Ireki menu nagusia

Manuel Ignazio Santa Kruz Loidi (Elduain, Gipuzkoa, 1842ko martxoaren 23a[1]Pasto, Kolonbia, 1926ko abuztuaren 10a), Santa Kruz apaiza izenez ezagunagoa (edo "Don Manuel"), apaiz eta gerrillaria zen.

Manuel Santa Kruz
Santakruz 001.jpg
Bizitza
Izen osoa Manuel Ignacio Santa Cruz Loidi
Jaiotza Elduain1842ko maiatzaren  23a
Herrialdea  Gipuzkoa, Euskal Herria
Heriotza Pasto1926ko abuztuaren  10a (84 urte)
Jarduerak
Jarduerak buruzagi militarra, apaiz katolikoa eta misiolaria
Izengoitia(k) Cura Santa Cruz
Zerbitzu militarra
Parte hartutako gatazkak Bigarren Karlistaldia
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa katolizismoa
Erlijio-ordena Jesusen Konpainia
Artikulu hau Apaiz karlistari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Santa Cruz».

BizitzaAldatu

 
Santa Kruz apaiza 1873an.

FJatorri xumekoa zen eta haurtzaroan umezurtz geratu zen. Amaren aldeko osaba baten laguntzari esker Gasteizko apaiztegian ikasi eta apaiztu zen. Apaizgai garaian bere izaera asaldatuak, indarrak, malgutasunak eta abenturazaletasunak nabarmendu zuten eta ez ikasteko zaletasunak. 1866an Hernialdera bidali zuten apaiz-lanetara.[2]

1868ko iraultzak Elisabet II.a Espainiakoa tronutik kendu eta gutxira, Santa Kruz karlismoaren aldeko propaganda aktiboa egiten hasi zen. 1870eko urriaren hasieran arrazoi horrengatik atxilotu zuten, baina urriaren 6an Ipar Euskal Herrira ihes egin zuen. 1872ko apirilean Hirugarren Karlistaldia hasi zenean, muga igaro eta talde batean kaperau sartu zen. Ahalegina porrotean bukatu zen eta Ipar Euskal Herrira itzuli zen. Ez zuen Zornotzako ituna onartu eta abuztuan muga zehakatu zuen, oraingoan taldeburu gisa. Aramaion berriro atxilotu eta berriz ere ihes egitea lortu zuen, era harrigarrian. Ordu askoz ibai batean urperatuta eta kanabera baten bidez arnasa hartzen zuela[3]. Ipar Euskal Herrian babesa lortu. 1872ko abenduan muga berriro igaro zuen, eta 50 laguneko taldetxoa bildu zuen.

Garai horretan bere aldarrikapen ospetsua egin zuen, zeinean bere konfiantzazko gizonak aipatu eta bere goiburua azaldu zuen:

« "Yo hago mi guerra. Yo tengo mis hombres: capellán, don Valero; ayudante, Albistur; guía, Luxia; secretario, Caperochipi; sargento, Arbelaiz; chistulari, Zabalo; tamborrero, Toloxa; Yo tengo mi lema: Viva la Religión, Vivan los Fueros".[4] »

.

Bere taldea Gipuzkoa eta Nafarroa arteko mugan aritu zen borrokan eta Santa Kruz berehala karlismoaren buruzagi agerikoenetako bat bihurtu zen. Mikeleteak etengabe segika zituelarik, zutabe liberalen aurkako segada batzuk burutu zituen. Ospetsu egin zen batez ere bere ausardia eta balentriengatik, baina baita bere ankerkeriagatik ere. Bere izenak lilura baino gehiago izua sorrarazten zuen. "Zentzagarri" gisa gizon zein emakumeak makilatu ohi zituen eta eraikin batzuk erre zituen (kasurik ospetsuena Beasaingo tren geltokiaren erreketa izan zen) Bere jokaera askea zela-eta gatazkak izan zituen karlismoaren buruzagi militarrekin eta hauek haren aurkako neurriak hartzea erabaki zuten. Begitan hartu zuen Antonio Lizarraga jeneralaren aginduz gerra-kontseilua egin zioten eta heriotz zigorra jaso zuen, nahiz eta handik lasterrera indultua eman zioten.[5]Hori baino lehen, 1873 urtarrilean Aian eman zen guduan, Lizarragak ez zion laguntzarik bidali.[6]

1873ko apirilean Juan Egozkue bere taldeko komandantea fusilarazi zuen. Bere ekintzen zigorgabetasunak harrotuta, bando bat diktatu eta ezagutzera eman zuen, zeinaren arabera berak emandako ibiltzeko baimenik izan ezean, Gipuzkoatik zehar mugitzea galarazten zen. 1873ko ekainean "Endarlatzako gertaerak" edo "Endarlatzako fusilamenduak" izenez ospetsu diren gertakariak eman ziren. Iturri askoren arabera Santa Kruzek bizia mantentzearen truke errenditu ziren 23 karabinero fusilatzeko agindua eman zuen. Hala ere, gertakarion inguruko polemikak hurrengo hamarkadetan jarraitu zuen, eta Santa Kruzen alde irten ziren autore batzuk.

On Karlosek kargugabetu zuen, eta armada liberalaren zein karlistaren jazarpena zela eta, borroka utzi eta 1873ko uztailean muga beste behin zeharkatzen du. Irailean berriro Gipuzkoara itzuli zen, Lizarragak bere gizon batzuk fusilatu zituela jakin ostean. Talde berri bat osatu zuen, eta artilleria pieza batzuk ere lortu zituen. Aritxulegin zuen gotorlekua baina ez zen luzaro izan, abenduan behin betiko atzerriratu zen, lehenengo Frantzian (Nantes eta Lillen) eta gero Ingalaterran.[7]

Santa Kruz Jesusen Konpainian sartu eta misiolari aritu zen Jamaikan eta Kolonbian, azken herrialde horretan hil zen arte.[8]

BalorazioaAldatu

Santa Kruz apaizaren ospea ia berehalakoa izan zen eta azken karlistaldiko pertsonaia ezagunenetakoa da. Harrez geroztik hari buruzko dozenaka artikulu eta liburu idatzi dira. Gehienek Santa Kruzen balorazio negatiboa egiten dute, bere ankekerkeria nabarmenduz. Bakan batzuk, aurrekoa ukatu gabe, irakurketa orekatuagoa egiten dute. Hona hemen aipatu bi ildoen adibide bana:

Espasa entziklopedian egin zuten biografian Santa Kruz apaizaren izaera eta jokabideak horrela baloratu zituzten:

« (Gaztelaniaz) "Aquel hombre singular, cuya silueta moral sería aún muy difícil trazar imparcialmente, tan contradictoriamente se le ha juzgado, dio pruebas en la última guerra carlista no sólo de valor y crueldad, sino también de una sangre fría, astucia y serenidad que le permitían salir con bien de los mayores peligros. Varias veces estuvo prisionero y condenado á muerte; pero la fertilidad de su imaginación y sus fuerzas físicas burlaron siempre la vigilancia de sus carceleros. Y, sin embargo, este hombre, todo acción, de impetuosidad casi salvaje, de extraordinaria dureza de sentimientos, fué después modelo de religioso, y su último pensamiento fué para la patria, á la que, sin duda, había creído servir fielmente". »

Pio Barojak Zalakain abenturazalea eleberrian (1908) Santa Kruz apaizaren taldearen anekdota batzuk kontatzeaz gain, haren deskribapen fisikoa eta balorazio negatiboa ere eman zuen:

« (Gaztelaniaz) "Era un hombre regordete, más bajo que alto, de tipo insignificante, de unos treinta y tantos años.(...) Llevaba la boina negra inclinada sobre la frente, como si temiera que le mirasen a los ojos; gastaba barba ya ruda y crecida, el pelo corto, un pañuelo en el cuello, un chaquetón negro con todos los botones abrochados y un garrote entre las piernas. (...) tenía algo de esa personalidad enigmática de los seres sanguinarios, de los asesinos y de los verdugos; su fama de cruel y de bárbaro se extendía por toda España. Él lo sabía y, probablemente, estaba orgulloso del terror que causaba su nombre. En el fondo era un pobre diablo histérico, enfermo, convencido de su misión providencial". »

TaldeaAldatu

 
Manuel Santa Kruz eta bere taldeko gizon batzuk 1873an.
 
Santa Kruz Kolonbian.

Pio Barojak 1924ko Divagaciones Apasionadas liburuan taldeko kideen zoria azaltzen du:

Auñamendi Eusko Entziklopediak beste kideen zoriaz honako hau dio:[9]

  • Jose Zeberio, ezizenez Xendoia, bertsolaria liberalek harrapatu eta gero Cadizen preso egon zen.
  • Orkaiztegi, Santa Kruzen aholkularia izan zen.

ArteaAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. La Constancia, 1926, "El Cura Santa Cruz"
  2. Espasa-Calpe, 1927, 183 orr.
  3. Estornés, Idoia, "Santa Cruz Loidi, Manuel Ignacio", Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  4. Estornés, Idoia, op cit., Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  5. Espasa-Calpe, op cit., 184 orr.
  6. Estornés, Idoia, op cit., Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  7. Espasa-Calpe, op. cit, 184 orr.
  8. Aita Karlos Arrizabalaga misiolariari eginiko elkarrizketa, Noticias de Gipuzkoa, 2006-07-09.
  9. a b «Santa Cruz Loidi, Manuel Ignacio», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  10. (Gaztelaniaz) «Francisco María de Arámburu Mendiaraz (Beasaín, 1838)», Bustinza.com.
  11. Nikolas Ormaetxea Orixe (1929): Santa Kruz apaiza. Klasikoen Gordailuan online eskuragarri.

BibliografíaAldatu

Kanpo loturakAldatu