Urepele

Nafarroa Behereko udalerria


Urepele[2] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 29,0 kilometrora. Altuera 392 eta 1 150 metro artekoa da, eta 26,44 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 280 biztanle zituen.

Urepele
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Urepel Vallée.jpg
Hainbat baserriak Urepeleko Errobik inguratzeak
Bandera Navarra.svg
Bandera

Blason ville fr Urepel (Pyrénées-Atlantiques).svg
Armarria


Kokapena
Herrialdea  Euskal Herria
Lurraldea  Nafarroa Beherea
Eskualdea Baigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua  Frantzia
Eskualdea  Akitania Berria
Departamendua  Pirinio Atlantikoak
Elkargoa Euskal Hirigune Elkargoa
Barrutia Baiona
Kantonamendua Euskal Mendialdea
Izen ofiziala Blason ville fr Urepel (Pyrénées-Atlantiques).svg Urepel
Auzapeza
(2020-2026)
Xole Aire
(independente)
Posta kodea 64430
INSEE kodea 64543
Herritarra urepeldar
Geografia
Azalera 26,44 km²
Garaiera 392-1150 metro
Distantzia 29,0 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria 280 (2018: Red Arrow Down.svg −4)
Dentsitatea 11,54 biztanle/km²
Zahartzea[1] % 25,64
Ugalkortasuna[1] ‰ 38,34
Ekonomia
Jarduera[1] % 76,88 (2011)
Desberdintasuna[1] % 9,53 (2011)
Langabezia[1] % 0 (2013)
Euskara
Euskaldunak % 63,46 (2010)
Erabilera % 31,83 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1862ko otsailaren 15a (independentzia)

Bertako biztanleak urepeldarrak dira.

IzenaAldatu

Azkarate beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

EtimologiaAldatu

Urepele toponimoa izen gardena da. ur eta epel ("asepel") hitzeten arteko elkarketa da. -e azkena deklinabide ez-etimologikoko elementu bat da, Ipar Euskal Herriko euskalkiei dagokiena. Testuinguruaren arabera, ahoskatzeko, ez ahoskatzeko edo apur bat xurgatzeko aukera dago.[4]

GeografiaAldatu

Urepele Aldudeko ibarran dago.

MugakideakAldatu

Ingurune naturalaAldatu

Urepeleko Errobi udalerriko lurretatik igarotzen da, bere ibaiadarrak diren Imiliztegiko erreka (baita bertara isurtzen den Behodeiko erreka), Etxemendiko erreka, Labiaringo erreka, Ahuntzarretako erreka, Soaluzeko erreka (bertara isurtzen den Harriondoko errekarekin batera) eta Lohitzeko errekarekin batera.

Bestalde, herri menditsua da, eta Adi mendia (1 450 m) udalerriko lurretan dagoen mendi aipagarriena da.

KlimaAldatu

      Datu klimatikoak (Banka, 1981-2010)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 22.3 29.0 33.0 35.0 36.5 41.1 40.9 42.6 37.5 35.0 28.0 24.0 42.6
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.0 12.3 15.3 16.9 20.8 23.9 25.9 26.1 23.7 19.4 14.1 11.5 18.4
Batez besteko tenperatura (ºC) 6.9 7.6 10.0 11.5 15.1 18.1 20.1 20.3 17.7 14.5 9.9 7.6 13.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 2.8 3.0 4.7 6.1 9.3 12.3 14.3 14.5 11.8 9.5 5.7 3.8 8.2
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -12.6 -13.0 -8.5 -2.5 1.0 3.0 6.2 3.5 1.0 -1.5 -7.7 -9.7 -13.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 187.6 159.5 158.6 181.2 131.5 84.4 74.9 84.4 115.3 152.9 212.5 201.6 1744.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 99.0 109.0 109.5 95.7 97.0 69.0 86.7 85.2 81.0 99.0 96.5 130.1 130.1
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[5]

AuzoakAldatu

  • Gaineko Karrika
  • Behereko Karrika
  • Elhutsea
  • Larrategia
  • Kintoa
  • Tanburinenea
  • Harriondoa
  • Buztanborda
  • Mandabidea
  • Antxainioenea

HistoriaAldatu

Urepele, antzina Aldude udalerria besterik ez zena, udalerri independente bihurtu zen 1862ko otsailaren 15ean.[6]

DemografiaAldatu

1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901 1906 1911 1921 1926 1931
1030 960 892 815 789 792 741 745 730 724 746 684 733 625
1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2007 2008 2013 2018
615 562 565 573 561 485 459 400 365 349 347 345 305 280

EkonomiaAldatu

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza den arren, udalerritik igarotzen diren erreken uraren kalitatea dela-eta, piszikultura esplotazio baten garapena ahalbidetu du.

PolitikaAldatu

AuzapezakAldatu

Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1971 1977 Txomin Arrambide
1977 2008 Marie-Antoinette Etxebarren
2008 2020 Michel Ernaga
2020 karguan Xole Aire
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoakAldatu

2017ko urtarrilaren 1era arte, Urepele Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[7]

GarraioaAldatu

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.[8]

KulturaAldatu

Miren Aire urepeldar laborari eta abeslaria, Koldo Zuazorekin hizketan, Urepelen egiten den nafar-lapurtar euskararen erakusgarri.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aldudeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.[9]

Koldo Zuazok, 2010ean, Urepelek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[10]

EuskaraAldatu

Urepeleko Xelextin Saroiberri[11]. Euskal Herriko Ahotsakerako[12][13] egindako elkarrizketa.

Urepeleko euskara[14] Baigorriko hizkera[15] da, nafar-lapurteraren erdiguneko[16] aldaera.

Ondasun nabarmenakAldatu

  • Inharabia, Jabola, Tanburin borda eta Xaliesenea baserriak XVIII. mendekoak dira
  • Xalbadorenea baserria
  • Ama Birjinaren Jasokundearen eliza 1841. urtekoa da

Urepeldar ospetsuakAldatu

IrudiakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  3. Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  4. Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. Noiz kontsultatua: 2021-05-17.
  5. Bankako estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua Noiz kontsultatua: 2020-08-24.
  6. «Leihotik: Urepele-k 150 urte», Kanaldude, 2012-07-02.
  7. Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  8. (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 Noiz kontsultatua: 2021-04-22.
  9. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  10. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  11. «Urepele - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-17.
  12. «Baigorrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-17.
  13. «Erdigunekoa (NL) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-17.
  14. «Urepele - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-17.
  15. «Baigorrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-17.
  16. «Erdigunekoa (NL) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-17.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu