Zortzimilako

8.000 metrotik gorako garaiera duten mendiak

Nazioarteko Mendi eta Eskalada Federazioak (UIAA) zortzimilakoak itsas mailatik 8.000 metro baino gehiagoko altuera duten 14 mendiak direla onartzen du, eta inguruko tontorretatik aski independentetzat jotzen ditu. Hala ere, independentzia ebaluatzeko erabilitako irizpideen definizio zehatzik ez dago eta, 2012az geroztik, UIAA prozesu batean sartuta egon da zerrenda 20 menditara zabaldu beharko litzatekeen erabakitzeko. Zortzimilako guztiak Himalaia eta Karakorum mendikateetan daude, Asian, eta haien gailurrak Heriotzaren eremuan daude.

Hamalauak mapan kokatuta.
14 zortzimilakoak

14 zortzimilakoen tontorrera iritsi zen lehen pertsona Reinhold Messner Hego Tiroldarra izan zen, 1986an, balentria oxigeno osagarriaren laguntzarik gabe amaitu zuena. 2010ean. 1986ko urriaren 16an, seigarrena, Juanito Oiarzabal euskalduna; eta hamargarrena, Alberto Iñurrategi. Edurne Pasaban tolosarra 14 zortzimilakoen gailurrera iritsi zen lehen emakumea izan zen, baina oxigeno osagarriaren laguntzarekin; 2011n, Gerlinde Kaltenbrunner austriarra bihurtu zen 14 zortzimilakoen gailurrera iritsi zen lehen emakumea, oxigeno osagarriaren laguntzarik gabe.

1950etik 1964ra, 14 zortzimilakoen gailurrak zapaldu ziren zen, baina 2021eko urtarrilera arte ez ziren igo, K2 Nepalgo igoerarekin, guztiak neguko denboraldian.

2019ko urriaren 29an, Nirmal Purja eskalatzaile nepaldarrak abiadura errekorra ezarri zuen zortzimilako guztiak 6 hilabete eta 6 egunetan igotzean.

Igoeren historikoaAldatu

Zortzimilako baten lehen saiakera 1895ean izan zen, Albert F. Mummery, Geoffrey Hastings eta J. Norman Colliek, Pakistango Nanga Parbat eskalatzen saiatu zirenean. Saiakerak porrot egin zuen Mummery eta bi Gurkhas (Ragobir Thapa eta Goman Singh) elur-jausi baten ondorioz hil zirenean.

Zortzimilako batean erregistratutako lehen igoera arrakastatsua Maurice Herzog eta Louis Lachenal frantziarrek egin zuten, 1950eko ekainak 3an Annapurnako gailurrera iritsi zirenak "1950 Frantziako Annapurna Espedizioan". Zortzimilako baten neguko lehen igoera Andrzej Zawadak zuzendutako talde poloniar batek egin zuen Everesten. Bi eskalatzaile, Leszek Cichy eta Krzysztof Wielicki, 1980ko otsailak 17an gailurrera iritsi ziren.

14 zortzimilakoak igo zituen lehen pertsona Reinhold Messner izan zen, 1986ko urriak 16an. 1987an, Jerzy Kukuczka eskalatzaile poloniarra izan zen balentria hau lortu zuen bigarren pertsona. Kukuczka zortzimilako nagusietan ibilbide berrienak ezarri zituen pertsona ere bada. Messnerrek 14 tontor bakoitzaren gailurrera iritsi zen botilaratutako oxigenoaren laguntzarik gabe. Balentria hau bederatzi urte beranduago arte ez zuen errepikatu Erhard Loretan suitzarrak 1995ean. Nepalgo Phurba Tashik zortzimilakoen igoera handiena egin du, 30 igoera 1998 eta 2011 artean. Juanito Oiarzabalek osatu du bigarren errekorra, 1985 eta 2011 artean 25 igoera egin baititu.

Simone Moro italiarrak zortzimilakoen neguko lehen igoera gehienak egin zituen; Jerzy Kukuczka ere lau aldiz igo zen neguan, baina bat errepikapena izan zen. Neguko denboraldian igo zen azken zortzimilakoa K2 izan zen, 2021eko urtarrilaren 16an 10 pertsonako Nepalgo talde batek osatu zuena.

2010ean, Edurne Pasaban eskalatzaile euskalduna 14 zortzimilakoetara iritsi zen lehen emakumea izan zen. 2011ko abuztuan Gerlinde Kaltenbrunner eskalatzaile austriarra 14 zortzimilakoak oxigeno osagarririk gabe eskalatu zituen lehen emakumea izan zen.

14 zortzimilakoak elkarrekin gainditu zituen lehen bikotea eta taldea Mives Meroi (oxigeno gehigarririk gabeko bigarren emakumea) eta bere senarra Romano Benet izan ziren. Bikotea estilo alpinoan igo zen, oxigeno osagarririk eta bestelako laguntzarik gabe.

2018ko azaroan, 14 zortzimilakoak igo dituzten eskalatzaile gehien dituen herrialdea Italia da, zazpi eskalatzailerekin, Hego Korea bost eskalatzailerekin. Euskal Herriak, Kazakhstanek eta Poloniak "Himalaiako koroa" (14 zortzimilakoak) osatu duten hiru eskalatzaile dituzte.

2019ko urriaren 29an, Gurka eta Special Boat Service (SBS) Nirmal Purja Nepaleko eliteko soldadu ohiak abiadura errekor berri bat ezarri zuen 14 zortzimilakoak 6 hilabete eta 6 egunetan igotzean, 8 urte baino gutxixeagoko aurreko errekorra hautsiz.

Mendien zerrendaAldatu

Hona hemen zortzimilakoak, altueraren arabera ordenatuta, eta bakoitzaren aurreneko igoera:

# Mendia Altuera Kokapena Lehen igoera Mendizaleak Neguko 1.igoera Mendizaleak
1 Everest 8.848 m   Nepal  Txina 1953ko maiatzaren 29a   Edmund Hillary (†)

  Tenzing Norgay (†)

1980-2-17  Krzysztof Wielicki

  Leszek Cichy

2 K2 8.611

m

  Pakistan  Txina 1954ko uztailaren 31   Achille Compagnoni (†)

  Lino Lacedelli (†)

2021-1-16   Nirmal Purja

  Gelje Sherpa

  Mingma David Sherpa

  Mingma G

  Sona Sherpa

  Mingma Tenzi Sherpa

  Pem Chhiri Sherpa

  Dawa Temba Sherpa

  Kili Pemba Sherpa

  Dawa Tenjing Sherpa

3 Kanchenjunga 8.586 m   Nepal  India 1955eko maiatzaren 25a   George Band (†)

  Joe Brown (†)

  Krzysztof Wielicki

  Jerzy Kukuczka (†)

4 Lhotse 8.516 m   Nepal  Txina 1956ko maiatzaren 18a   Fritz Luchsinger (†)

  Ernst Reiss (†)

  Krzysztof Wielicki
5 Makalu 8.463 m   Nepal  Txina 1955eko maiatzaren 15a   Jean Couzy (†)

  Lionel Terray (†)

  Simone Moro

  Denis Urubko

6 Cho Oyu 8.201 m   Nepal  Txina 1954ko urriaren 19a   Joseph Joechler

  Pasang Dawa Lama

  Herbert Tichy (†)

  Maciej Berbeka (†)

  Maciej Pawlikowski

7 Dhaulagiri 8.167 m   Nepal 1960ko maiatzaren 13a   Kurt Diemberger

  Peter Diener

  Nawang Dorje,
  Nima Dorje

  Ernst Forrer

  Albin Schelbert

  Andrzej Czok

  Jerzy Kukuczka

8 Manaslu 8.163 m   Nepal 1956ko maiatzaren 9a   Toshia Imanishi

  Gyalzen Norbu

  Maciej Berbeka (†)

  Ryszard Gajewski

9 Nanga Parbat 8.125 m   Pakistan 1953ko uztailaren 3a   Hermann Buhl (†)   Muhammad Ali Sadpara

  Simone Moro

  Alex Txikon

10 Annapurna 8.091 m   Nepal 1950eko ekainaren 3a   Maurice Herzog (†)

  Louis Lachenal (†)

  Jerzy Kukuczka (†)

  Artur Hajzer

11 Gasherbrum I 8.068 m   Pakistan  Txina 1958ko uztailaren 5a   Andrew Kauffman

  Pete Schoening

  Adam Bielecki

  Janusz Gołąb

12 Broad Peak 8.047 m   Pakistan  Txina 1957ko ekainaren 9a   Hermann Buhl (†)

  Kurt Diemberger

  Marcus Schmuck
  Fritz Wintersteller (†)

  Maciej Berbeka (†)

  Adam Bielecki

  Tomasz Kowalski

  Artur Małek

13 Gasherbrum II 8.035 m   Pakistan   Txina 1956ko uztailaren 7a   Josef Larch

  Fritz Moravec (†)

  Hans Willenpart (†)

  Simone Moro

  Denis Urubko

 Cory Richards

14 Shishapangma 8.027 m   Txina 1964ko maiatzaren 2a   Hsu Ching

  Chang Chun-yen

  Wang Fu-zhou,
  Chen San

  Cheng Tien-liang

  Wu Tsung-yue,
  Sodnam Doji

  Migmar Trashi

  Doji
  Yonten

  Piotr Morawski

  Simone Moro

Zortzimilakoen proposatutako zabalpenaAldatu

2012an, giza presioa arintzeko, munduko mendirik altuenean pilaketaren problema konpontzeari ekin zitzaion, Everesteko espedizioei murrizketa handiagoak ezarriz. Zaborrarekin, kutsadurarekin eta sherpen eta mendebaldeko eskalatzaileen arteko liskarrekin gero eta arazo gehiago daude. Baina, 8.848 metroko gailurrera iristea espero dutenak baretzeko asmoz, Nepalgo gobernuak 8.000 metrotik gora dauden beste bost tontorretarako sarbidea irekiko du eta eskalada-turismoa garatuko du. Nepalek Eskalada eta Mendizaletasunaren Nazioarteko Federazioa (UIAA) presionatu zuen bost gailur (bi Lhotsen eta hiru Kanchenjungan) zortzimilako independente bezala birsailkatzeko, Pakistanek seigarren gailur baten alde egin zuen bitartean (Broad Peaken). UIAAk 2012an hasi zuen Aruga proiektua, 8.000 metrotik gorako tontor berriek nazioarteko errekonozimendua lor dezaketen ikusteko. Proiektu horren baitan, Nepalek bost tontor berri aurkeztu zituen eta Pakistanek bat. Birsailkatzeko proposatutako sei gailurrak oraingo zortzimilakoen gailur subsidiarioak dira, baina 8.000 metrotik gora ere badaude, 60 m-tik gorako prominentziarekin.

14 zortzimilakoen tontor subsidiarioen zerrenda
Proposatutako zortzimilako berria Altuera

(m)

Prominentzia

(m)

Nagusitasuna

(Prom / Altuera)

Nagusitasun

sailkapena

Broad Peak Central 8011 181 2,26 B2
Kangchenjunga W-Peak (Yalung Kang) 8505 135 1,59 C1
Kangchenjunga S-Peak 8476 116 1,37 C2
Kangchenjunga C-Peak 8473 63 0,74 C2
Lhotse C-Peak I 8410 65 0,77 C2
Lhotse Shar 8382 72 0,86 C2
K 2 SW-Peak 8580 30 0,35 D1
Lhotse C-Peak II 8372 37 0,44 D1
Everest W-Peak 8296 30 0,36 D1
Yalung Kang Shoulder 8200 40 0,49 D1
Kangchenjunga SE-Peak 8150 30 0,37 D1
K 2 P. 8134 (SW-Ridge) 8134 35 0,43 D1
Annapurna C-Peak 8013 49 0,61 D1
Nanga Parbat S-Peak 8042 30 0,37 D1
Annapurna E-Peak 7986 65 0,81 C2
Shisha Pangma C-Peak 8008 30 0,37 D1
Everest NE-Shoulder 8423 19 0,23 D2
Everest NE-Pinnacle III 8383 13 0,16 D2
Lhotse N-Pinnacle III 8327 10 0,12 D2
Lhotse N-Pinnacle II 8307 12 0,14 D2
Lhotse N-Pinnacle I 8290 10 0,12 D2
Everest NE-Pinnacle II 8282 25 0,30 D2

Zortzimilako guztiak igo dituzten mendizaleen zerrendaAldatu

Ez dago egiaztatutako Himalaiako igoeren iturri bakar bat, baina, Elizabeth Hawleyren "The Himalayan Database", Nepalgo Himalaientzako iturri garrantzitsutzat jotzen da. Interneteko igoeren datu-baseek fidagarritzat hartzen dute "The Himalayan Database", "AdventureStats.com" webgunea eta "Eberhard Jurgalski zerrenda". Hainbat mendizaletasun aldizkarik, Alpine Journalek eta American Alpine Journalek, erregistro eta artxibo zabalak dituzte, baina ez dute beti igoerei buruzko iritzirik ematen.

Egiaztatutako igoerakAldatu

 
Reinhold Messner, 14 zortzimilakoak igotzen lehena, baita oxigeno gehigarrik gabe.
 
Edurne Pasaban, 14 zortzimilakoak igo zituen lehen emakumea, Oh Eun-sunen aldarrikapena zalantzan jarri ostean.
 
Gerlinde Kaltenbrunner, 14 zortzimilakoak oxigeno gehigarririk gabe igo zituen lehen emakumea.

     Lehen gizona 14 zortzimilakoen gailurrera iristen, eta lehena oxigeno osagarririk gabe egiten      14 zortzimilakoen gailurrera iritsi den lehen emakumea; oxigeno osagarriarekin      14 zortzimilakoen gailurrera iritsi den lehen emakumea; oxigeno osagarririk gabe      14 zortzimilakoen igoerarik azkarrena      14 zortzimilakoak igo dituen pertsonarik gazteena

Ordena Oxigenorik gabe Izena Urteak Jaiotze-urtea Adina Herrialdea
1 1 Reinhold Messner 1972-1986 1944 42   Italia
2 Jerzy Kukuczka (†) 1979-1987 1948 39   Polonia
3 2 Erhard Loretan (†) 1982-1995 1959 36   Suitza
4 Carlos Carsolio 1985-1996 1962 33   Mexiko
5 Krzysztof Wielicki 1980-1996 1950 46   Polonia
6 3 Juanito Oiarzabal 1985-1999 1956 43   Euskal Herria
7 Sergio Martini 1976-2000 1949 51   Italia
8 Park Young-seok (†) 1993-2000 1963 38   Hego Korea
9 Um Hong-gil 1993-2001 1960 40   Hego Korea
10 4 Alberto Iñurrategi 1991-2002 1968 33   Euskal Herria
11 Han Wang-yong 1994-2003 1966 37   Hego Korea
12 5 Ed Viesturs 1989-2005 1959 46   AEB
13 6 Silvio Mondinelli 1993-2007 1958 49   Italia
14 7 Ivan Vallejo 1999-2008 1959 49   Ekuador
15 8 Denis Urubko 2000-2009 1973 35   Kazakhstan
16 Ralf Dujmovits 1990-2009 1961 47   Alemania
17 9 Veikka Gustafsson 1993-2009 1968 41   Finlandia
18 Andrew Lock 1993-2009 1961 48   Australia
19 10 João Garcia 1993-2010 1967 43   Portugal
20 Piotr Pustelnik 1990-2010 1951 48   Polonia
21 Edurne Pasaban 2001–2010 1973 36   Euskal Herria
22 Abele Blanc 1992-2011 1954 56   Italia
23 Mingma Sherpa 2000-2011 1978 33   Nepal
24 11 Gerlinde Kaltenbrunner 1998–2011 1970 40   Austria
25 Vassily Pivtsov 2001–2011 1975 36   Kazakhstan
26 12 Maxut Zhumayev 2001–2011 1977 34   Kazakhstan
27 Kim Jae-soo 2000–2011 1961 50   Hego Korea
28 13 Mario Panzeri 1988–2012 1964 48   Italia
29 Hirotaka Takeuchi 1995–2012 1971 41   Japonia
30 Chhang Dawa Sherpa 2001–2013 1982 30   Nepal
31 14 Kim Chang-ho (†) 2005–2013 1970 43   Hego Korea
32 Jorge Egocheaga 2002–2014 1968 45   Espainia
33 15 Radek Jaroš 1998–2014 1964 50   Txekia
34/35 16/17 Nives Meroi 1998–2017 1961 55   Italia
34/35 16/17 Romano Benet 1998–2017 1962 55   Italia

  Eslovenia

36 Peter Hámor 1998–2017 1964 52   Eslovakia
37 18 Azim Gheychisaz 2008–2017 1981 37   Iran
38 Ferran Latorre 1999–2017 1970 46   Katalunia
39 19 Òscar Cadiach 1984–2017 1952 64   Katalunia
40 Kim Mi-gon 2000–2018 1973 45   Hego Korea
41 Sanu Sherpa 2006–2019 1975 44   Nepal
42 Nirmal Purja 2014–2019 1983 36   Nepal
43 Mingma Gyabu Sherpa 2010–2019 1989 30   Nepal

Zalantzazko igoerakAldatu

Erreklamazioak egin dira igoera bat egiaztatzeko froga nahikorik eman ez denean. Kasu gehienetan, Elizabeth Hawley Himalaiako kronikagilea behin betiko iturritzat hartzen da. "The Himalayan Database" Himalaiako igoeren beste online datu-base batzuen iturria da (adibidez, AdventureStats.com). Cho Oyu eta Shishapangma mendi problematikoak izaten dira, tontor dualak eta bereiziak dituztelako. Hawleyk Ed Viesturs Shishapangmako benetako gailurrera iritsi ez zela ebatzi zuen, eta berriro igo zen bere igoera behin betiko ezartzeko.

Mendizalea Epea Jaiotza-urtea Adina Herria
Fausto De Stefani (Lhotse 1997)

(Sergio Martini taldekidea 2000n igo zen Lhotsera 14 tontorrak egiaztatzeko)

1983–1998 1952 46   Italia
Alan Hinkes (Cho Oyu 1990)

(Hinkesek atzera bota zuen Hawleyk Cho Oyura igo izana "ez aitortzeko" hartutako erabakia)

1987–2005 1954 53   Britainia Handia
Vladislav Terzyul (Shishapangma (West) Gailurra 2000, Broad Peak 1995)

(Shishapangmako gailur nagusia aldarrikatu ez zuenez, ez da oso litekeena hau aldatzea).

1993–2004 (hilda) 1953 49   Ukraina
Oh Eun-sun (Kangchenjunga 2009)

(14en lehen igotzaile potentzial gisa, lehia hau nazioartean jarraitu zen)

1997–2010 1966 44   Korea
Carlos Pauner (Shishapangma 2012)

(Paunerrek bere ziurgabetasuna aitortu zuen, ilun baitzegoen, baina esan du berriro eskalatu ahal izango zuela zalantza ezabatzeko)

2001–2013 1963 50   Espainia
Zhang Liang (Shishapangma 2018)

(Txinako hedabide estatalen eta The Himalayan Times egunkariaren arabera, Zhangek beste hiru eskalatzailerekin osatu zituen 14 tontorrak 2018ko Shishapangma espedizio txinatarrean, bakarrik Erdiko Gailurrera iritsi ziren susmoa baitago).

2000–2018 1964 54   Txina

HildakoakAldatu

 
Hainbat zortzimilako, espaziotik ikusita.

2013ko datuen arabera, horrela geratu ziren ordenatuta zortzimilakoak, heriotza tasari eta hildako pertsonen kopuruari dagokienez:

  1. Annapurna: % 33,5 (191 igoera / 61 hildako).
  2. K2: % 29,5 (306 / 81).
  3. Nanga Parbat: % 20,7 (335 / 68).
  4. Dhaulagiri: % 15,7 (448 / 69).
  5. Kangchenjunga: % 14,5 (283 / 40).
  6. Manaslu: % 9,9 (661 / 65).
  7. Makalu: % 8,9 (361 / 31).
  8. Gasherbrum I: % 8,9 (334 / 29).
  9. Shishapangma: % 8,4 (302 / 25).
  10. Broad Peak: % 5,3 (404 / 21).
  11. Everest: % 4,0 (5.656 / 223).
  12. Lhotse: % 2,8 (461 / 13).
  13. Gasherbrum II: % 2,3 (930 / 21).
  14. Cho Oyu: % 1,4 (3.138 / 44).

IruditegiaAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu