ezberdinen arteko borrokeei aurre egiteko ere.

Banaketa eta udalerriaAldatu

Jada denboraren poderioz batasuna mantentzeko arrazoiak desagertzean, Zaldibia Ordiziatik banandu zen, eta 1615eko otsailaren 13an Filipe III.a Espainiakoak udalerri titulua eman zion. Udalerri titulua bereganatzean berezko jurisdikzio zibil eta kriminala ere eskuratu zuen. Guzti hau orduko 143 biztanleko 25 dukadu ordaindu eta gero. Bere udalerri estreinaldia 1615eko Elgoibarko Batzarrean egin zuen, honetan Joan Urtesabel eta Joan García de Estensoro ordezkariek Zaldibia ordezkatu zuten.

AzpiegiturakAldatu

KirolaAldatu

  • Plazako frontoia[3]
  • Eskola eremuko frontoi estalia[3]
  • Belar artifizialeko gune balio anitza[3]
  • Probalekua[3]
  • Gimnasioa[4]
  • Osasun zirkuitoa[5]

KulturaAldatu

  • Karrerane kultur etxea[4]
  • Kimuene kulturgunea[4]
  • Herri antzokia[4]

HezkuntzaAldatu

AisialdiaAldatu

  • Parke botanikoa[8]

GarraioaAldatu

Zaldibia Donostiatik 45,5 kilometrora eta barruti judizialeko hiriburua den Tolosatik 20 kilometrora dago. Tren geltoki hubilera Ordiziako geltokia du. Zaldibiatik Ordiziara doan eskualde errepidearen bidez N-1 autobidearekin lotzen da, gainera Ordiziara doan errepide hortatik ateratzen den beste errepide baten bidez Gaintza udalerriarekine ere elkarlotzen da. Aldiz, eskualde errepide horren bestaldetik maldan gora igo, Larraitzetik igaro eta Abaltzisketa udalerriarekin elkarlotzen da. Arkakara doan errepidea hartuz gero ere, herrigunearen irteeratik ateratzen den errepidea hartu eta maldan gora eguinez Lazkaomendirekin elkarlotzen da, eta hortik Lazkao eta Ordizia udalerrietara ere joan daiteke.

DemografiaAldatu

2019an herriak 1.630 biztanle zituen, horietatik %20,67k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %13,07 ziren.[9]

Zaldibiko biztanleria

EkonomiaAldatu

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %3,5. Bigarren sektorea %29,2. Hirugarren sektorea %60,8. Eraikuntza %6,6.[9]

PolitikaAldatu

2019ko udal hauteskundeakAldatu

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 518 boto (6 zinegotzi). EAJk 263 boto (3 zinegotzi). PSE-EEk 5 boto.[10] Eztitxu Mujika (EH Bildu) aukeratu zuten alkate.[11]

2015eko udal hauteskundeakAldatu

2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetan Joxan Etxabe hautatu zuten alkate berriro[12], Euskal Herria Bilduren bederatzi zinegotziei esker.

Zaldibiako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
7 / 9
620 (% 76,26)
7 / 9
574 (% 71,48)
Independenteak
2 / 9
185 (% 22,76)
2 / 9
215 (% 26,77)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 9
8 (% 0,98)
0 / 9
12 (% 1,49)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean
 
Ausa Gaztelu mendiaren gailurra eta antzinako gazteluaren aztarnak. Atzea, Txindoki.

2011 eta 2007ko udal hauteskundeakAldatu

2011ko maiatzaren 22ko udal hauteskundeetan Bildu koalizioak bederatzi zinegotzi eskuratu zituen, eta Joxan Etxabe hautatu zuten alkate.

2007an Aralar, PSE-EE eta PP alderdiek hartu zuten parte hauteskundeetan (legez kanpo utzi baitzuten EAEren zerrenda). Hona hemen emaitzak:

  • Aralar: 435 boto (9 eserleku).
  • PSE-EE: 13 boto (eserlekurik ez).
  • PP: 8 boto (eserlekurik ez).

Halaber, EAEren papeleta ilegala 435 herritarrek bozkatu zuten. Ondorioz, Aralar eta EAEren arteko itun ez-ofizial baten bidez gauzatu zen udalerriaren kudeaketa politikoa.[13] Hitzarmenak 2 urte iraun zuen, Aralarrek 2009ko ekainaren bukaera aldera udala desadostasunengatik utziko zuela iragarri arte.[14]

 
Iparragirre baserria

AlkateakAldatu

Agintaldia Alkatea
2019- Eztitxu Mujika (EH Bildu)
2011-2019 Joxan Etxabe (EH Bildu)
2009-2011 Ramon Nazabal ( Kudeaketa batzordea)
2003-2009 Patxi Aierbe (Aralar)
1999-2003 Joakin Zubeldia Aranburu (Euskal Herritarrok)
1995-1999 Jose Ignacio Elizegi (Herri Batasuna)
1991-1995 Miguel Maria Irastorza (Zaldi-Ibia Udal Taldea)
1983-1991 Miguel Maria Jauregi (Herri Batasuna)
1979-1983 Jose Martin Eskisabel (Asamblea Popular, koalizio abertzale mistoa)[15]
 
Zaldibia 1940 inguruan

EuskaraAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Goierriko gipuzkera»

2016an herritarren %80,77 euskalduna zen.[9]

Ondasun nabarmenakAldatu

 
Zaldibia Santa Fe elizaren ikuspegia.
 
Mondeju zuria Zaldibiakoa da.

GastronomiaAldatu

JaiakAldatu

Zaldibiar ospetsuakAldatu

 
Joan Ignazio Iztueta folklorista zaldibiarra
 
Zaldibiako frontoia

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. a b c d Elaide. «Kirol azpiegiturak» zaldibia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  4. a b c d Elaide. «Areto eta gune balioanitzak» zaldibia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  5. Elaide. «Osasun zirkuitoa» zaldibia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  6. zaldibia.org. «zaldibia.org» www.zaldibia.org . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  7. «Lardizabal eskola» lardizabal.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  8. Elaide. «Parke botanikoa» zaldibia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  9. a b c «Web Eustat. Zaldibiako datu estatistikoak» eu.eustat.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  10. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  11. «Makilak aldatu dira eskuz» Goierriko Hitza 2019-06-17 . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  12. «Joxan Etxabe: "Udala herritarrek egiten dute"» Goierriko Hitza 2015-10-29 . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  13. (Gaztelaniaz) Ituna Gara egunkarian
  14. Berria: Aralarrek Zaldibiako Udala utzi du, udaletxean izandako "ezadostasunengatik"
  15. (Gaztelaniaz) [1] Zaldibiko historia (Auñamendi entziklopedia).
  16. «Iparragirre baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  17. (Gaztelaniaz) Iparragirre baserriaren izendapena EHAAn
  18. Elaide. «Zaldibiako festak» zaldibia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  19. Elaide. «Saturdi auzoa» zaldibia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-07-16.

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa