Euskara hezkuntza sistemetan

Euskararen zonifikazioa irakaskuntza publikoan, (Nafarroko egoera 1986-2017an urteetan ikus daiteke. Beheragoko irudian, Nafarroan 2017an egin ziren aldaketak).
██ Euskarazko irakaskuntza ofizialik ez ██ G eta A ereduak ██ G, A eta D ereduak ██ Ereduen politikarik ez, ikus testua ██ X, A, B eta D ereduak
Euskararen ofizialtasuna Euskal Herrian, eremuka. (Irudian ez da ikusten Trebiñu eta Villaverde Turtzioz lurraldeetan, administratiboki Gaztela eta Leonen eta Kantabrian, euskara ez dela ofiziala).

Euskal Herri osoan ikastolak dira euskaraz irakasteko zentroak, nahiz eta Nafarroako Eskualde Euskaldunean eta Eskualde Mistoan, hala nola Euskal Autonomia Erkidegoan irakaskuntza publikoan ere euskara ikas daitekeen D ereduan. Euskara Euskal Herriko hezkuntza sistematik kanpo geratu zen garai luze batean baina XX. mendean hasi ziren Euskal Herriko hezkuntza sistemetan txertatzen, Espainia eta Frantziako estatuen hezkuntza sistemetan.

Gaur egun, EAEn, Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian euskarak daukan presentzia hizkuntzaren ofizialtasunari lotuta dago hein handi batean. Euskararen erabilera hezkuntza sistemetan Espainia eta Frantzia estatuetako legeek agintzen dutenari lotuta daude. Espainiako estatuak euskarari ofizialtasun estatusa ematen dio zenbait lurraldetan eta hezkuntzako eskuduntza batzuk erkidego autonomoei transferituta daude. Frantziako estatuan, ordea, frantsesa da hizkuntza ofizial bakarra estatu osoan eta hezkuntza sistema frantsesak ez du hezkuntza eskuduntzarik banatzen Ipar Euskal Herriko erakundeekin.

HistoriaAldatu

Historikoki euskara hezkuntza sistemetatik nahiko baztertuta egon da. Euskal Herrian ia ez zen unibertsitaterik egon, salbuespenak salbuespen. Eta bai Oñatiko Unibertsitatean bai unibertsitatetik kanpoko ikastetxeetan euskararen presentzia hutsaren hurrengoa izan zen. Latinak Euskal Herriko erromantzeei utzi zien lekua eta euskara XX. mendera arte hezkuntza sistema arautuetatik erabat kanpo egon zen.

XX. mendea aintzinAldatu

XVIII. mendean ezagunak dira Etxeberri Sarakoaren idatziak euskaldunek euren hizkuntza ikastera animatuz eta euskara dela medio latina ikasteko lehen aukerak eskainiz. Garai hauetan, Larramendik euskararen aldeko iritziak plazaratu zituen eta hiztegi eleaniztun bat eta lehen euskararen gramatika argitaratu zituen. Larramendik batez ere Jesusen Lagundian jarraitzaile batzuk izan bazituen ere, ez zuten lortu euskara mundu akademikoetan txertatzea.


XIX. mendean Bizkaiko Foru Aldundiak euskara katedra sortu zuen Bilbon, 1888an. Resurrección María Azkuek lortu zuen lehen katedra hori, Sabin Arana eta Miguel Unamuno lehiakide izan zituelarik.

XIX. mendean ezarri ziren Frantzian (Guizot, 1833; Falloux, 1850; Ferry, 1879-82, legeak) eta Espainian (Moyano legea, 1857) eskolagintza berriaren oinarriak; ordu arte euskaldun elebakarra zen Euskal Herriko eremu zabala elebiduntzeko, dagoeneko elebiduna edo erdalduna zen eremua areago erdalduntzeko eta euskara diglosiara eramateko tresna ahaltsua izan zen eskola. Orduan hasi zen eskola euskaldun edo, gutxienez, elebidunaren eskea (estatu karlistaren ahaleginak, 1873-75 bitartean, dira horren lekuko).

XX. eta XXI. mendeakAldatu

XX. mendean, Espainiako gerra zibila baino lehenago, euskara eskoletan erabiltzen hasteko ahalegin batzuk egon ziren. XX. mendearen hasieran Eusko Ikaskuntzak (Eduardo Landetaren lanak) eskola berri eta euskaldunaren oinarriak landu zituen. Arturo Kanpionek eskola publikoa kritikatu zuen hizkuntzarekiko jokabideagatik, baita Azkuek ere; honek 1896an bere Ikastetxea ireki zuen.

HegoaldeanAldatu

Bizkaiko Foru Aldundia Espainiako Estatuak betetzen ez zituen beharrizanak betetzen ahalegindu zen eta 125 auzo-eskola sortu zituen 1920-1932 bitartean, euskara aintzakotzat hartzen zutenak.

Garaiko mugimendu politiko eta intelektualaren fruitua ikastolaren jaiotza izan zen: 1914an ernatu zen, Migel Muñoak, Donostian Koruko Andre Mariaren Ikastetxea sortu zuenean, lehen ikastola izan zena. Bertan, haurtzaindegiko zein lehen mailako irakaskuntza euskaraz ematen ziren. Muñoaren espirituari jarraituz, euskal eskola gehiago zabaldu ziren: Tolosa (1922), Errenteria (1928), Soraluze (1932), Bergara (1932), Iruñea (1932), Lizarra (1932), eta abarretan. 1932an Bilbon Eusko Ikastola Batza sortu zen, euskal eskolen garapena sustatzea helburu zuena.

Espainiako Gerra Zibilaren ostean, batez ere hirurogeigarren hamarkadan, hainbat herri ekimen egon ziren euskara eskoletan erabiltzeko asmoz. Ikastola berri asko sortu ziren, sistema ofizialetik kanpo baina. Franco hil eta gero, Espainiako erregimen politikoan egon ziren aldaketekin, laurogeigarren hamarkadan, euskarak mundu akademiko arautu eta ofizialean sartzeko aukera izan zuen Nafarroako iparraldean eta EAEn.

IparraldeanAldatu

1951ko Deixonne legea aintzin euskara irakastea debekatua zen frantses estatuan[1]. Hainbat eragile eta herritarren lanaren ondorioz euskararen erakaskuntzak geroz eta onarpen handiagoa lortu du, eskola publikoetan ere eredu elebiduna sartzea lortzeraino[2]. Hala ere, euskarak ez duenez ofizialtasunik , euskara erakasteko zailtasunak egon dira eta daude oraino[3].

Euskara irakaskuntza formalean sartu zuen lehen saila eskola pribatu giristinoa izan zen, 1964an[1]. Murgiltze ereduaren aldeko apustua egin nahi zutenek Seaska elkartea sortu zuten 1969an, eta Iparraldeko lehen ikastola 1970an sortu zen, Arrangoitzen[1]. XX. mendeko azken hamarkadetatik aurrera, ikasleak euskaraz hezteko ahaleginetan Seaska nabarmendu da. Hiru mila eta zazpiehun bat ikasle eskolatzen ditu 36 ikastetxeetan.

2013an aurrerapauso bat eman zen, estatu frantsesak “Loi pour la refondation de l’école de la République” deitu lege testuan, historian lehendabizikoz, eskola publikoan eredu elebiduna (Hegoaldeko B ereduaren parekoa) ezartzea onartu baitzuen[4]. 2008tik goiti lehen hezkuntzako hainbat eskoletan ikasgai guztiak euskaraz egiteko saiakerek aintzina egin badute ere[5], Bordeleko Akademia Errektoretzak eta Frantziako Hezkuntza Ministeritzak berak oztopo handiak ezartzen ditu[3].

Lehen eta Bigarren HezkuntzakAldatu

EAEAldatu

138/1983 Dekretuak euskararen erabilera hezkuntza sisteman arautzen zuen, aurreko hamarkadetan euskara hezkuntza sistema ofizialetik bazterturik egon eta gero. Dekretuak, Gernikako Estatutuari jarraiki gaztelania eta euskara, hizkuntza ofizial biak ikasi behar zirela arautzen zuen.

Bi hizkuntzak ikasteko guraso edo familien esku geratzen zen seme-alabak zein hizkuntza eredutan hezi. Hiru hizkuntza eredu proposatu ziren derrigorrezko hezkuntzan, hau da lehen hezkuntzan eta DBHn:

  • A eredua: gaztelania komunikazio-hizkuntza izango da eredu honetan. Irakasgai guztiak gaztelaniaz ikasiko dira, Euskara eta literatura izeneko irakasgaia eta atzerriko hizkuntza salbu.
  • B eredua: gaztelania eta euskara, biak izango dira eskola sistemako komunikazio-hizkuntza. Euskara eta literatura izeneko irakasgaian euskara ikasiko da. Lengua castellana y literatura izeneko irakasgaian gaztelania ikasiko da. Beste irakasgaiak bi hizkuntzen artean banatuko dira, (atzerriko hizkuntzari eskainiko zaion irakasgaia salbu).
  • D eredua: euskara komunikazio-hizkuntza izango da eredu honetan. Irakasgai guztiak euskaraz ikasiko dira, Lengua castellana y literatura izeneko irakasgaia eta atzerriko hizkuntza salbu.
  • X eredua: gaztelania komunikazio-hizkuntza izango da eredu honetan. Irakasgai guztiak gaztelaniaz ikasiko dira, Euskara eta literatura izeneko irakasgaia eta atzerriko hizkuntza salbu. Eredu honetan ikasleak Euskara eta literatura irakasgaian ebaluaziotik salbuetsita daude. Eredu hau Euskal Herrian bolada laburrak igarotzera etorritako ikasleengan pentsatuz eskaintzen da.

Batxilergoan eta lanbide heziketan A/X eredua eta D eredua eskainiko dira. Ez da B eredua eskainiko.

 
EAEko hizkuntza ereduen bilakaera[6].
 
EAEn euskararen ezagutza maila proiekzioa[7].
2016/2017 ikasturtea[8]
A eredua B eredua D eredua X eredua
Haur hezkuntza %3,1 %17,9 %78,6 %0,5
Lehen hezkuntza %4,3 %22,1 %72,9 %0,7
DBH %8,6 %24,9 %65,9 %0,6
Batxilergoa %33,4 %3,8 %62,1 %0,7
Guztira %17,3 %18,1 %64,1 %0,5


2016/2017 ikasturtea[9]
A eredua B eredua D eredua X eredua
Araba %23,1 %28,8 %48,1 -
Bizkaia %19,5 %20,7 %58,7 %1,1
Gipuzkoa %11,3 %9,3 %79,4 -
EAE %17,3 %18,1 %64,1 %0,5

Lanbide heziketan 2016-2017 ikasturtean A eredua zen nagusi EAEn[10], ikasleriaren % 68 A ereduan eta %23 D ereduan.

« Seitik bat, %17, etxean euskaldundua da. Badago beste multzo bat, %9, etxean bi hizkuntzak jaso dituena eta eskolan ikasia. Etxean euskararik jaso ez dutenei begiratuta, hara: herenek, %32k, euskara eskuratu dute eskolan, baina gehiago dira (%42) euskara jakin gabe atereak. 2001eko inkesta soziolinguistikotik aurrerako datuak erabili dituzte, ereduak hasi zirenean eskolatutakoek 24 urte beteak zituztelako. Etxean euskaldundutakoak kenduta, beraz, erdiak daude euskaldundu gabe. »
Garikoitz Goikoetxea. Berria.eus. 2018-02-07

NafarroaAldatu

 
Foru Legearen araberako hizkuntza zonifikazioa, 2017ko aldaketekin. 2017an lurralde berriak gehitu ziren eremu mistoan (laranja koloreaz)

1986an Nafarroako Legebiltzarrak Euskararen Foru Legea onartu zuen lehen aldiz. (Geroztik legeak aldaketak izan zituen). Euskarari ofizialtasuna eta hezkuntza sisteman txertatzeko bidea irekitzen zion lege honek baina ez Nafarroa Garaia osoan. Lurraldea eskualdeka banatu eta hiru eremu berezi ziren. Iparraldean eremu euskalduna, non euskara, EAEn bezala, ofizialtasun estatusa zuen. Hegoaldean aldiz, euskara ez zen ofiziala izango. Erdialdeko lurralde batzuei "eremu mistoa" deitu zioten honelako testuarekin:

« Euskara irakaskuntzan sartuko da pixkana-pixkanaka, progresiboki eta behar adina, ikastetxeetan euskarazko irakaskuntza duten lerroak sortuz, hala eskatzen dutenendako.

Hezkuntza maila ez-unibertsitarioetan euskara ikasketak emanen zaizkie hala nahi duten ikasleei, oinarrizko eskolatzearen bukaeran euskararen jakintza nahikoa izan dezaten.[11]

»
  • Hezkuntza sisteman eremu euskaldunean EAEko hiru ereduen parekoak ezarri ziren, A, B eta D ereduak.
  • Hegoaldean, eremu ez-euskaldunean euskara hezkuntza sistema publikotik nahiko kanpo geratu zen. A ereduarekin batera, —euskara atzerriko hizkuntzaren pare—, G eredua ere ezarri zen non euskara curriculumetik erabat bazterturik agertzen zen.
  • Erdialdeko eremu mistoan guraso edo familien esku geratzen zen A edo G eredua hautatzea edo D eredua.



Nafarroako euskararen egoera, orain arte, EAEkoarekin konparatuz, apalagoa izan da[12]:

2016/2017 ikasturtea[13]
1986 1991 1996 2001
Euskaldunak %9,97 %10,01 %10,74 %11,85
Ia euskaldunak %5,12 %6 %7,28 %9,09
Erdaldunak %84,9 %83,99 %81,96 %79,06
Guztira %100 %100 %100 %100

Euskaldun kopuruaren eta hezkuntza sisteman hizkuntza-ereduen artean, nolabaiteko korrelazioa ikus daiteke. Horra lehen hezkuntzako datu batzuk[14]:

2016/2017 ikasturtea[15]
1996/1997 2000/2001 2004/2005
A eredua %15,2 %24,7 %27,6
B eredua %0,5 %0,3 %0,2
D eredua %19,9 %23,1 %24,8
G eredua %64,4 %51,9 %47,4
Guztira %100 %100 %100


Ipar Euskal HerriaAldatu

 
Bernat Etxepare Lizeoa. Baiona. Hirurehun bat ikaslek[16] dute aukera Bigarren hezkuntza eta batxilergoa euskaraz ikasteko. Emaitza onak lortu izan dituzte azken urteotan Baxoan[17][18].

Ipar Euskal Herriko hezkuntza sistema Frantziako estatuko politikek gidatzen dute[19] Frantziako Hezkuntza Ministeriotik.

Euskara ez da Frantzian hizkuntza ofiziala baina badaude euskara hezkuntza sisteman txertatzeko hainbat ahalegin. Hiru eredu mota daude gaur egun:

  • Eredu elebakarra. Eredu honetan ikasgai guztiak frantsesez dira eta euskara ikasgai gisa ere ez da irakatsia. Eskola publikoko eskaintza nagusia da eta nagusiki eskola publikoek dute eskaintzen[20].
  • Eredu elebiduna. Eredu honetan euskarari hainbat oren esleitzen zaizkio. Gehienik frantsesaren parekide (orenen %50) eta gutxienik ikasgai gisa. Eredu publikoan eta batez ere pribatuan (eskola giristinoetan) atzematen da. Eskola publikoan eredu elebidunaren eta murgiltze ereduaren aldeko elkarteak Ikas-bi eta Biga bai dira.
  • Murgiltze eredua. Eredu honetan ikasgai guztiak euskaraz dira, erdal hizkuntzen ikasgaiak ezik. Luzaz Seaska ikastolen federazioak soilik bermatu du irakaskuntza hau haur hezkuntzatik lizeora arte eta gaur egun ere Seaska da eredu hau eskaintzen duen sare nagusia[21]. Azken urteetan murgiltze eredua beste sareetako haur eta lehen hezkuntzan sartzeko saiakera batzuk izan dira[22], baina kopuru biziki apaletan.

2004tik 2019ra murgiltze ereduan eta eredu elebidunean kopuruak izugarri emendatu badira ere, gaur egun Ipar Euskal Herriko ikasleen gehiengoak frantses eredu elebakarrean ikasten du[2].

Eskaintzen bilakaera Iparraldeko Lehen Hezkuntzan, 2004-2020[2]
04-05 05-06 06-07 07-08 08-09 09-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20
Eskola elebakarrak %57.6 %56.1 %53.1 %49.2 %48.6 %45.5 %42.9 %41.5 %40.9 %40.5 %40.5 %38.3 %35.3 %33.8 %33.0 %32.2
Eskola elebidunak eta ikastolak %42.4 %43.9 %46.9 %50.8 %51.4 %54.5 %57.1 %58.5 %59.1 %59.5 %59.5 %61.7 %64.7 %66.2 %67.0 %67.8
Ikasle kopuruen bilakaera Iparraldeko Lehen Hezkuntzan, 2004- 2020[2]
04-05 05-06 06-07 07-08 08-09 09-10 10-11 11-12 12-13 13-14 14-15 15-16 16-17 17-18 18-19 19-20
Elebakarreko ikasleak %75.5 %74.4 %72.4 %70.7 %69.1 %67.6 %66.1 %65.0 %64.1 %63.4 %62.7 %61.8 %61.4 %60.6 %59.9 %59.1
Elebiduneko eta Seaskako ikasleak %24.5 %25.6 %27.6 %29.3 %30.9 %32.4 %33.9 %35.0 %35.9 %36.6 %37.3 %38.2 %38.6 %39.4 %40.1 %40.9

UnibertsitateakAldatu

Oñatiko UnibertsitateaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Oñatiko Unibertsitatea»

Euskal Herrian sortu zen lehen unibertsitatean (1542-1901) ez zitzaion euskarari arretarik eskaini. Teologia, medikuntza, zuzenbidea ikasi eta irakasteko latina eta gaztelania erabili ziren. Hala eta guztiz ere, Unibertsitate honetatik igarotako pertsona batek edo bestek, Esteban Garibai kasu, zerbait idatzi zuten euskaraz.

Deustuko UnibertsitateaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Deustuko Unibertsitatea»

ApaizgaitegiakAldatu

UPV/EHUAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko Unibertsitatea»

UEUAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Udako Euskal Unibertsitatea»

Mondragon UnibertsitateaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Mondragon Unibertsitatea»

UPNA/NUPAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako Unibertsitate Publikoa»

Nafarroako UnibertsitateaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako Unibertsitatea»

Paueko eta Aturrialdeko UnibertsitateaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatea»

UNEDAldatu

Sakontzeko, irakurri: «UNED»

Nevadako UnibertsitateaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Nevadako Unibertsitatea»

Ikus, gaineraAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c (Frantsesez) Hainbat egile. (2005). Le mouvement culturel basque 1951-2001: Filières bilingues Seaska, AEK. ELKAR, 31 or. ISBN 2-913156-67-3.
  2. a b c d Euskararen Erakunde Publikoa. «2019ko eskola sartzearen bilana eta bilakaerak» (PDF) mintzaira.fr . Noiz kontsultatua: 2019-12-25.
  3. a b «Frantziak ez du eskola publikoetan murgiltze eredurik ezarriko» Euskal Irrati Telebista . Noiz kontsultatua: 2019-12-25.
  4. «Erakaskuntza publiko elebidunaren defentza» Ikas-bi 2015-09-01 . Noiz kontsultatua: 2019-12-25.
  5. Koskarat, Oihana Teyseyre. «Beste bi eskola publikotan murgiltze esperimentazioa jartzea onartu dute» Berria . Noiz kontsultatua: 2019-12-25.
  6. Goikoetxea, Garikoitz. (2018-02-07). «(EAEn) Ikasleen erdiak, euskaldundu gabe» Berria.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  7. Goikoetxea, Garikoitz. (2018-02-07). «(EAEn) Ikasleen erdiak, euskaldundu gabe» Berria.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  8. (html) Unibertsitatetik kanpoko araubide orokorreko irakaskuntzetan matrikulatutako ikasleak, Euskal AEn, lurralde eta irakaskuntza-mailaren arabera, zentroaren titulartasunari eta hizkuntza ereduari jarraiki. Datu-aurrerapena, 2017-18. .
  9. (html) Unibertsitatetik kanpoko araubide orokorreko irakaskuntzetan matrikulatutako ikasleak, Euskal AEn, lurralde eta irakaskuntza-mailaren arabera, zentroaren titulartasunari eta hizkuntza ereduari jarraiki. Datu-aurrerapena, 2017-18. .
  10. (html) Unibertsitatetik kanpoko araubide orokorreko irakaskuntzetan matrikulatutako ikasleak, Euskal AEn, lurralde eta irakaskuntza-mailaren arabera, zentroaren titulartasunari eta hizkuntza ereduari jarraiki. Datu-aurrerapena, 2017-18. .
  11. «Zer dio legeak?», Berria, 2014-10-02
  12. Euskarak Nafarroan izan duen bilakaeraren adierazle soziolinguistiko batzuk. .
  13. (html) Unibertsitatetik kanpoko araubide orokorreko irakaskuntzetan matrikulatutako ikasleak, Euskal AEn, lurralde eta irakaskuntza-mailaren arabera, zentroaren titulartasunari eta hizkuntza ereduari jarraiki. Datu-aurrerapena, 2017-18. .
  14. Euskarak Nafarroan izan duen bilakaeraren adierazle soziolinguistiko batzuk. .
  15. (html) Unibertsitatetik kanpoko araubide orokorreko irakaskuntzetan matrikulatutako ikasleak, Euskal AEn, lurralde eta irakaskuntza-mailaren arabera, zentroaren titulartasunari eta hizkuntza ereduari jarraiki. Datu-aurrerapena, 2017-18. .
  16. Beñat Etxepare lizeoa. Aurkezpena.. . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  17. Bidegain, Iurre. (2015-07-07). «Etxepare lizeoko ikasle guziek Baxoa lortu dute» kazeta.naiz.info . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  18. «Seaskako Etxepare lizeoa, Estatuko hoberena baxoaren emaitzetan» Sustatu.eus (iturria Naiz.info). 2016-04-02 . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  19. «Zazpi mila lagun, Baionan, hezkuntza sistema propio baten alde» ikastola.eus 2018 . Noiz kontsultatua: 2018-09-10.
  20. Teyseyre, Ekhi Erremundegi Beloki-Oihana. «ESKOLA ZAKUAN EUSKARA GUTXI» Berria . Noiz kontsultatua: 2019-12-25.
  21. Seaska.eus. . Noiz kontsultatua: 2018-9-10.
  22. Lapurdiko eskola publikoetan hedatzen ari da murgiltze eredua |. . Noiz kontsultatua: 2019-12-25.

Kanpo estekakAldatu