Ireki menu nagusia

Émilie du Châtelet (Paris, 1706ko abenduaren 17a - lunéville, 1749ko irailaren 10a), zeinen izen osoa Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil, Châteleteko markesa, matematikari, fisikari eta idazle frantsesa izan zen, Isaac Newtonen itzultzailea frantsesera eta haren teorien zabaltzailea.

Émilie du Châtelet
Inconnu, portrait de madame Du Châtelet à sa table de travail, détail (château de Breteuil) -001.jpg
Bizitza
Jaiotza Paris1706ko abenduaren 17a
Herrialdea  Frantzia
Lehen hizkuntza frantsesa
Heriotza Lunéville1749ko irailaren 10a (42 urte)
Heriotza modua berezko heriotza: Biriketako Tronboenbolismoa
Familia
Aita Louis Nicolas le Tonnelier de Breteuil
Bikotea(k) Jean François de Saint-Lambert Itzuli
Seme-alabak
Hezkuntza
Hizkuntzak frantsesa
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, fisikaria, hizkuntzalaria, idazlea, salonnière Itzuli, itzultzailea eta filosofoa
Kidetza Académie de Stanislas Itzuli
Signature Only Emilie Du Chatelet RGNb10349352.01.tif

BiografiaAldatu

Émilie Parisen jaio zen 1706an eta sei senideen artean neska bakarra izan zen. Bere aita Louis Nicolas le Tonnelier de Breteuil Luis XIV.a Borboikoaren idazkari nagusia zen eta ostegunero idazle eta zientzilariekin bilera izaten zuen erregeak. Ama Gabrielle Anne de Froullay zen, Breteuilgo baronesa[1].

Aitak berehala nabaritu zuen alaba azkarra zuela. 10 urte zituela astronomiaz hitzegiten zuten elkarrekin eta hamabi urtetarako frantsesez ezezik italieraz, latinez, grekeraz eta alemanieraz ongi hitzegiten zuen. Matematika, literatura eta zientzia ikasketak jaso zituen, bai eta esgrima eta zaldiz ibiltzeko klaseak ere. Dantza egitea ere maite zuen eta aktorea ere izan zen. Hori gutxi balitz nerabe zela matematika jakintzak erabili zituen apustuak egiteko eta lortutako diruarekin liburuak erosten zituen.

1725eko ekainaren 25ean ezkondu zen Florent-Claude du Chastellet-Lomont markesarekin[2] eta orduan hartu zuen Chastelleteko markesaren titulua, Émilie du Châtelet bihurtuz. Hitzarturiko ezkontza bat izan zen. Hiru haur zan zituen eta ikasketak utzi behar izan zituen. 1733an fisika eta matematika ikasketak hartu zituen berriz.

1733an Voltairekin harremana hasi zuen eta biek zientziarekiko zaletasuna garatu zuten. Voltairekin zuen harremanak gizarteratu egin zuen Du Châtelet. Opera, antzerki eta tertulietan hartu zuen parte. Du Châtelet-en Cirey gazteluan laborategia ezarri zuten eta Newtonen fisikaren Frantziako erdigunea bihurtu zen. Berlin, Eskandinavia eta Errusiako akademiekin harremanakeratu zituzten, garaiko matematikari eta fisikari garrantzitsuenekin beraz. 21.000 liburu biltzera iritsi ziren.

Voltairek Les Élements de la Philosophie de Newton argitaratu zuen 1738an[3]. Émile hitzaurrean aipatu zuen, bere ekarpenak bereziki garrantzitsuak izan ziren optikaren alorrean[1]. Parisko Akademiaren saria jaso zuten[3], hau lortzen zuen lehen emakumea izan zen.

1745ean bien arteko maitasun harremana hautsi egin zen eta bakoitzak bikote berrian aurkitu bazuen ere beren adiskidetasuna hain zen handia elkarrekin bizitzen jarraitu zutela[2]. Jean François de Saint-Lambert poeta gaztea ezagutu zuen eta haurdun gelditu zen[1]. Garai hartan Newtonen Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica liburua itzultzen ari zen. Haurdunaldiaren berri izan zuenean itzulpena azkartu egin zuen, haurdunaldiak amaiera txarra izango zuela aurrikusita. 1749ko irailaren 3an izan zuen haurra eta astebetera hil zen, itzulitako liburua sinatu ondoren.

LanakAldatu

ZientziazkoakAldatu

  • Lettre sur les ‘Eléments de la philosophie de Newton (1738)
  • Dissertation sur la nature et la propagation du feu (1739)
  • Institutions de physique (1740) [4]
  • Principes mathématiques de la philosophie naturelle par feue Madame la Marquise du Châtelet (1749, 1756an argitaratua)

BestelakoakAldatu

  • Examen de la Genèse
  • Examen des Livres du Nouveau Testament
  • Discours sur le bonheur


ErreferentziakAldatu

  1. a b c Karen, Detlefsen, (2013-05-29) Émilie du Châtelet . Noiz kontsultatua: 2018-03-06.
  2. a b (Ingelesez) Emilie Du Châtelet - . Noiz kontsultatua: 2018-03-06.
  3. a b (Ingelesez) JB, Shank, «Voltaire» plato.stanford.edu . Noiz kontsultatua: 2018-03-06.
  4. on line en archive.org