Abaltzisketa

Abaltzisketa Gipuzkoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 11,18 kilometro koadro ditu, eta 314 biztanle zituen 2016. urtean. Donostiatik 39 kilometro hegoaldera dago, eta Tolosatik 14 kilometro hegoaldera.

Abaltzisketa
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Abaltzisketa 2016 002.jpg
Abaltzisketako kaskoa, atzean Larrunarri (Txindoki izenaz ere ezaguna).

Abaltzisketako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Tolosaldea
Izen ofiziala Abaltzisketa
Alkatea Jon Zubizarreta Aldaya Itzuli
Posta kodea 20269
INE kodea 20001
Herritarra abaltzisketar
Kokapena
Koordenatuak 43° 02′ 52″ N, 2° 06′ 19″ W / 43.047842°N,2.1052186°W / 43.047842; -2.1052186Koordenatuak: 43° 02′ 52″ N, 2° 06′ 19″ W / 43.047842°N,2.1052186°W / 43.047842; -2.1052186
Azalera 11,18 km2
Garaiera 370 metro
Distantzia 39 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 314 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -5)
% 55,32 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 44,68
Dentsitatea 28,09 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 17,44
Zahartze tasa[1] % 16,67
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 15,38
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 72,5 (2011)
Genero desoreka[1] % 19,05 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 6,91 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 93,66 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 84,2 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.abaltzisketa.eus/

IzenaAldatu

Abaltzis- zatia ez dago garbi nondik datorren; Mitxelenak Apellidos vascos liburuan dioenez, baliteke abaritz izenaren eratorria izatea, baina ziurtasunik gabe adierazten du hori.[3] Amaierako -keta, berriz, leku ugaritasunezko -eta atzizkiaren txistukari ondoko aldaera da, ondoko Amezketa herriaren izenean ageri den bera.[4]

GeografiaAldatu

Abaltzisketa Larrunarri (Txindoki izenaz ere ezaguna, 1.346 metro) mendiaren magalean kokatuta dago, Aralar mendilerroan, itsas mailatik 370 metro gorago. Errepidez, herrira iristeko bideak bi dira: Alegiatik eta Orendaindik zehar, edota Amezketatik eta Zaldibiatik zehar.

Aralarko natura parkearen parte dira Abaltzisketako udalerriaren zati bat; hegoaldeko lurrak, hain zuzen ere.

HistoriaAldatu

1379an, Abaltzisketako bizilagunak Tolosaren menpe geratu ziren eta jauntxoen eta herriaren foruen abantailaz gozatzen hasi ziren. 1615ean jauntxoen arteko lehiak bukatuta zeudela, Abaltzisketak hiribildu izenburua lortu zuen, Tolosaren bategitearekin galdutako autonomia irabaziz. Horren ondoren, Abaltzisketak hiribilduen bilkuretan parte hartu zuen Gipuzkoako Batzar Nagusietan ordezkaritza lortuta.

1983an udalerriak izen ofiziala aldatu zuen: Abalcisqueta zen ordu arte, eta Abaltzisketa da geroztik.

EkonomiaAldatu

65 nekazaritza eta abeltzaintza ustiategi daude Abaltzisketan.

Abaltzisketako babarrunek ospe handia daukate Euskal Herri osoan.

DemografiaAldatu

Abaltzisketan, landako herria denez, XX. mendetik hona biztanleria ia %50 jaitsi da, 1900ean zituen 550 biztanletik 2019an zituen 328 biztanlera[5]. Nahiz eta azken urte hauetan herritar gehiago dituen, Abaltzisketa urrun geratzen da oraindik XIX. mendean zituen 800 bat biztanleetatik.

2019an biztanleen %17,07k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %1,83 ziren.[5]

Abaltzisketako biztanleria
 
Datu-iturria: www.ine.es

PolitikaAldatu

2005eko apirilean egindako bozketaren arabera EAJ - EA koalizioa, botoen % 57,9rekin eta EHAK % 32,9rekin izan ziren alderdi bozkatuenak.

Alkateak 2003tik 2011raAldatu

Alkatea Agintaldia Alderdia
Argitxu Zabala Zeberio 2003-2007 Talde Saiatua
Jesus Mari Gorostidi Irazusta 2007- Herritarrak

Udal hauteskundeak 2011tik 2019raAldatu

2011ko udal hauteskundeetan talde independenteak 152 boto lortu zituen eta PPk 1.[6]

2015eko udal hauteskundeetan talde independenteak 140 boto lortu zituen eta PPk 1.[7]2019ko udal hauteskundeetan talde independentea aurkeztu zen bakarrik, eta 152 boto lortu zituen.[8] Jon Zubizarreta izendatu zuten alkate.[9]

EkonomiaAldatu

Honela banatzen ziren sektore ekonomikoak 2017an: Lehen sektorea %7; bigarren sektorea %1,5; hirugarren sektorea %87,1; eta eraikuntza %4,4.[5]

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Abaltzisketako Ana Artolaren[10] testigantza, herriko bizimoduaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[11][12] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Abaltzisketako euskara gipuzkeraren[13][14] aldaera bat da, erdiguneko azpieuskalkian[15] topa daitekeen Tolosaldeko euskara[16], hain zuzen. Herriko euskaldunak % 93,66 dira, eta euskararen erabilera % 84,2 da.

Jaiak eta ospakizunakAldatu

  • Erromeria bat antolatzen da Larraitzeko ermitara Pentekostes egunean.
  • Maiatzaren 15ean San Isidro eguna ospatzen da hamaiketako herrikoiarekin.
  • Ekainaren 24an San Juan Bautistaren festa ospatzen da eta bezperan soka-dantza dantzatzen da herriko plazan.
  • Larraitzeko festak ekainaren 29an ospatzen dira.
  • Azaroaren lehenengo egunean meza herrikoia ospatzen da Santa Cruz edo Txutxurrumendi ermitetan.

KirolakAldatu

Herri txikia denez, bertan ez dago kirol azpiegitura handirik, frontoi bat izan ezik. Kirol, ehiza, elkarte bakarra dago herrian, Larrunarri Elkartea.

Polipaso aizkolaria izan da Abaltzisketako kirolaririk ospetsuena.

Abaltzisketako festetan, honen eta Amezketaren arteko zaldi-lasterketak antolatzen dira.

Ondasun nabarmenakAldatu

Abaltzisketako alde zaharra euskal mendialdeko nekazaritza herrien eredu ona da. Bertan udaletxea nabarmentzen da, San Joan Bataiatzailearen elizaren ondoan kokatua. Eliza XVI. mendekoa da XIII. mendeko aurrealde erromanikoa mantentzen duen arren. Kanpandorrea ere aipagarria da, 1493. urtean Abaltzisketan egindako kanpai ikusgarria daukalako.

Oso interesgarria da Nahera-Haundi baserria, euskal eraikuntza zaharren eredu delako. Sasiain auzoan dago, eta herrira iritsi baino lehenago dagoen desbideraketa bat hartuz iritsi daiteke hara.

Udalerri honetan, zalantzarik gabe, ospe gehien daukana Larraitzeko paisaia da, baserri-auzo bat. Larrunarriren mangalean kokatuta dagoen auzoan, ermita bat dago, baserritar eta artzainen artean oso ospetsua den Ama Birjina daukana. Udan eta astebukaeretan oso bisitatua da Larraitzen diren jatetxe eta askaltokiengatik. Izan ere, Larraitzeko aparkalekutik hasten da Larrunarri (1341 m), Ganbo (1451 m), Pardarri (1399 m) eta Ausa Gaztelu (899 m) mendien igoera ibilbidea.

EraikinakAldatu

Abaltzisketar ospetsuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. (Gaztelaniaz) Mitxelena, Koldo. (1953). Apellidos vascos. Euskalerriaren Adiskideen Elkartea, 4 or..
  4. Salaberri Zaratiegi, Patxi; Zaldua Etxabe, Luis Mari. (2020). Gipuzkoako herrien izenak. Lekukotasunak eta etimologia. in: Izenak. Euskaltzaindia, 23 or. ISBN 978-84-120766-2-2.
  5. a b c «Web Eustat. Datos Estadísticos de Abaltzisketa» www.eustat.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  6. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  7. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  8. www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  9. «Alkatearen agurra» Abaltzisketa . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.
  10. «Artola Etxeberria, Ana - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-17.
  11. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-17.
  12. «Bizimodua gogorra zen, neguan bereziki - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-17.
  13. «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-29.
  14. «Abaltzisketa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-29.
  15. «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-29.
  16. «Tolosaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-08-29.
  17. «Ondare kulturala» Abaltzisketa . Noiz kontsultatua: 2020-03-27.

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa