Sartaguda

Nafarroa Garaiko udalerria

Sartaguda[2] Nafarroa Garaiko hegoaldeko udalerri bat da, hiriburu Iruñetik 82 kilometrora kokatua. Udalerriak 1.317 biztanle zituen 2014. urtean.

Sartaguda
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
ParqueMemoria1.JPG

Sartagudako bandera

Sartagudako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Lizarrako merindadea
Eskualdea Erribera Garaia
Izen ofiziala Escudo de Sartaguda.svg Sartaguda
Alkatea Paolo Albanese (EH Bildu)
INE kodea 31223
Herritarra sartagudar
Kokapena
Koordenatuak 42° 22′ 53″ N, 2° 03′ 31″ W / 42.381388888889°N,2.0586111111111°W / 42.381388888889; -2.0586111111111Koordenatuak: 42° 22′ 53″ N, 2° 03′ 31″ W / 42.381388888889°N,2.0586111111111°W / 42.381388888889; -2.0586111111111
Azalera 14,94 km2
Garaiera 320 metro
Distantzia 82 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 1.317 biztanle
Twemoji 1f6b9.svg
52,26 / 100
Dentsitatea 88,15 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 0,82
Zahartze tasa[1] % 30,71
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 48,15
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 80,84 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 10,08 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 4,03 (2010)
Euskararen erabilera % 0,1 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://sartaguda.net/

GeografiaAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

Sartaguda Lizarrako merindadeko udalerria da eta, aldi berean, Erriberako herria ere bada, zehazki Erribera Garaikoa. Ebro ibaiaren ezkerraldean kokatua, mugakide ditu iparraldean Lodosa eta Karkar, hegoaldean Errioxako Autonomia Erkidegoa, ekialdean Andosilla, eta mendebaldean Lodosa berriro.

Klima eta landarediaAldatu

Sartagudako klimaren ezaugarri nagusia tenperatura aldaketa handiak dira, neguak hotzak dira (urtarrilean batez beste 4,2 gradu)eta udak sargoriak izaten dira (uztailean batez beste 21,9 gradu). Prezipitazioak nahiko urriak dira urte osoan zehar, eta batez ere udaberrian eta udazkenean egiten du euria (50-60 egunetan jausitako 497mm urtero).

Jatorrizko landaredi mediterraneoa ia erabat desagertu da gizakiak lurra nekazaritzarako eraldatzean. Gaur egun, Sartagudako zuhaitz bakarrak ibaiaren ertzean dauden makaldiak eta landaturiko pinuak dira.

Estazio meteorologikoaAldatu

Ebro ibaiaren ondoko meandro batean Espainiako Meteorologi Agentziaren (AEMET) eta Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren estazio bana daude, itsasoaren mailatik 310 eta 307 metrora.[3][4]

HistoriaAldatu

 
Memoriaren parkea.

Alargunen herriaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Gerra Zibila Euskal Herrian»

1930ean 1.300 bat lagun bizi ziren Sartagudan. 1936ko Gerra Zibila hasterakoan, errepresio handia pairatu zuen herri honek, nazionalen aldean geratu baitzen, Nafarroa Garai osoa bezala. Errepresioaren ondorioz, gutxienez 86 sartagudar erail zituztela kalkulatzen da. Horien artean: Eustaquio Mangado Urbiola alkatea eta Antonio Martínez Sádaba, Eusebio Moreno Mena, Ricardo Moreno Sola, Valentín Narcue Moreno eta Benigno Oteiza Viguera zinegotziak. Irailaren 9an herriko hainbat gizon gerran, Sanjurjoren Tertzioan, "boluntario" parte hartzera deitu zituzten. "Boluntario" horietatik 45, urriaren 2a eta 4a bitartean afusilatu zituzten. Gainera, gerra frontean, hainbat bizilagunek bizia galdu zuten, gehienak ezkertiarrak baziren ere.

Sarraski hori dela eta, herria Alargunen herria deituraz famatu egin zen. Kontuan izan behar da, halaber, herriko emakume alargunek ere erasoak izan zituztela (isunak, ondasunak lapurtzea, etab.).

Memoriaren ParkeaAldatu

 
Memoriaren Parkean Joxe Ulibarrenak duen eskultura
Sakontzeko, irakurri: «Memoriaren Parkea»

2007an Memoriaren Parkea eraikitzeari ekin zioten, Sartagudak Gerra Zibilean sufritutakoa gogoratzeko asmoz. Parke honetako horma batean 3.500 biktimaren izenak jaso ziren.

Parke hau egiteko zenbait artistak laguntza eman dute, besteak beste, Joxe Ulibarrena eta Nestor Basterretxea eskultoreek eta Pablo Antoñana, Bernardo Atxaga, Castillo Suarez, Jokin Muñoz eta Jose Maria Jimeno Jurio idazleek[5].

2008ko maiatzaren 10ean ireki zuten[6].

DemografiaAldatu

XX. mendearen lehen erdialdean populazioa irabazi zuen Sartagudak, eta 50 urtean bikoiztu egin zen biztanle kopurua, 1.500 lagun inguru izatera iritsi zelarik. 1960eko hamarkadatik aurrera, ordea, gainbehera iritsi zen eta 1.300 biztanlera jaitsi zen populazioa mende amaieran.

Sartagudako biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 185 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 13,10 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren gainetik).

PolitikaAldatu

UdaletxeaAldatu

Udaletxea 1600. urtearen inguruan eraiki zen eta ez du eraberritze-lan garrantzitsurik izan ordutik. 1954an kanpoaldeko fatxada berriztu zen, karabista motako adreilua jarriz. Beheko solairua eta horren gainean eraikitako beste solairu bat dauzka, fatxada simetrikoa eta lehen solairuan dagoen balkoia nabarmentzen direla. Jatorrizko udaletxea Foruen Plazan egon zen (gaur egun ez da halakorik). Udala alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Udaletxe Plaza, 2-1. solairua

Udal hauteskundeakAldatu

2007an Sartagudako alkate kargurako PSNko zerrendaburua zen José Ramón Martínez Benito aukeratu zuten. Bozkatuena UPN izan zelarik (4 zinegotzi), PSNk Udaleko bederatzi zinegotzietatik beste lau lortu zituen eta EAEren botoari esker lortu zuen alkatetza; horren ondorioz alderditik kanporatu zuten[7]. Baliogabeko botoak 8 izan ziren (emandako guztien % 0,86) eta boto zuriak 27 (botoen % 2,93). Abstentzioa, berriz, % 17,54koa izan zen.

Sartagudako Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 387 4
PSN 353 4
EAE 156 1

2011ko udal hauteskundeetan UPNko zerrendaburu joandako Carlos Ena independenteak eskuratu zuen alkatetza[8]. UPN (4 zinegotzi) bozkatuena izan zen baina urte horretan ez zen beste hiru alderdien arteko akordiorik izan. PSNtik botatako José Ramón Martínez Benito ordura arteko alkatearen Agrupación Independiente de Sartaguda (AIS) taldeak bi zinegotzi lortu zituen, Bilduk beste bi eta PSNk bakarra.

Sartagudako Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 313 4
AIS 192 2
Bildu 166 2
PSN 141 1

Azkenik, 2015eko udal hauteskundeetan UPN eta EH Bildu berdinduta gelditu ziren zinegotzien kopuruari dagokionez, eta beste alderdietatik sostengua jaso eta gero Paolo Albanese alkate abertzalea iritsi zen boterera.

Sartagudako Udala (2015)
Alderdia Botoak (%) Zinegotziak
UPN %32 3
Bildu %30.6 3
AIS %23.7 2
PSN %11 1

AlkateakAldatu

Hauek izan dira Sartagudako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia
Salvador Miguel Amatria[9] 1979 1983 Agrupación Electoral de Izquierdas
Tomas Espinosa Urbiola[9] 1983 1987 PSN
1987 1991
Serafín Urbiola Miguel[9] 1991 1995 PSN
Jose Manuel Urbiola Sesma[9] 1995 1999 PSN
1999 2003
2003 2007 UPN
Jose Ramon Martinez Benito 2007 2011 PSN[10]
Carlos Ena Martinez 2011 2015 UPN
Paolo Filipo Albanese Weiss[11] 2015 2019 EH Bildu
Jose Ignacio Eguizabal Martinez[11] 2019 Jardunean PSN[12]

Azpiegitura eta garraioakAldatu

La Estellesa autobus konpainiak Sartaguda Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Sartaguda eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %4,00k zekien euskaraz hitz egiten.

Jaiak eta ospakizunakAldatu

ZerbitzuakAldatu

Sartaguda "Elizagorria, Lodosa, Mendabia, Sartaguda eta Sesmako zerbitzu sozialen Mankomunitateko" kidea da.

BibliografiaAldatu

  • Zenbait egile (2004): Navarra 1936. De la esperanza al terror, Tafalla: Altafaylla. ISBN 84-930957-9-6.

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  3. Nafarroako Foru Erkidegoko Meteorologia Agentziaren webgunea.
  4. Nafarroako Foru Erkidegoko Meteorologia Agentziaren webgunea.
  5. «3.273 fusilatu oroimenean» Berria 2008-05-06.
  6. «Malkoek bustita ireki dute Memoriaren Parkea» Berria 2008-05-11.
  7. El alcalde de Sartaguda se presenta a su reelección, esta vez como independiente, Diario de Noticias, 2011ko apirilaren 19a.
  8. Udalaren webgunea.
  9. a b c d «SARTAGUDA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2020-04-17.
  10. PSNtik kanporatu zuten, alkatetza lortzeko Eusko Abertzale Ekintzaren botoa onartzeagatik.
  11. a b (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es . Noiz kontsultatua: 2020-04-17.
  12. «LIZARRAKO ESKUALDEKO HAUTESKUNDE BATZORDEA Aurkeztutako hautagai-zerrendak» NAO 78. zenbakia, 2019ko apirilaren 24a, asteazkena . Noiz kontsultatua: 2020-04-30.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa