Arrosa

Nafarroa Behereko udalerria
Artikulu hau Nafarroa Behereko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arrosa (argipena)».


Arrosa[2][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 12,7 kilometrora. Altuera 100 eta 810 metro artekoa da, eta 18,43 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 538 biztanle zituen.

Arrosa
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Arrosa03.jpg
Done Martin elizako eta hilherriko ikuspegia
Bandera Navarra.svg
Bandera

Blason ville fr Saint-Martin-d'Arrossa (Pyrénées-Atlantiques).svg
Armarria


Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaBaigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofizialaBlason ville fr Saint-Martin-d'Arrossa (Pyrénées-Atlantiques).svg Saint-Martin-d'Arrossa
Auzapeza
(1995-2026)
Beñat Arrabit
(Euzko Alderdi Jeltzalea)
Posta kodea64780
INSEE kodea64490
Herritarraarrosatar
Geografia
Azalera18,43 km²
Garaiera100-810 metro
Distantzia12,7 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria538 (2018: Green Arrow Up.svg 1)
Dentsitatea28,38 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 29,92
Ugalkortasuna[1]‰ 61,75
Ekonomia
Jarduera[1]% 78,15 (2011)
Desberdintasuna[1]% 13,46 (2011)
Langabezia[1]% 8,26 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 54,75 (2010)
Erabilera% 22,39 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera1923ko uztailaren 2a (independentzia)

Bertako biztanleak arrosatarrak dira.

IzenaAldatu

Arrosa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

EtimologiaAldatu

Arrosa euskaraz kolore edo lore bati erreferentzia egin diezaiokeen hitza da. Udalerri honen kasuan, ez dago argi bi kontzeptuetatik zein dagoen bere izenaren jatorrian, nahiz eta hasiera batean herria Sainct-Martin de Osses ("Ortzaizeko Done Martin") deitzen zenez, XIX. mendean sartu zela esan daitekeen. Hori dela eta, herriko etxeak eraikitzeko erabiltzen den harriaren koloretik datorrela pentsa daiteke, bertako lurraren kolorearen eraginez, tonu arrosazeokoa.

Frantses eta okzitanierazko izenak, Baigorri edo Donamartiri bezalako beste kasu batzuetan, tokiko santuaren (kasu honetan, Done Martin) eta euskal izen tradizionalaren (kasu honetan, Arrosa) elkartzetik datozela.

GeografiaAldatu

Arrosa Ortzaizeko ibarran dago.

MugakideakAldatu

KlimaAldatu

      Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.8 27.0 30.0 32.6 35.0 40.0 41.0 42.0 39.2 34.0 27.0 26.0 42.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.9 12.9 15.6 17.1 20.8 23.7 25.9 26.2 24.4 20.5 15.2 12.5 18.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.5 8.0 10.3 11.7 15.2 18.2 20.3 20.5 18.3 15.3 10.6 8.3 13.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.0 3.2 5.0 6.4 9.7 12.7 14.7 14.8 12.3 10.1 6.0 4.0 8.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -15.4 -10.5 -9.5 -3.2 -0.2 2.8 5.8 4.0 2.0 -2.5 -8.5 -9.8 -15.4
Batez besteko prezipitazioa (mm) 146.0 129.8 124.7 139.3 106.9 77.0 65.6 76.1 92.5 112.1 164.8 153.4 1398.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 96.7 115.5 128.9 78.8 70.1 66.2 103.2 80.3 69.3 88.1 124.1 110.2 128.9
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[7]

Etxeak eta auzoakAldatu

  • Landaburua
  • Etxabe
  • Iribarne
  • Alhahiri
  • Eihartze
  • Lantikoenea
  • Pelenea
  • Erdikoborda
  • Atherexenea
  • Aroztegia

HistoriaAldatu

Arrosa Ortzaize udalerriko kide izan zen 1923ko uztailaren 2ra arte.[8]

DemografiaAldatu

1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2007 2008 2013 2018
972 894 772 735 690 695 625 511 479 415 442 462 465 468 523 538

PolitikaAldatu

AuzapezakAldatu

Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1995 karguan Beñat Arrabit Euzko Alderdi Jeltzalea
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoakAldatu

2017ko urtarrilaren 1era arte, Arrosa Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[9]

GarraioaAldatu

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dago Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, linea batek eskaintzen du zerbitzua.[10]

Gainera, Baiona-Donibane Garazi burdinbideak zerbitzua ematen du Arrosa udalerriri, Txik Txaken 54. linearen bidez.

EuskaraAldatu

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Ortzaizeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Aldude ibarretan hitz egiten zena.[11]

Koldo Zuazok, 2010ean, Arrosak nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[12]

Arrosatar ospetsuakAldatu

IrudiakAldatu

OharrakAldatu

  1. /aʁos̺a/ ahoskatua (laguntza)

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  3. Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
  4. (Okzitanieraz) Benoit. «Diccionari toponimic occitan de las Lanas e deu Baish Ador» Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
  5. a b (Frantsesez) Raymond, Paul. (1863). Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées. Impr. impériale (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
  6. «Arrosa - Udalerriko albistea» cassini.ehess.fr (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
  7. Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  8. (Frantsesez) «1923ko uztailaren 2ko legea» Gallica 1923-07-04 (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).
  9. Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  10. (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 (Noiz kontsultatua: 2021-04-22).
  11. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  12. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu