Andoain

Gipuzkoako udalerria

Andoain Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostialdea, Buruntzaldea eta Beterri eskualdeetakoa.

Andoain
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Andoain landscape.JPG
Andoain udalerriaren ikuspegia urrutira.

Andoaingo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Donostialdea
Izen ofiziala Andoain
Alkatea Ana Karrere
Posta kodea 20140
INE kodea 20009
Herritarra andoaindar
Kokapena
Koordenatuak 43° 13′ 06″ N, 2° 01′ 12″ W / 43.2183°N,2.0199°W / 43.2183; -2.0199Koordenatuak: 43° 13′ 06″ N, 2° 01′ 12″ W / 43.2183°N,2.0199°W / 43.2183; -2.0199
Azalera 27,4 km2
Garaiera 24-783 metro
Distantzia 14 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 14.827 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -56)
Dentsitatea 541,13 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 5,36
Zahartze tasa[1] % 11,25
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 47,8
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 79,93 (2011)
Genero desoreka[1] % 5,4 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 11,74 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 49,16 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 17,4 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.andoain.eus/

Donostia hiriburutik 14 kilometro hegoaldera dago. 14.827 biztanle zituen 2016. urtean eta 27,4 km² ditu.


GeografiaAldatu

Hidrografia aztertuz, Oria eta Leitzaran ibaiek herrigunea zeharkatzen dute; azken hori Oriaren ibaiadarra da. Bi ibaiak herrigunean bertan elkartzen dira, Santa Krutz baselizaren ondo-ondoan. Leitzaran ibaiak, bestalde, balio ekologiko handiko harana sortzen du, Leitzaraino iristen dena; hortik datorkio Leitzaran (Leitza-haran) izena.

Orografiari dagokionez, bestela, Buruntza (441 m) mendia herriaren iparraldean dago eta Adarra (819 m) ekialdean.

Udalerri mugakideakAldatu

Andoainek udalerri mugakide ditu Urnieta ekialdean, Zizurkil eta Aduna mendebaldean, Lasarte-Oria eta Zubieta iparraldean, Amasa-Villabona eta Elduain hegoaldean.

 
Andoaingo kale nagusia goiko partetik ikusita.

AuzoakAldatu

  • Alde Zaharra: garai batean herriko merkataritzako gune nagusia, egun denda gutxi gelditzen dira, biziberritzen ari bada ere. Nahiko berrituta dago jada. 660 biztanle (2008).
  • Zumea: auzune zaharrenetariko bat. Egun populazio handia biltzen du. 2000 biztanle inguru ditu. Andoaingo zabalgunea osatzen duten bi auzoetako bat da (Etxeberrietarekin batera).
  • Etxeberrieta: Algodonera lantegiaren inguruan sortutako auzoa, langileentzat sortu zena. Gaur egun bizitegi-auzoa da, eta auzoaren izenari men eginez, etxe berri ugari daude. 2.200 biztanle inguru ditu (2013). Andoaingo zabalgunearen zati da egun (Zumearekin batera), eta oraindik ere etxebizitza berriak eraikitzen ari dira.
  • Geltoki auzunea: auzo berria da. 400 biztanle (2013). Andoaingo auzo berrienetakoa da.
  • Leizotz: baserri auzoa. 232 biztanle (2013). Andoaingo auzorik zabalena da,
  • Buruntza: baserri auzoa. 157 biztanle (2008).
  • Sorabilla: bizitegi-auzoa, errepidearen inguruko aldea, familia bakarreko etxez beterik dago, eta gainerakoa landa-auzoa da. Errepidearen inguruko gunean 831 pertsona bizi dira, eta baserrietan, sakabanaturik, 170 gehiago. Orotara 1001 biztanle (2013).
  • Karrika: langile auzoa. Etorkin ugari bizi da bertan. 700 biztanle inguru (2013).
  • Goiburu: baserri auzoa, nahiz eta trenbide aldean dagoenez nahiko urbanizatuta egon. 146 biztanle (2013).
  • Erdialdea: Bertako etxe asko 1950. eta 1970. urteeen artean eraiki ziren, muino txiki batean dago kokatuta, baita beste muinotxo baten magalean ere. Bertan daude hiriko eraikinik garaienak. 7.500 biztanle inguru (2013).

HistoriaAldatu

Antzinaroko aztarnak ugariak dira Buruntzan (Burdin Aroko herrixka) eta Adarra inguruetan (megalitoak).

1345ean eman zion Gaztelako erregeak herri izaera Andoaini. Ahaide nagusien arteko gerran, oinaztarrek herria erre zuten.

Industrializazio berantiarra izan zen eta 1950eko hamarkadara arte ez zen industria nabarmenik herrian. Geroztik industria kimikoa (Kamika) eta papergintza-lantegiak (Sikapal) izan dira.

Espainiako Gerra Zibilean borroka gogorrak izan ziren Belkoain mendian eta egun lubakiak daude han.

EkonomiaAldatu

Nekazaritza eta zerbitzuen gainetik, industria da orain udalerriko jarduera nagusia (metalurgia, papergintza, kimikoa). Lanean ari den populazioaren erdiak baino gehiagok industrian dihardu eta herena inguruk zerbitzuen sektorean.

2017an honela banatzen ziren jarduera ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,2; bigarren sektorea %45,5; hirugarren sektorea %49,2; eraikuntza %5,1.[3]

DemografiaAldatu

2019an herriak 14.945 biztanle zituen. Horietatik %22,96k 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotako herritarrak %7,5 ziren.[3]

Biztanleriaren bilakaeraAldatu

Andoaingo biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

PolitikaAldatu

2019ko udal hauteskundeetan EH Bildu garaile izan zen berriro ere, baina PSE-EEk eta EAJk bat egin zuten Maider Lainez alkatesa izendatzeko.

2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EH Bildu koalizioko (boto gehien bildu zuen zerrenda) Ana Karrere hautatu zuten alkate, EAJk eta PSE-EEk elkar hartuta PSE-EEko Maider Lainez hautatzeko akordioak huts egin eta gero.[4]

2007ko hauteskundeetan, PSE-EE/PSOE izan zen alderdirik bozkatuena, 8 zinegotzi lortu zituen. Horren atzetik, EAJk 4 zinegotzi lortu zituen; Ezker Batua-Aralar koalizioak 2, PPk bezala; eta azkenik EAk zinegotzi bakarra lortu zuen. EAE-ANVren hautagaitza legez kanporatu zuten. Hala ere, hauteskundeetara aurkeztu zen, legez haien botoak baliogabetzat jo baziren ere. Boto horietan oin hartuz, zinegotziak aldarrikatu zituen alderdi ekintzaleak.

2019ko udal hauteskundeakAldatu

Andoaingo udalbatza

Alderdia

2019ko maiatzaren 26a

2015eko maiatzaren 24a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu
7 / 17
2.823 (% 38.16)
6 / 17
(% )
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
5 / 17
1.941 (% 26.23)
5 / 17
(% )
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 17
1.623 (% 21.94)
4 / 17
(% )
Elkarrekin Podemos*
1 / 17
663 (% 8.96)
2 / 17
(% )
Alderdi Popularra (PP)
0 / 17
204
0 / 17
(% )
*Bi hautagaitza desberdinetan aurkeztu ziren 2015ean.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak berria.eus webgunean

2015eko udal hauteskundeakAldatu

Andoaingo udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
6 / 17
2.112 (% 30,02)
7 / 17
2.500 (% 34,27)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
5 / 17
1.887 (% 26,82)
6 / 17
2.062 (% 28,27)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 17
1.750 (% 24,88)
3 / 17
1.363 (% 18,68)
Ganemos Andoain
1 / 17
555 (% 17,89)
Irabazi (2015) / Ezker Batua-Berdeak (2011)
1 / 17
442 (% 6,28)
0 / 17
369 (% 5,06)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 17
289 (% 4,11)
1 / 17
561 (% 7,69)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Alkateen zerrendaAldatu

2019 Maider Lainez Lazkotz (PSE-EE/PSOE)
2015 Ana Karrere Zabala (EH Bildu)
2011 Ana Karrere Zabala (Bildu)
2009 Estanislao Amutxastegi Arregi (PSE-EE/PSOE)
2007 José Antonio Pérez Gabarain (PSE-EE/PSOE)
2003 José Antonio Pérez Gabarain (PSE-EE/PSOE)
1999 José Antonio Barandiaran Ezama (Euskal Herritarrok)
1995 José Antonio Pérez Gabarain (PSE-EE/PSOE)
1991 Pilar Collantes (PSE-EE/PSOE)
1987 Carlos Sanz Díez De Ure (Euskadiko Ezkerra)
1983 Francisco Irigoras (EAJ)
1979 José Antonio Pérez Gabarain (Euskadiko Ezkerra)

KulturaAldatu

Andoaingo Bastero Kulturgunean, urtean osoan, musikari, zinemari, kulturari eta arteari lotutako kontzertu, jarduera, hitzaldi eta ikastaroak egiten dira.

Bertako aldizkaria, inguruko udalerrietakoa ere badena, "Aiurri" da.

EuskaraAldatu

Andoaingo hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, Euskal Herriko Ahotsak[5][6] proiekturako egina ahozko ondarea haso eta zabaltzeko.

Andoaingo euskalkia Beterriko euskarari[7][8] dagokio. Gipuzkoa erdialdeko euskalkia esangura handikoa gertatu da euskararen ibilbidean, besteak beste, bertan oinarritu delako, gehienbat, euskara batua. Beterriko euskara da ardatza, eta horrek osatzen du erdiguneko azpieuskalkia, baina Gipuzkoan hizkera asko bereiz daitezke. Erdialdeko euskaran hiru eremu nagusi bereiz daitezke: Erdigunekoa (Beterri), Sortaldekoa (Nafarroako Basaburua, Imotz, Larraun eta Araitz-Betelu eta Gipuzkoako Bidasoaldea) eta Sartaldekoa (Goierri eta Urolaldea). 2016an herritarren %56,33a euskalduna zen.[3]

Musika taldeakAldatu

Musika talde ugari sortu dira Andoainen, hona hemen hauetako batzuk:

JaiakAldatu

  • Santakrutzak: apiril bukaeraren eta maiatz hasieraren bitartean, Santa Krutz egunaren inguruan (maiatzak 3)
  • Sanjuanak: ekain bukaeran, Donibane jaiaren inguruan (ekainak 24)
  • Inauteriak: otsail edo martxoan
  • Karrika: uztail erdialdean
  • Etxeberrieta: uztail amaieran, San Inazio egunaren inguruan (uztailak 31)
  • Sanestebanak (Goiburu auzoko jaiak): abuztuaren hasieran
  • San Roke (Buruntza auzoko jaiak): abuztuaren 16aren inguruan, hots, San Roke egunaren inguruan
  • Sorabilako jaiak: irailaren hasieran

KirolaAldatu

Herriak bi futbol talde ditu: Euskalduna (Euskalduna Andoaindarra), ospetsuena, eta Ontzerri.

Eskubaloiko taldea ere bada herrian, aski ezaguna: Leitzaran Eskubaloi Taldea.

Beste kirol-talde batzuk: Andoaingo Bertxin A.F.T. eta Buruntza Areto Futbola; Andoaingo Txirrindulari Eskola, Leitz K.K.E elkartea, Leizaur Zikloturistak (txirrindularitza); Leitzaran Boleibol Taldea (boleibola); Andoaingo Judo Taldea (judoa); Zumeatarra K.E. (atletismoa); Andoaingo La Salleko Gazteleku eskupilota K.T.; Agustin Leitza Xake Taldea; Andoaingo Kirol Elkartuen Kluba (igeriketa eta gimnasia); Euskalduna Mendigoizale Taldea (mendizaletasuna eta neguko kirolak); Ontza K.E. (ehiza eta arrantza).

IkastetxeakAldatu

Ondasun nabarmenakAldatu

Andoaindar ospetsuakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Zerrenda:Andoaindar ospetsuak»

Herritar ospetsuen artean, aipatzekoak ditugu Agustin Lei­tza, Peruko Kapitain Generala, Aita Manuel Larramendi filologo eta jesuita, Martin Ugalde kazetari eta idazlea, Joseba Arregi eta Joseba Egibar politikariak, Anjel Alkain aktorea eta Aitor Mendiluze bertsolaria.

ErreferentziakAldatu

Kanpo estekakAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa