Artikulu hau Guarani hizkuntzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Guarani».

Guaraniera[1] (hizkuntza hartan, avañe'ẽ) Hego Amerikako hizkuntza bat da, guaranien berezkoa hain zuzen ere. Paraguai eta Bolivia osoetan eta Argentinako Corrientes probintzian ofiziala da, bai eta Brasilen (Tacuru eta Mato Grosso del Sur eskualdeetan soilik). 4-7 milioi hiztun inguru ditu egun.

Guaraniera
Avañe'ẽ
Idioma guaraní.png eta Map-Guaraniphone World.svg
Datu orokorrak
Lurralde eremuaArgentina, Bolivia, Brasil, Paraguai
Hiztunak7.000.000
OfizialtasunaBolivia eta Paraguai
AraugileaGuaranieraren Akademia
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Ameriketako jatorrizko hizkuntzak
Tupian (en) Itzuli
Tupi–Guarani languages (en) Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiasubjektua aditza objektua, hizkuntza eranskaria, active–stative language (en) Itzuli eta hizkuntza polisintetikoa
Alfabetoalatindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1gn
ISO 639-2grn
ISO 639-3grn
Ethnologuegug
Glottologtupi1282
Wikipediagn
IETFgn

Hiztun gehien-gehienak ez-amerindiarrak (mestizoak eta zuriak) dituen mintzaira amerindiar bakarra da. Izan ere, Amerika osoko hizkuntza nagusiek (gaztelaniak eta ingelesak) bertakoa menderatu ez duten kasu bakarra da. Antonio Ruiz de Montoya jesuitak guaraniera horrela deskribatu zuen: "Hain dotorea da, non hizkuntza famatuenekin ere lehia dezakeen"

Jopará izeneko kreolera hitz egiten dute, hirietan nagusiki.

DialektoakAldatu

HistoriaAldatu

  • Kristo aurreko 3.000. urte inguruan Tupí-guaraní hizkuntzak hasi ziren sortzen. Mendeen joan-etorrian, tupiera eta guaraniera banatu ziren. Ez zuten aztarna idatzirik utzi.
  • 1583an Limako Kontzilioak baimendu zuen Katixima edo kristau-doktrinaren guaranierarako itzulpena. Fray Luis de Bolaños frantziskotarra horren arduraduna izan zen.
  • 1603an Asuncion hiriko ordenantzak itzuli zituzten gaztelaniatik, herritar guztiek uler zitzaten.
  • 1605ean Jesusen Lagundiak "Paraguaiko probintzia jesuitikoa" sortu zuen, guaraniekin batera zientziak eta kultura landuz. Horren ondorioz, indigenen hizkuntza sustatu zuten, dialektoetatik eredu batua sortuz. Jose de Anchieta (1534-1597) tupierazko gramatika liburua eta hiztegia idatzi zituen. Antonio Ruiz de Montoya (1584-1651) jesuitak "Tesoro de la lengua guaraní" (guaraniera-gaztelaniaren hiztegia), "Arte y Vocabulario de la lengua guaraní" (gramatika liburua eta hiztegia) eta "Catecismo de la lengua guaraní" liburuak egin zituen.
  • Jose Gaspar Rodríguez de Francia (1776-1840) Paraguaiko presidentea izan zenak "Tetã Purahéi" ("Aberriaren Abestia") baimendu zuen, herrialdeko lehenengo ereserkia. Anastacio Rolón-ek idatzi zuen, guaranieraz.
  • 1867an idazteko modua batzeko kongresua antolatu zuten.
  • León Cadogan (1899-1973) ikerlariak "Ayvu Rapyta" izeneko olerki bilduma jaso zuen. 19 atal ditu eta munduaren sorreraz, jaungoikoaz, hizkuntzaz, medikuntzaz eta beste gai batzuetaz hitz egiten du.
  • 1950 inguruan Antonio Guasch apaizak ikerketa lan handia egin zuen, "El idioma guaraní" eta "Diccionario castellano-guaraní y guaraní-castellano" liburuak utziz.
  • 1992an Paraguaiko hizkuntza ofizial izendatu zuten, Alfredo Stroessneren diktadura amaitu ondoren.
  • 2004an hizkuntza ofizial aldarrikatu zuten Corrientesko probintzian (Argentina).
  • 2006ko urtarrilean Mercosur erakundeko hizkuntza ofiziala izateko eskatzen duen kanpaina hasi zuten.
  • 2007an Félix de Guarania poeta "doctor honoris causa" izendatu zuen Asunción-eko Unibertsitateak.

Esaldi bat: "Ñanemiari ñane ñeepe yave yaikove ñai", hots, gure hizkuntzan hitz egiten dugun bitartean, biziraungo dugu.

ErreferentziakAldatu

  1. 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-12-19).

Kanpo estekakAldatu

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.