Ireki menu nagusia

Kitxua[1][2] hizkuntzak (qhichwa simi edo runa simi) Andeen erdialdean sortutako hizkuntza familia bat dira. Amerindiarren hizkuntzetatik mintzatuena da, eta Amerikan hiztun gehien dituzten hizkuntzetatik laugarrena, ingelesaren, gaztelaniaren eta portugesaren ondoren, 8 – 10 milioi hiztun inguru baititu.[3]

Kitxua
Qhichwa simi
Quechua (subgrupos).svg
Kitxuaren hedadura, Hego Amerikan, eta adar nagusiak: I (erdialdekoa), II-A (Peru iparraldekoa), II-B (iparraldekoa), II-C (hegoaldekoa).
Datu orokorrak
Lurralde eremua Argentina, Brasil, Bolivia, Txile, Kolonbia, Ekuador, Peru
Hiztunak 10.000.000
Ofizialtasuna Bolivia eta Peru
Eskualdea Andeak
Araugilea ez du
Hizkuntza familia
entitate
objektu
objektu abstraktu
Languoid
hizkuntza
giza hizkuntza
Ameriketako jatorrizko hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza eta hizkuntza eranskari
Kasu gramatikalak kausatiboa
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 qu
ISO 639-2 que
ISO 639-3 que
Ethnologue que
Glottolog quec1387
Wikipedia qu

Ofiziala da Perun, Bolivian (Cochabamba, Chuquisaca, Potosi, La Paz eta Oruro departamenduetan bereziki) eta Kolonbian (Putumayo eta Nariño departamenduetan). Horrez gain, Ekuadoren, Argentinan (Salta, Jujuy eta Santiago del Estero probintzietan) eta Txilen (Antofagasta) ere mintzatzen da.

Familiei dagokienez, hizkuntza isolatua da.

Kitxua hitzak "inguru epela" esan nahi du eta runa simi-k, berriz, "gizakien hizkuntza" (kastilla simi: gaztelania, inka simi: inken hizkuntza).

HistoriaAldatu

  • 1540an, Frai Domingo de Santo Tomás domingotarrak Perura iritsi eta "gizakien hizkuntza" ikasi zuen, biztanleak ebanjelizatzeko. 1560an Valladoliden Grammatica o Arte de la Lengua General de los Indios de los Reynos del Peru eta Lexicon o Vocabulario de la Lengua General del PERV liburuak argitaratu zituen.
  • 1680an, Juan de Espinoza Medrano perutar apaizak Rapto de Proserpina eta Uska Pawqar, el hijo pródigo fikziozko liburuak argitaratu zituen.
  • 1935ean, José María Arguedas idazleak Agua argitara eman zuen.
  • 1964an, Alfredo Torero Fernández hizkuntzalari eta antropologo perutarrak Los dialectos quechuas lan mardula kaleratu zuen.
  • 1976an, Toreroren ikasle batek, Rodolfo Cerrón Palomino hizkuntzalari perutarrak, lehendabiziko hiztegia argitaratu zuen, huanka aldaeran.
  • 1994an, Rodolfo Cerrónek kaleratu zuen hegoaldeko kitxua (Peruko hegoaldea, Bolivia eta Argentina) batuaren hiztegia.

SailkapenaAldatu

Bi adar nagusi bereizten dira: kitxua I edo waywash eta kitxua II edo wanp'una. Bigarrena hiru azpi-adarretan banatzen da: A (yunyay), B (chinchay) eta C (hegoaldekoa).

Alfredo Torero perutar hizkuntzalariaren arabera, zazpi multzotan banatzen da:

  • Ankax-Huanuko (I).
  • Tarma-Huanuko (I).
  • Jauja-Huanka (I).
  • Kajamarka-Kañaris (IIA)
  • Chachapoyas-Lamas (IIB)
  • Ekuador-Kolonbia (IIB)
  • Hegoaldeko kitxua (Ayacucho, Cusco, Bolivia eta Santiago del Estero).

EstatusaAldatu

Gaur egun hizkuntza ofiziala da Peru, Bolivia eta Ekuadorren, baina ez Txile, Kolonbia eta Argentinan. Perun 1975ean onartu zen lehen aldiz kitxua hizkuntza ofizial gisa (21115 Lege Dekretuaren bidez). 2003an Peruko Kongresuak Hizkuntza Legea onartu zuen eta 2011n kitxuaren erabilera, iraunkortasuna, garapena eta sustapena bermatzeko 29735 Legea onartu zen. Hezkuntza, osasuna eta justizia arloetan emandako aurrerapausoekin batera, 2016an auzitegi goreneko ebazpen batek derrigorrezkotzat jo zuen kitxuera ikastea Kulturarteko Hezkuntza Elebidunean (EIB). Bolivian 1977an kitxuak eta aimarak ofizialtasuna lortu zuten, baina 2000.urtera arte ez zen herrialdeko 33 hizkuntza indigenen ofizialtasuna berretsi (decreto supremo N.° 25894 del 11 de septiembre). 2009an konstituzioan bildu zen kitxua Boliviako hizkuntza ofiziala zela beste 35 hizkuntza indigenekin batera. Ekuadorren 1983an aitortu zen lehen aldiz konstituzioan kitxua eta gainerako jatorrizko hizkuntzak herrialdeko kulturaren parte zirela eta 2006an konstituzioaren bidez aitortu zitzaion ofizialtasuna Ekuadorren.[4]

GramatikaAldatu

IzenakAldatu

Izen-erroek atzizkiak onartzen dituzte pertsona (jabetza adierazteko, ez identitatea), pluraltasun gramatikala eta kasua adierazteko. Orokorrean, pertsona-atzizkia pluraltasunarena baino lehenago doa.

Zenbait adibide, wasi (etxe) izena erabilita
Function Atzizkia Adibidea Itzulpena
Pluraltasuna -kuna wasikuna etxeak
Kasu gramatikalak Nominatiboa wasi etxea (subjektua)
Akusatiboa -(k)ta wasita etxea (objektu zuzena)
Datiboa -paq wasipaq etxeari
Genitiboa -p(a) wasip(a) etxeko; etxearen
Inesiboa -pi wasipi etxean
Ablatiboa -manta, -piqta wasimanta, wasipiqta etxetik
Hurbiltze adlatiboa -man wasiman etxerantz
Muga-adlatiboa -kama, -yaq wasikama, wasiyaq etxeraino
Instrumentala -wan wasiwan etxearekin; eta etxea
Komitatiboa -(ni)ntin wasintin etxearekin, etxearekin batera
Kausatiboa -rayku wasirayku etxearengatik
Destinatiboa -paq wasipaq etxerako, etxearentzat
Abesiboa -naq wasinaq etxerik gabe
Inklusiboa -piwan, puwan wasipiwan, wasipuwan etxea barne
Trantsitiboa -(rin)ta wasinta etxean zehar, etxetik
Berehalakoa -raq wasiraq aurrena, etxea
Interaktiboa -pura wasipura etxeen artean, etxeen artetik
Esklusiboa -lla(m) wasilla(m) etxea bakarrik, etxea baino ez
Konparatiboa -naw, -hina wasinaw, wasihina etxea baino (parekatzean)
Posesiboa Singularreko 1. pertsona -y, -i wasiy, wasii nire etxea
Singularreko 2. pertsona -yki wasiyki zure / hire etxea
Singularreko 3. pertsona -n wasin haren etxea
Pluraleko 1. pertsona (inkl.) -nchik wasinchik gure etxea (hizlaria barne)
Pluraleko 1. pertsona (eskl.) -y-ku wasiyku gure etxea (hizlaria kanpo)
Pluraleko 2. pertsona -yki-chik wasiykichik zuen etxea
Pluraleko 3. pertsona -n-ku wasinku haien etxea

Esaldi batAldatu

Ñawpaman katishun – Jarrai dezagun aurrera

ErreferentziakAldatu

  1. Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak.
  2. 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2010-11-18.
  3. Adelaar, Willem F. H (2004-06-10): The Languages of the Andes. ISBN 9781139451123. Orrialdeak: 167–168, 255.
  4. Garabide «Kitxua» Garabide . Noiz kontsultatua: 2019-02-13.

Kanpo estekakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kitxua  
Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.