Eskrima edo ezpata-jokoa arma zuriak erabiltzen dituen borroka kirol mota bat da, Asiako borroka arteen Europako baliokidea. Kirol horren helburua aurkaria arma zuri baten puntarekin ukitzea da, araudiak baimena ematen duen lekuetan.

Anja Fichtel (eskuman) 1993ko mundu txapelketan, Essen-en (Alemania).

Jatorri espaniarra duen kirol olinpiko bakarra da. Hala ere, beste herrialde batzuetan gehiago hedatu zen, eta tradizio handiagoa dago Frantzia, Italia edo Hungrian. Joko Olinpiko moderno guztietan egon diren lau kiroletako bat da [1]. Mugimenduak oso bizkorrak eta bat-batekoak izaten direnez, forma fisiko bkaina eta erreflexu onak beharrezkoak dira, maila onean aritzeko.

Hizkuntza ofiziala frantsesa da, eta arauak ezartzen dituen nazioarteko organismoa Fédération International d’Escrime (FIE) da (hala eta guztiz ere, herrialde bakoitzak bere hizkuntza erabiltzen du nazio-barruko probetan), nazioarteko proba denean, epaileek nahitaez frantsesa erabili behar baitute.

« En Garde ! Prêts ? Allez ! Halte ! ... »
« Goardian ! Prest ? Aurrera! Geldi ! ... »

Epaileak, gainera, keinu kode bat du, gertatutakoa azaltzeko.

HistoriaAldatu

EtimologiaAldatu

Eskrima hitzak antzinako escremie hitz frantsesetik dator eta hori, frankoen hizkuntzaren skirmjan hitzetik. Haren esanahia babestu da. Etimologiak, beraz, eskrima babes kirol bat dela azaltzen digu, arma zuri baten bidezko babesa.

Esgrima Euskal HerrianAldatu

[2]Bilboko esgrimak maisueek ikasleei zuzenean eskualdatu den etengabeko tradizioa du, XIX mendearen amaieratik gaur egunera. XIX. mendeko 90. hamarkadan Martell maisu frantsesak areto bat ireki zuen Bilboko plaza zirkularrean; haren heriotzaren ostean, Juan Suñék, haren ikasle onenetako batek, ordezkatu zuen. Kirol horren urrezko urteetan animatzaile, irakasle eta antolatzaile izan zen, eta izugarri jardun zen horretan: Club Deportivo-n, “El Sitio” elkartean, “La Bilbaina”-n, El Marítimo-n, Artxandako Kasinoan... klaseak eman zituen. 1918an, aretoa Gran Via 3-ra lekualdatu zuen. Erakustaldi ezberdinen antolatzaile bezala nabarmendu zen, Afrodisio Maisuarekin Campos Antzokian egindakoa bezalakoa. Garai hartako espainiar esgrimarekin kontaktuan zegoen, batez ere Angel Lacho maisuarekin, oso adiskide ona zuena.

1923an Bizkaiko lehendabiziko txapelketen sustatzaile izan zen, eta ondoren eskualdekoetan eta espainiarretan aritu ziren. Klub bizkaitar horiek Donostiako eskrimalarien errege elkartea eta Gasteizko zirkuluarekin batera, Euskadiko eskrima federazioa osatu zuten. Guda zibilaren ondoren, haren seme Jose Marik ordezkatu zuen: lehen klaseak Frantzian eman zituen eta poliki-poliki bere aitaren aretoa eta irakaskuntzen eginkizunak bereganatu zituen. Jose Mari Suñé 40 urte baino gehiagotan Euskal Herriko eskrimaren erreferentzia izan zen, bere aitaren irakaskuntzak eta espiritua belaunaldietan mantenduz.

Aldi berean, Bilboko Club Deportivo-ko eskrimako saila, hasiera batean Suñétarren antolakuntzaren menpekoa, 50 eta 60ko hamarkadetan jarduera nabariekin segitu zuen. 1951n Fernando Frelin-ek Ciudad de Burgos txapelketa irabazi zuen floretean. 1952an Florencio Grijalbak zuzendutako Bizkaiko Esgrima Federakundea sortu zen. 60ko hamarkadan Ricardo Frelin-ek, Fernandoren semea, Espainiako florete txapelketa irabazi zuen junior mailan eta Rosa Maria Altea Espainiako txapeldunordea izan zen.

Espainiako eskrima errege federazioaren (RFEE) ordezkoa zen Ricardo Frelin Club Deportivo-ko aretoan segitu zuen, 90eko hamarkada arte.

Azkenik, 80ko hamarkadan José Ignacio Anguísola —Suñé eta Ricardo Frelin-en ikaslea— Bilboko eskrimaren oinarriak kirola hedatzeko modu berrietara moldatzeko gorabide eta irakaskuntza lanetan hasi zen. Modu horretan sortu ziren gaur egungo Bilboko klubak eta Bizkaiko federakuntza. Esgrima udal-polikiroldegietan sartu zen eta txapelketa nazionaletara itzuli zen Bilboko eskrima. Ekintza horien guztien ondorioz, Arabako eta Bizkaiko federazioen baturaz, Euskadiko Esgrima Federakuntza sortu zen 1996. urtean.


ArmakAldatu

Gaur egun kirolean erabiltzen diren armak haien jatorritik asko aldatu dira. Orain arma arinak dira, malguak, punta zorrozdunik gabekoak eta ez dute mozten. Barrutik sistema elektriko konplexuak dituzte, makina bati lotuta, aurkaria jotzean argi batzuk pizten dituena.

FloreteaAldatu

Arma hau ezpata arin bat bezala sortu zen, doluetarako entrenamenduetan trebatzeko erabiltzen zena. Gaur egungo eskrima-kirolean araudirik konplexuenetarikoa dauka. Honen arabera, puntarekin baino ezin da jo aurkariaren enborraldean. Berezitasuna lehentasunean datza: orokorrean, biek jotzen dutenean, erasoa lehenago hasi duenak irabaziko du puntua. Hala ere, lehentasun hau berreskuratu daiteke, bai erasoa geldituz, edo erasoak huts egiten duenean. Erasoak enborretik kanpo jotzen badu (adib. besoan), ez da punturik eskuratuko, baina ez du lehentasuna galtzen; hau da, erasoak balio ez duen lekuan jota eta kontraerasoak (lehentasunik gabekoa) enborrean ematen badu, ez zaio ez batari ez besteari punturik emango.

EzpataAldatu

Doluen antza gehien duen eskrima modalitatea dugu hau. Floretea bezala puntako arma da, baina honetan gorputz osoan jo daiteke, eta ez dago inolako lehentasunik; bi tiratzaileek aldi berean jotzen badute biek eskuratuko dute puntu bana. Hiru armen artean pisutsuena dugu (750g), eta eskubabesa floretearena baino nabarmenki handiagoa da, oraingoan eskua jomuga da eta. Oro har, ezpatako borrokaldiak geldoagoak izaten dira, lehentasun ezagatik datorrena, aurkariaren akatsa itxarotea estrategia oso erabilia baita. Hortaz ezpatako ekitaldiak ez dira, normalean, horren intentsoak fisikoki, baina taktikoki landuagoak dira.

SableaAldatu

2010-eko Europako txapelketaren gizonezkoen sable finala (1. zatia). Yakimenko (ezk.) eta Limbach (esk.).

Floretea bezain arina (500 g) da. Jomuga gerritik gorakoa da eta bai puntarekin zein sorbatzarekin jo daiteke, hau da, sable-orri osoarekin. Floretean bezala, lehentasuna hartzen da kontuan, baina kolperen bat gerritik behera jotzen badu (jomugatik kanpo), makina elektrikoak ez du erregistratuko eta hutsezko eraso bat bezala goietsiko da. Hiruretan azkarrena da, eta hauxe dela eta araudian pare bat bitxikeria ditu: moteltzeko asmoarekin, aurrerapausoetan debekatua dago hankak gurutzatea, kirolariek korrikan ez aritzeko erasoaren lehentasuna lortu nahian. Horren arina izatearren ez da denbora neurtzen beste bietan bezala, eta 15 puntuetarainoko borrokaldietan minutu bateko aisialdia (florete eta ezpatan 3 minutu eta gero lortzen dena), bietariko batek 8 puntu eskuratzean ematen zaie tiratzaileei.

BabesaAldatu

1982ko mundu txapelketan, Vladimir Smirnov sobietarra faboritoen artean zegoen, aurreko urteko mundu txapelduna eta 1980ko txapeldun olinpikoa baitzen. Hala ere, istripu bat izan zuen: bere aurkaria zen Mathias Behr alemaniarraren floretea hautsi eta Smirnoven aupegi-babesa zeharkatu zuen. Handik 9 egunera hil egin zen. Geroztik, kirolarien segurtasuna bermatzeko, arau oso zorrotzak ezarri ziren, eta ez da beste hildakorik gertatu. Hona hemen euren segurtasunerako eskrimalariek erabilitako jantziak:

  • Maskara/aurpegi-babesa: 1600 N-ko indarra egin behar da apurtzeko, borrokaldi erreal batean birtualki ezinezkoa dena. Ia buru osoa estaltzen du, sare metaliko batekin. Lepoa erresistentzia bereko zuntz malgu batekin babesten da.
  • Jaka: 800 N-ko indarra behar da jakak zulatzeko. Normalean Kevlar materialez eginda daude, material elastikoaz ekin nahastuz. Gorputzari hertsita eramaten dira, tolesdurarik egon ez dadin eta mugimendua ez oztopatzeko. Mahuka luzekoak eta lepo altukoak dira.
  • Prakak: Jaka bezalako materialaz egiten dira, eta horiek ere 800 N-ko indarra jasan dezakete. Zilborreraino babesten dute, eta goian mantentzeko, tiranteen bidez eusten dira. Behekaldetik belaunetaraino iristen dira, hanken mugimendu azkarrak galaraz ez ditzaten.
  • Bularrekoa: Emakumeek plastiko zurruneko babesa janzten dute jakaren azpitik; gizonek, aldiz, jakaren material bereko bular-babesa, 800 N-ko indarra jasan dezakeena. Bi babesak batuz, maskara apurtzeko beste indar egin beharko litzateke; beraz, organo nagusiak erabat babestuta geratzen dira.
  • Eskularrua: Jaka-besoaren gainetik jartzen da, armak arroparen azpitik sartzeko aukera saihesteko. Normalean soilik eskularru bat erabiltzen da, arma darabilen eskuan.

TxapelketakAldatu

Arma, sexua eta adinaren araberako (15, 17 eta 20 urtetik beherakoak, 40 urtetik gorakoak) lehiaketak antolatzen dira.

BanakakoakAldatu

Ligaxka txandaAldatu

FIE-ren araudiaren arabera, sailkapenaren araberako ligaxkak egiten dira (6-7 tiratzaileez osatuak), eta ligaxka horietan, aurretiaz ezarritako orden zehatz batean tiratzaileak aurrez aurre jartzen dira. Ahal den neurrian klub/herrialde bereko partaideak ligaxka ezberdinetan egotea saiatu behar da (betiere sailkapenaren puntuak garrantzitsuagoak dira). 7ko ligaxka baten borrokaldi ordena honakoa da (lerroka irakurri):

1-4 2-5 3-6 7-1 5-4 2-3
6-7 5-1 4-3 6-2 5-7 3-1
4-6 7-2 3-5 1-6 2-4 7-3
6-5 4-2 4-7


Borrokaldiok 5 tantorakoak dira edo 3 minutura (gertatzen den lehenengoa). Ez da posible berdinketarik, beraz denbora bukatutakoan eskrimalariak berdinduta badaude, hobespen minutu bat uzten da: azarean txanpon bat botatzen da bietako baten lehentasuna adierazteko. Ondoren minutu batez luzatzen da borrokaldia. Denbora tarte horretan puntua lortzen duenak irabaziko du; punturik eskuratu ez bada, lehentasuna zuena izango da garaile. Minutu horretan ezpatako puntu bikoitzak ez du inolako baliorik izango.

Bukatutakoan, ligaxka guztien datuak batu egiten dira zerrenda orokor batean, eta “irabazitakoak / borrokaldi kopurua” eta “jotako-jasotako puntuak" indizeen arabera ordenatzen dira. Zerrenda horren behekaldean dauden batzuk (% 20-30) zuzenean kanporatuta geratzen dira, eta besteek hurrengo txandan parte hartuko dute. Partaide kopuruaren arabera, posible da ligaxka txanda gehiago egote

Kanporaketa txandaAldatu

Hemendik aurrera aurrez aurrekoak 15 tantora izango dira. Denboraren aldetik, 3 minutuko 3 saio daude (9 min.), tarteko minutu bateko atsedenaldiaz, zeinetan entrenatzaileekin hitz egiteko aukera dagoen. Borrokaldia galdu ezkero txapelketatik kanporatua geratzen da. Elkarketa horiek aurreko txandaren osteko zerrendaren araberakoak dira, eta koadroka doaz, hau da, 64ko koadro batean adibidez, lehenak 64.aren aurka borrokatuko da, bigarrenak 63.aren aurka eta abar. Behin 64ko koadroa gaindituta, 32koa modu berean segituko da, eta finalera iritsi arte. Aipatzekoa da finalerdiak galtzen dituztenak ez direla elkarren kontra borrokatzen, baizik eta hirugarren postua elkarbanatzen dute: bi hirugarren daude. Lehiaketaren bukaerako postuaren arabera, hurrengo puntuak lortuko dira sailkapen orokorrerako:

Postua Puntuak
1 32
2 26
3 ex æquo 20
5-8 16
9-16 8
16-32 4
32-64 2

TaldekakoakAldatu

Txapelketaren mailaren arabera taldeak klubak edo herrialdeak izango dira. Talde bakoitzean 3 eskrimalari daude, eta laugarren bat, ordezko. Arerioek orden jakin batean egiten dute aurka banakako borrokaldietan, 3 minutura eta 5 puntura borrokaldiko. Bigarren borrokaldian, 10 puntura joateko aukera dago; hirugarrenean, muga 15 puntukoa da; laugarrenean, 20koa, eta abar. Bukaeran, 45 tantora izango da.

Joko OlinpikoakAldatu

Kasu berezia da: ez dago ligaxka txandarik eta zuzenean kanporaketa txandan aritzen dira tiratzaileak. Horrez gain finalerdiak galdu dituztenek haien aurka borrokatzen dute hirugarren postu bakuna lortzeko. Urte olinpikoan ez da munduko txapelketarik antolatzen, baina 2004ko Jokoetatik aurrera banakako eta taldekako proba bana kentzen dira (adibidez, emakumezkoen floretea eta taldekako gizonezkoen sablea), Joko Olinpikoen edizioetan proba hauek txandakatuz. Hortaz, bisurteetan mundu txapelketa antolatzen da.

Gurpil-aulkiko esgrimaAldatu

Leipzig 2010ean egindako ezpata erakustaldia. Briese-Baetke (ezk.) eta Duplitzer (esk.), biak Europako txapeldun alemaniarrak dira.








Historiako eskrimalari gorenenakAldatu

Eskrimako historian zehar materialak, teknikak, araudiak eta aurkariak aldatu izan dira besteak beste, eta horrexegatik ez da posible konparatzea garai ezberdinetako tiratzaileak. Hala ere, guzti hauek badute zerbait amankomunean: bere garaian onenak izan dira, beste batzuentzat imaginaezina den domina kopurua irabaziz:

Lucien Gaudin (1886-1934): 1904 eta 1928 urteen artean urteen artean hainbat domina lortu zituen munduko txapelketetan eta Joku Olinpikoetan, banaka eta taldeka eta bai floretean zein ezpatan. 1928. urtean, 42 urte zituela, Amsterdamgo Joko Olinpikoetan 3 domina lortu zituen: bi urrezko bi eta zilarrezko bat.

Nedo Nadi (1894-1940): Dudarik gabe, historian izan den onenetarikoa, onena ez bada. Joko Olinpikoen edizio berean hiru armetan urrezko domina lortu duen eskrimalari bakarra da [3]. Antwerp-en gertatu zen, 1920an; taldekako hiru probak irabazi zituen, eta banakako bi (ezpatako txapelketan ez zuen parte hartu) [4].

Aladar Gerevich (1910-1991): Sablista hungariar honek munduko txapelketetan 14 urrezko domina lortu zituen, eta 7 urrezko Joko Olinpikoetan, esgriman inork berdindutako marka [5]. 6 ediziotan urrezko domina lortu zuen (errekor hori Brigitt Fischer kayakalari alemaniarrarekin batera mantentzen du). Bere azken urrezko domina 50 urte zituela irabazi zuen [6].

Christian d’Oriola (1928-2007): Frantziar floretelari horren goitizena d’Artagnan zen eta FIEak 2001ean “XX. mendeko eskrimalaria" titulua eman zion [7]. Joko Olinpikoetan 6 domina lortu zituen (3 taldeka eta 3 banaka) eta munduko txapelketetan urrezko 8 (4 taldeka eta 4 banaka) eta urrezko bat.

Edoardo Mangiarotti (1919-2012): Eskrimako historian beste edonork baino domina gehiago lortu ditu munduko txapelketetan zein Joko Olinpikoetan [5]: denera, 39. 2003an NOB-ak platinozko lore-koroarekin saritu zuen, Joko Olinpikoen historian edozein kiroletako atletarik kondekoratuena zela esanez [7]. 2012-ko apirilean, historia osoan soilik 3 kirolarik lortu dituzte domina olinpiko gehiago: Michael Phelps, Larisa Latinina eta Nikolai Andrianov [5].

Aleksander Romankov (1953-): “Eskrimako Tsar” ezizenaz ezaguna. Hamar aldiz munduko txapelduna izan zen (5 banaka [8] eta 5 taldeka [9], URSS-arekin), eskriman errekor absolutua izan dena urte askotan zehar, soilik Valentina Vezzalik hobetua eta Pozdnyakovek berdindua [7]. Joko Olinpikoetan ez du lortu banakako txapelketan garaile izatea, baina zilarrezko eta brontzezko dominak irabazi ditu [8][9]. Bere azkeneko partehartze olinpikoa 35 urterekin egin zuen, Seul-en, taldeka urrezko domina lortuta eta banaka brontzezkoa [10]. Bere teknika klasikoagatik eta jarrera gizalegetsuagatik ezaguna zen. 2008ko Joko Olinpikoetan Bielorrusiako bandera eraman zuen[10].

Stanislav Pozdnyakov (1973-): Sablista errusiarrak Romankoven marka berdindu zuen: 10 aldiz izan da munduko txapeldun (5 banaka [11] eta 5 taldeka [12]) eta horrez gain, txapeldun olinpikoa 4 alditan (1 banaka [11] eta 3 taldeka)[7]. Sablista modernoek fisikoaren aldetik gailentzen dira, baina Pozdnyakov bere teknika zehatzagatik zen bereziki ezaguna.

Valentina Vezzali (1974-): Kirol horren palmaresik onena du [13]. Europako txapelketetan urrezko domina lortu du 11 aldiz (5, banaka eta 6, taldeka) [14], munduko txapelduna izan da 13 aldiz (6, banaka [15] eta 7, taldeka [16]) eta Joko Olinpikoetan 6 urrezko domina irabazi (3 banaka [15] eta 3 taldeka [16]) [14]. Horrez gain, zilar eta brontzezko hainbat domina lortu ditu. Sasoiaren bukaerako sailkapenean 11 aldiz lehena izan da, eta 78 mundu kopa irabazi ditu, beste inork lortu ez duena [14]. Aipagarria da Joko Olinpikoen 3 ediziotan jarraian banakako txapelketa irabazi duen eskrimalari bakarra dela; 2000, 2004 eta 2008-ko edizioetan. Banakako proba batean dominaren bat lortu du jarraian, 5 Joko Olinpikotan (1996-2012) [14] [15].

ErreferentziakAldatu

Kanpo estekakAldatu

Bideoak