Eguraldia une batean eguratsak duen egoera da[1], hainbat aldagai meteorologikoz definitua[2], hala nola tenperatura, presioa, haizea, eguzki-erradiazioa, hezetasuna eta prezipitazioa[3]. Lur planetan, eguraldiaren fenomeno gehienak atmosferaren maila beherenean gertatzen dira, troposferan, estratosferaren azpian. Eguraldia, oro har, eguneko epean-edo adierazten da. Epea luzea bada, batez besteko ezaugarri multzoari klima deritzogu eta berau ikertzen duen zientzia klimatologia da.

Eguraldi aldaketa: ekaitza kostalderantz hurbiltzen Itsaso Baltikoan.
Ilunabarra Donostian: eguzkia da eguraldiaren eragile nagusia, eguratseko tenperatura desberdinasunak sortu eta prozesu meteorologikoak eragiten dituena.

Ohiko fenomeno meteorologikoen artean daude haizea, hodeiak, euria, elurra, lainoa eta hondar ekaitzak. Gertaera ez hain arrunten artean hondamen naturalak daude, hala nola tornadoak, zikloi tropikalak (urakan eta tifoiak) eta bisutsak. Meteorologia da eguraldia aztertzen duen zientzia.

HitzaAldatu

Eguraldi da euskara batuan erabili beharrekoa[1] eta termino nagusia, nahiz eta euskalki eta eskualdearen arabera beste hitz batzuk ere erabili, hala nola aro[4] eta denbora[5].

Klima eta eguraldiaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Klima»

Eguraldia, troposferaren egoeran, haren energia egoera eta egoera horrek sortzen dituen gertaerak zehaztuz, une jakin batean eragiten duten faktoreen ekintzaren emaitza da (lurraren azaletik gertuen dagoen egurats geruza da troposfera; han gertatzen dira eguraldia eta klima eragiten dituzten gorabehera guztiak). Horren arabera, meteorologia-aro jakin baten egoera jakin bat Lurreko hainbat tokitan gerta daiteke, hartarako behar diren baldintzak gertatzen baldin badira, betiere. Baina azken batean eguraldia ez da leku jakin batean (ohi ez bezala agian) gertatzen ari den zerbaiten une-uneko argazkia baizik, eta leku horretako historia naturalaren une hori ezagutaraztea da duen balio bakarra.

Izadia hobeto ezagutu nahian, gertaera jakin hori maiz gertatzen den ala ez (eta, orobat, denboran zehar zer bilakaera izan dezakeen) jakitea da zientzialariei interesatzen zaiena. Epe luzeko eguraldi-seriea da, egoera guztiak kontuan hartzen direla, bai adierazgarriak, bai ez ohikoak.

EzaugarriakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Meteorologia»
 
Luis urakana 1995ean.

Fenomeno meteorologiko ohikoak, meteoroez izenez ezagunak, (haizea, ekaitzak, euria, elurra eta txingorra) troposferan jazotzen dira, hau da, atmosferaren beheko partean.

Eguraldia nagusiki aire presioaren, tenperaturaren eta hezetasun desberdintasunen ondorioz gertatzen da. Desberdintasun hauek eguzkiak igorritako beroak eragindakoak dira batez ere, eguzki-izpien inzidentzia angeluak deberdinak baitira Lurraren puntu desberdinetan. Hau da, tropikoetatik zenbat eta urrunago egon, orduan eta beherago dago eguzki-angelua, eta horrek kokaleku horiek hozten ditu eguzki-izpi gutxiago jasotzen baititu azaleraren arabera[6]. Lurburuen eta ekuatorearen arteko tenperatura-kontraste indartsuak zirkulazio atmosferikoko zelulak eta jet stream haize-lasterrak sortzen ditu[7].

Bi faktore mota nagusiren arabera aldatzen da eguraldia denboran zehar. Urtearen iragaitzari lotua dagoen erregulartasun zikliko bat duten eragileek eragile multzo bat osatzen dute, eta multzo hori osatzen dutenen artean Eguzkitik datorren energia da eragile nagusia. Erregulartasunik gabeko kausa zorizkoek osatzen dute, berriz, bigarren multzoa. Hodeiak dira multzo horretako adibide bat; troposferara iristen den energia kopuruan eragina duen gertaera maiztasun jakinik gabeko bat dira, alegia.

Bi faktore mota horien elkar eragin bateratutik konbinazio jakin bat gertatzen da une bakoitzean, eta hori da, hain zuzen, eguraldia deitzen dena. Lehenengo faktoreak besterik izango ez balitz, egoera erregularki aldatuko litzateke denboran zehar, eta horrek argi eta garbi aurre ikus daitezkeen gorabehera batzuk mugatuko lituzke, bilakaera grafikoak marrazten eta aldaketa formulak ondorioztatzen lagundu beharko liguketen gorabehera batzuk, hain zuzen. Bigarren faktore taldeak, berriz, zera eragiten du: alegia, une jakin bakoitzari balio bat egokitu ordez egoera multzo bat egokitzen zaiola, eta egoera multzo horretatik bakar bat gauzatzen dela, aldiko. Eta hala, zenbait urtetako irailaren 10eko egunen multzoan, adibidez, energia egoerak guztietan egoera bera zehaztuko lukeen arren, nekez aurkituko dira bi egoera berdin.

IragarpenaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Eguraldi iragarpen»
 
Presio iragarpena bost egunera Ozeano Barean, Ipar Amerikan eta Ipar Atlantikoan (2008-6-9).

Eguraldi iragarpena, zientzia eta teknologia erabiliz leku eta denbora jakin bateko egurats-baldintzak iragartzean (aurreikustean) datza. Gizadia betidanik saiatu izan da eguraldia nolakoa izango zen aurreikusten, milurtetan modu informalean eta XIX. mendetik modu zientifikoagoan[8][9]. Eguraldi iragarpenak egiten dira leku jakin batean datuak bilduz eta meteorologia erabiliz atmosfera nola aldatuko den iragartzeko.

Eguraldi iragarpenak eskualde-mailan eta, bereziki, toki-mailan egitea oso jarduera garrantzitsua da gaur egun, eta oso hedatuta dago ia mundu osoan eta jarduera askotan. Hegazkintza zibilaren antolaketa (ordutegiak, aurreikuspenak, hegaldien alternatibak, etab.) iragarpen oso zehatzen mende dago, eta gero eta gehiago. Gauza bera gertatzen da beste jarduera-mota batzuekin (nekazaritza, garraioa, merkataritza, mota guztietako zerbitzuak, etab.). Jarduera hau estazio meteorologikoek emandako datuetan oinarritzen da. Estazio meteorologiko horiek estrategikoki kokatuta daude eta elkarren artean komunikatuta, eta uneoro satelite meteorologiko askotatik lortutako informazioan oinarritzen da, batez ere satelite geoegonkorretatik, droneetatik eta datu atmosferikoak lortzeko beste bitarteko batzuetatik.

Munduko leku batzuetan, eguraldi iragarpena erabiltzen da egun jakin batean nola jantzi erabakitzeko. Kanpoko jarduerak euri, elur eta haize hotzaren eraginpean daudenez, iragarpenak erabilgarriak dira oso ekitaldiak antolatzeko.

ErrekorrakAldatu

Lurrean, 40°C bitarteko tenperatura gora-behera du urtean zehar, baina klimaren eta kokapenaren arabera askoz txikiagoa edo handiagoa izan daiteke. Munduko aire tenperaturarik hotzena -89,2°C izan zen, Vostok estazioan, Antartikan, 1983ko uztailaren 21ean neurtua. Inoiz erregistratu den aire tenperaturarik beroena 57,7°C izan zen Aziziyan, Libian, 1922ko irailaren 13an[10]. Urteko batez besteko tenperatura handiena 34,4°C da Dallolen, Etiopian[11], eta hotzena 55,1°C Vostok estazioan, Antartikan.

Bizileku iraunkor batean urteko batez besteko tenperatura hotzena Eurekan dago, Nunavut lurraldean, Kanadan, non urteko batez besteko tenperatura 19,7°C den[12].

Inoiz neurtu den tokirik haizetsuena Antartikan dago, Commonwealth Bay delakoan. Hemen, haize-boladak 320 km/h-ra iristen dira. Elurte handiena 12 hilabeteko aldi batean, Rainier mendian (AEB) gertatu zen, non 31.102 mm (31m) elur egin zuen[13].

Eguraldi estralurtarraAldatu

 
Jupiterren Orban Gorri Handia.

Adituek diote beste planetatan elementu meteorologikoak Lurraren parekoak direla, baina maila handiagoan. Beste planeten eguraldi sistemak iraunkorrak dira oso; adibidez Jupiterren Orban Gorri Handia 300 urtez dirauen antizikloia da.

Era berean, haizea zakarra izan daiteke oso: Neptunon 400 m/s abiadura neurtu da.

ErreferentziakAldatu

  1. a b Eguraldi Euskaltzaindiaren hiztegian (kontsulta: 2021-2-17)
  2. Harluxet hiztegiaren definizioa
  3. (Gaztelaniaz) Rodríguez Jiménez, Rosa María; Benito Capa, Águeda; Portela Lozano, Adelaida. (2004). Meteorología y Climatología. , 12-33 or..
  4. Aro] (2. adieran) Euskaltzaindiaren hiztegian (kontsulta: 2021-02-18)
  5. Denbora] (6. adieran), batez ere Ipar. eta Naf. Euskaltzaindiaren hiztegian (kontsulta: 2021-02-18)
  6. (Ingelesez) NASA. World Book at NASA: Weather. Kopia artxibatua. Kontsulta: 2008-3-10.
  7. (Ingelesez) John P. Stimac. Air pressure and wind. Kontsulta: 2008-5-8
  8. Rementeria Argote, Nagore. (2006/01/01). Ehun urte eguraldiari begira. Elhuyar Noiz kontsultatua: 2021-02-24.
  9. (Ingelesez)Eric D. Craft. An Economic History of Weather Forecasting. 2007-5-3.
  10. (Ingelesez) Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation. National Climatic Data Center. (kontsulta: 2007-6-21)
  11. (Ingelesez) Glenn Elert. Hottest Temperature on Earth. (kontsulta: 2008-6-28)
  12. (Ingelesez) Canadian Climate Normals 1971–2000 – Eureka. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-11-11) Noiz kontsultatua: 2008-6-28.
  13. (Ingelesez) Greatest snowfall in 12 months. Noiz kontsultatua: 2021-02-11.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Wikiztegian orri bat dago honi buruz: eguraldi .