Gazteluberri

Nafarroa Garaiko udalerria

Gazteluberri[3][a] (erronkarieraz: Gaztuluberri)[b] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 67,2 kilometrora. Altuera 638 eta 1423 metro artekoa da, eta 26,34 km²-ko azalera hartzen du. 2021 urtean 18 biztanle zituen.

Gazteluberri
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Castillonuevo 000.jpg
Herriko ikuspegia Obelbarako errepidetik
Gazteluberri bandera
Bandera

Gazteluberri armarria
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
MerindadeaEscudo de Sangüesa.svg Zangoza
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
BarrutiaAgoitz
MankomunitateaEzka-Zaraitzu
Izen ofizialaGazteluberriko bandera.svg Castillonuevo
Alkatea
(1979-2023)
Jose Hernandez Aristu
(Nafar Herriaren Batasuna)
Posta kodea31648
INE kodea31071
Herritarragazteluberritar, gaztuluberritar
Geografia
Koordenatuak42°40′40″N 1°02′40″W / 42.677777777778°N 1.0444444444444°W / 42.677777777778; -1.044444444444442°40′40″N 1°02′40″W / 42.677777777778°N 1.0444444444444°W / 42.677777777778; -1.0444444444444
Azalera26,34 km²
Garaiera638-1423 metro
Distantzia67,2 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria18 (2021: Green Arrow Up.svg 5)
alt_left 5 (%27.8)11 (%61.1) alt_right
Dentsitatea0,68 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 20,63
Ugalkortasuna[1]‰ 0
Ekonomia
Jarduera[1]% 0 (2011)
Desberdintasuna[1]% 0 (2011)
Langabezia[1]% 0 (2013)
Euskara
Eremuaeremu ez-euskalduna
Euskaldunak[1][2]% 0,00 (2018: Red Arrow Down.svg %0)
Datu gehigarriak
SorreraXII. mendea (sorrera)
1846. urtea (independentzia)
Eliza eta abadia
Antzineko frontoia

Biztanleria urria eta nahiko handia duenez, Euskal Herrian biztanle gutxien dituen udalerria da, eta biztanleria-dentsitate txikiena du. Izenak adierazten duen bezala, XII. mendeko herri sortu berria da, gaztelu baten inguruan eraikia. Horregatik herria inklinazio handiko muino batean baino ez dago. Inguruko arkitektura tipikoa da, aldameneko Erromantzatua pareko ibarrekin aldera daitekeena. Komunikazio-bide handietatik isolatuta, Leireko eta Illongo mendilerroen arteko korridore natural batean dago, Zaraitzu (Erromantzatua) eta Ezka (Jazetania) ibaien ibarrak lotzen dituela. Nabaskoze Almiranterrirena izan zen 1859an banandu zen arte.

Bertako biztanleak gazteluberritarrak (erronkarieraz: gaztuluberritarrak) dira.

IzenaAldatu

Gazteluberri toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:[4]

  • Castelnuevo (1280)
  • Castiel nuevo (1281)
  • Castieilo Nueuo (1350)
  • Castieyllo Nueuo (1366)
  • Castillonuevo (1534)
  • Castillonuevo (1802)
  • Gazteluberri (1974)
  • Gazteluberri (1989)

EtimologiaAldatu

Gazteluberri herri berantiarra izan zen, gaztelu baten oinetan. Gaztelu hori izan zen herria Castiello Nuevo ("Gaztelu Berri") nafar erromantzez bataiatu zuena, gerora gaztelaniak Castillonuevo bereganatu zuena. Herriaren izena azken hizkuntza horretan transkribatu izan da, Castillonuevo, Castillo Nuevo edo Castillo-Nuevo bezala; lehen forma ohikoena izan da.

Erronkaribartarrek Gaztuluberri deitzen zioten antzina herriari bere hizkuntzan, zeinaren itzulpena literala baita ("Gaztelu Berri"). Euskaltzaindiak ezarri zuen Gazteluberri dela herriaren euskal izena, izen tradizionalaren antzekoa, baina euskara batuaz.

EzaugarriakAldatu

ArmarriaAldatu

Gazteluberriko armarriak honako blasoi hau du:[5]

« Hondo urdin batez eta aurrean zilarrezko orein batez osatuta dago. »

BanderaAldatu

Gazteluberriko banderak Gazteluberriko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

GeografiaAldatu

Gazteluberri geografiki Ezka ibaiaren ibarrean barruan dago, baina administratiboki udalerri bat da. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Zaraitzu eta Berari ibarren artean.

MugakideakAldatu

Inguru naturala eta kokapenaAldatu

Zangozako merindadearen ekialdean dago. Herria muino batean dago itsasoaren mailatik 800 bat metrora, eta gorengo puntura ailegatzeko 3,5 metroko zabalerako errepide bat dago.

Klima eta landarediaAldatu

Gazteluberriko klima mediterraneoa da oro har. Dena den, hego-mendebaldean, Leiretik iparralderako isurialdean alegia, altuerak eta hezetasunak klima atlantiarraren ezaugarriak agertzea posible egiten dute. Illon mendizerran, klima mediterraneoko landaredia ageri da.

Zuhaitzik ohikoena pinua da, guztira 630 hektarea eta udalerriko basoen azaleraren %73,6. Pinudien atzetik, hariztiak (azaleraren %16,5) eta pagadiak (%5,5) nabarmentzen dira. Zuhaitzen birpopulazioa 35,5 hektareatan bakarrik egin da, eta gehienbat, Austriako pinu larizioak landatu dira.

Estazio meteorologikoakAldatu

Gazteluberrin ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Nabaskoze pareko udalerrian, estazio bat dagoen, Nabaskoze kontzejuan, itsasoaren mailatik 615 metrora, Nafarroako Gobernuak 1928n jarritako estazio meteorologikoa dago.[6]


      Datu klimatikoak (Nabaskoze, 1984-2020)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 20.0 24.0 26.0 29.0 34.0 40.0 40.0 41.0 38.0 31.0 25.0 23.5 41.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 9.1 11.0 14.3 16.5 20.7 25.7 29.5 29.5 25.0 19.3 12.8 9.7 18.6
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.0 5.2 8.0 10.4 14.2 18.2 21.0 21.0 17.2 13.1 7.8 4.7 12.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.2 -0.7 1.7 4.2 7.7 10.6 12.5 12.4 9.4 6.8 2.7 -0.2 5.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -16.0 -13.0 -14.0 -5.0 -4.0 0.0 5.0 3.0 -1.5 -5.0 -10.0 -15.0 -16.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 86.3 77.7 73.8 107.9 79.2 66.0 38.9 39.8 62.1 103.0 113.0 88.4 936.1
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 58.0 60.0 52.0 71.5 45.0 71.5 66.0 48.0 54.0 120.0 75.0 76.0 120.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 12.4 10.9 10.4 13.1 12.1 7.8 5.2 5.2 7.9 10.7 12.9 12.0 120.5
Elur egunak (≥ 1 mm) 2.8 2.9 1.7 0.7 0.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.9 1.8 11.0
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[7]

HistoriaAldatu

Gazteluberri gaur egungo herrira XII. mendean desplazatu ziren biztanleak Elesatik, Gazteluberritik 2 kilometrora dagoen herri hustua, aisago defenda zitekeen leku bat topatzeko. Herria, Nafarroako Erresumako ekialdeko muga babesteko orduan eraiki zen gaztelu baten azpian kokatu zuten, hortik izena.

Errege jaurerriko hiribildu gisa, 1280an urtean 40 soldatako petxa globala zor zuen, baina 1427an etxe bakoitzeko 15 dirutan kalkulatzen zen.

Nafarroako Erresuma Fernando Katolikoak konkistatu zuenean XVI. mendean, Nafarroako mugako gaztelu guztiak eraistea agindu zuen, horien artean Gazteluberrikoa. Hori dela eta, herriari izena eman zion gazteluaren aztarnarik ez da geratzen gaur egun.

Nabaskoze Almiranterrikoa izan zen. XIX. mendearen lehen erdira arte, Gazteluberri gobernatzen zuten erregidoreek, eta herrikoek artean aukeratzen ziren, Nabaskoze kontzejua izendatzen zuen almiradioko alkatearekin batera. Gero, 1846an, udalerri independente gisa geratu zen. 1850ean eskola bat zuen, eta haren maisuak urtean 66 gari-lapurreta jasotzen zituen. 1920ko hamarkadan oraindik ere garrantzitsua zen koilara, kaiku eta ezpelezko beste objektu batzuen industria, baita ehungintza eta kobrezko eta burdinazko meategiak ere.

1950eko hamarkadan Gazteluberrik bi eskola zituen, bata neskentzat eta bestea mutilentzat eta 188 biztanle. 1954. urteko uztailaren 29an, telefono-mintzategia zabaldu zen, eta gazteluberriarrek telefonoa ezagutu zuten azkenean, Nafarroako hiriburuan baino 40 urte geroago. Lehen telefono deia herriko apaizak egin zuen.

1960ko hamarkadatik hasita, Iruñeko industrializazioarekin batera, herritar askok herria utzi zuten, eta horrela, biztanleriak %70 egin zuen behera. Biztanle galerarekin batera, eskolek itxi egin zuten, eta gaur egun, ogia eta egunkaria kanpotik etorritako furgoneta bati erosten dizkiote herritarrek. Medikua, Izabako osasunetxetik joaten da, Gazteluberritik 30 kilometrotik.

XXI. mendean, despopulazioa nabaria da. Beheranzko joera egonkortzea lortu bada ere, udalerria oso zifra baxuetan uzten du, edozein aldaketaren aurrean oso kalteberak baitira. Horrela, Gazteluberri udalerria desegiteko eta kontzeju itxurako beste udalerri handiago batean sartzeko aukera (Nabaskoze, arrazoi historikoengatik, edo Erromantzatua, arrazoi geografikoengatik) gero eta ageriago dago, kostu handia eta udal gaiak kudeatzeko langile gutxi daudelako (Udalak pertsona bakarra erabiltzen du: alkatea).

DemografiaAldatu

2021 urteko erroldaren arabera 18 biztanle zituen Gazteluberrik.[8]

1842 1857 1860 1877 1887 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2011 2021
201 267 224 255 236 202 206 223 234 229 208 188 165 32 21 19 20 16 18

EkonomiaAldatu

Gazteluberri nekazaritza herria da erabat, bazkaleku eta basoek udalerriaren lurren %92 hartzen dute. Gainontzeko %8a lehorreko zereal eta bazkarako erabiltzen da. Abeltzaintzak garrantzia txikia dauka, eta gehienbat, ardien zaintzan oinarritzen da. Urteroko pinuen egur erauzketa 1000 eta 1300 metro kubo ingurukoa da.

Azalera komunala 1592 hektareakoa da (erroldaturiko guztizko azaleraren %58,6), eta horietatik 719 hektarea, baso zurgaia da, 808 hektarea larreak, eta 30 hektarea laborantza lurrak.

Gazteluberritik, Nafarroa ipar-ekialdeko lurretatik Bardeara doan errege abelbidea igarotzen da. Gaur egun artalde eta ahuntz-talde bakarrak geratzen dira, artzain izandako gizon baten jabetzakoa. Urteak aurrera egin ahala, herria hustuz joan den heinean, gutxituz joan da abelburuen kopurua ere.

PolitikaAldatu

Gazteluberriko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Nabaskozeko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak osatzen du. Egungo alkatea Jose Hernandez Aristu da, Nafar Herriaren Batasuna hautagai gisa aurkeztu zena.

HauteskundeakAldatu

Udal hauteskundeakAldatu

Alderdia Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera
1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019
Nafar Herriaren Batasuna 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Herriaren hautesle-elkartea - - 0 - - - - - - - -

Foru hauteskundeakAldatu

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Navarra Suma 9 60,00 -
 Nafarroako Alderdi Sozialista 3 20,00 0
 Euskal Herria Bildu 1 6,67 1
 Izquierda-Ezkerra 1 6,67 0
 Ahal Dugu 1 6,67 1
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
guztira % +/-
 Nafar Herriaren Batasuna 10 66,67 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 3 20,00 ?
 Geroa Bai 1 6,67 ?
 Izquierda-Ezkerra 1 6,67 ?

UdalaAldatu

Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

Egungo banaketaAldatu

Gazteluberriko Udala alkateak osatzen du, demokratikoki hautatua. Alkatea Jose Hernandez Aristu da, Nafar Herriaren Batasungoa.

AlkateakAldatu

1979tik, Gazteluberrik alkate bakarra zan du:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[9]
Jose Hernandez Aristu[10] 1979 jardunean Nafar Herriaren Batasuna

KulturaAldatu

EuskaraAldatu

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Gazteluberri ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.[11]

Koldo Zuazok, 2010ean, Gazteluberri ez-euskal-eremuan sailkatu zen.[12]

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

Ondasun nabarmenakAldatu

IrudiakAldatu

OharrakAldatu

  1. /gas̻teluβ̞éri/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza laugarren silaban
  2. /gas̻túluβ̞èri/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa laugarren silaban

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Nafarroako Gobernua. (2018). Nafarroako Datu Soziolinguistikoak. Euskarabidea, 50-55 or..
  3. Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. «Gazteluberri - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
  5. Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  6. Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Nabaskoze» meteoeu.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-09-01).
  7. Nabaskozeko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  8. «Gazteluberri» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
  9. (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).
  10. (Gaztelaniaz) Castillonuevo, andrea gurbindo. (2015-05-24). «Nafarroako hauteskundeak 2015 - Hautestontzi bat 17rentzat» diariodenavarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
  11. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  12. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu