Ireki menu nagusia

Euskara garbia terminoak bi esanahi bereizi ditu: euskara argia eta ulerterraza, batetik; eta maileguzko hitz eta esapideak —nahiz hizkuntzan aspaldi txertatuak, nahiz hartu berriak— baztertzen dituen euskara eredua, bestetik. Artikulu honen gaia bigarren adiera da; zehazki, XX. mendearen hasieran Sabin Aranak eta Euskal Pizkundearen garaiko sabindar garbizaleek sortutako eta eurek erabilitako hizkuntza eredua, erdarek kutsatu gabekoa, «euzkera garbija» euren hitzetan. Euskara garbi horren araberako neologismo edo hitz berri ugari sortu zituzten. Neologismo horiei sabinismo ere deitzen zaie. Kontuan izatekoa da, hala ere, euskarak dituen eta izan dituen forma garbizale guztiak ez direla Aranarenak eta haren jarraitzaileenak, ez baitira horiek izan euskara garbiaren zale bakarrak.

Hitz berri horietako gehienak hemeroteketan eta bitxikeria historikotzat gelditu dira gordeta; beste asko, ordea, gaur egun ere barra-barra erabiltzen ditugu: aditz, aldundi, antzoki, argazki, askatasun, batzorde, bazkide, hizki, idatzi, idazkari, ikastola, ikurriña, jaurlaritza, lehendakari, narrasti, ordezkari, ugaztun, urtaro, zaindari, zenbaki eta abar. Gaiei dagokienez, sabinismo ugari erlijio eta politika alorrei lotuta daude.

Aurrekariak eta jarraitzaileakAldatu

Mugimendu honen aurrekari nagusia Pablo Pedro Astarloa izan zen, XVIII. mendean; eta mende hartan bertan Manuel Larramendik eta Joan Antonio Mogelek ere hizkuntzaren garbitasuna bilatu zuten.

Euskara garbiaren adibideak erraz topa daitezke Resurreccion Maria Azkueren hiztegi erraldoian, Kirikiño, Lauaxeta nahiz Txomin Agirre idazleen lanetan, edota 1937an eta Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian argitaratutako Eguna egunkarian, besteak beste. Espainiako Gerra Zibilak eta ondorengo frankismoak eredu garbiaren hedapena goitik behera oztopatu zuen, orduko ikastoletan irakasteari ekin eta gutxira.

Kontuan hartu behar da, azkenik, euskara batuaren aurreko garaiak izan zirela haiek, eta bizkaiera idatziaren hastapenekin bat egin zuela eredu honek, batzuetan euskalki horrek eraginda.

Pertsona izendegiaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Sabin Aranaren pertsona izendegia»

Sabin Aranak sortutako santuen izendegia —Deun-Ixendegi Euzkotarra deitu zuena— egilea hil ondoren argitaratu zuten, 1910ean. Kontuan izan behar da, Euskal Herri katoliko-katoliko hartan, santuen izenak jartzen zitzaizkiela ia haur guztiei. Ehun urtetik gora igaro ondoren, Sabin Aranak asmatutako izen haietako asko oso erabiliak dira gaur egun ere: Ander, Andoni, Endika, Gaizka, Gorka, Iker, Imanol, Iñaki, Irune, Jasone, Jone, Josune, Julen, Karmele, Kepa, Lander, Markel, Nekane, Zuriñe eta abar.

ZenbakiakAldatu

Sabin Aranak zenbatzeko beste sistema bat asmatu zuen, behin baino gehiagotan aldatu egin zutena, eta azkenean gaurko zenbakiekin baliokidetzarik ez zuena.

Hemen daude zenbakien izen berri batzuen adibideak:

  • 1: Eka.
  • 20: Berramarr.
  • 100: Bostogei.
  • 1.000: Anei.
  • 2.000: Ogireun.
  • 10.000: Anbei.
  • 100.000: Anirei.
  • 1.000.000: Unei.
  • 10.000.000: Unbei.
  • 100.000.000: Unirei.
  • 1.000.000.000: Onei.
  • 10.000.000.000: Onbei.
  • 100.000.000.000: Onirei.
  • 1.000.000.000.000: Eidi.

HizkiakAldatu

Hauek dira letra edo izkiak izendatzeko orduko modu garbiak, arandarren arabera:

  • b: bi.
  • c: cuc.
  • d: de.
  • dd: ildde.
  • f: fi.
  • g: ga.
  • h: ha.
  • j: jija.
  • k: kask.
  • l: lol.
  • ll: illo.
  • m: mi.
  • n: non.
  • ñ: iño.
  • p: pi.
  • rr: urr.
  • s: sus.
  • ss: ssuss.
  • t: test.
  • ts: atselts.
  • tt: itte.
  • tx: txe.
  • tz: atzeltz.
  • v: avi.
  • x: axa.
  • y: ya.
  • z: zuz.

HoroskopoaAldatu

Hauek dira Sabin Aranak horoskoporako sortutako izenak:

  • Aries: Aritoaga.
  • Taurus: Zezenaga.
  • Gemini: Bikieta.
  • Cancer: Karramarroaga.
  • Leo: Lunaga.
  • Virgo: Neskaga.
  • Libra: Aztaga.
  • Scorpius: Lupuaga.
  • Sagitarius: Azkondunaga.
  • Capricornius: Akerraga.
  • Aquarius: Ugeta.
  • Piscis: Arrañeta.

HiztegiaAldatu

AAldatu

  • Abeliztia: Zoologia.
  • Abenda: Arraza.
  • Aberri: Patria, sorterri, jaioterri.
  • Abertzale: Patriota.
  • Abestu: Kantatu.
  • Abizen: Deitura.
  • Aboska: Soinu.
  • Aditz: Aditza. Lehen aldiz Larramendik proposatu zuen, baina kontzeptu erlijioso edo teologiko moduan, hau da, "elokuentzia" edo "erretolika" moduan, edota "Jainkoaren hitz" moduan. "Adi-itz" edo "adititz" formak erabili izan dira, eta ematen du erroa hau dela "aditzeko hitza". Forma modernoan erabiltzen lehena badirudi Jose Ignacio Arana izan zela, eta Azkuek ere proposatu zuen, Sabin Aranak baino lehenago. Kurioski erdaraz "verbo" hitzak ere esanahi biak hartzen ditu.
  • Agerrpen: Aurkikunde, aurkikuntza.
  • Agintz: Agindu.
  • Agurtza: Arrosario.
  • Aintza: Loria.
  • Aizkunde: Ahazte, ahanztura.
  • Akeita: Kafe. Esanahi modernoan, modu zabalean erabiltzeko Azkuek proposatu zuen hitza. Antza denez belar mota bat izendatzen zuen eta hasieran kafearen esanahi gisa "lokalismo" bat eta baita "soziolekto" bat izan zitekeen, hau da, Baxenafarroako Donamartiriko emakumeek (soilik Donamartirin eta soilik emakumeek) "kafea" esateko erabiltzen zuten hitza, auzokideek uler ez zezaten (orduan emakumeek kafea hartzea ez omen zegoen ondo ikusitua). Azkuek hitz "orokor" bezala proposatzeko arrazoiak ez daude garbi, Julio Urkixoren arabera nahasketa bat izan zen. 1936-1937 arteko Eusko Jaurlaritzaren egunkari ofizialean erabiltzen zuten.
  • Alderdi: Partidu politiko. Aurretik hitza izan bazen "parte", "zati" edo baita "Inguru" esateko. Batez ere Iparraldean "Fakzio" edo "Bando" esateko ere XIX mendean badugu hitza, adibidez Duvoisinek erabilitakoa; baina Hegoaldean Sabin Arana baino lehen ere tarteka, "hitz kultu" gisa erabili zen, esaterako Eusebio Azkuek edo Blas Praderek (Euskal Erria aldizkarian) erabili zuten. Hala ere, ezin uka Sabin Aranak hitz honen zabalkundean eta batez ere "alderdi politiko moderno" esanahiarekin identifikatzerakoan izan zuen eragina (beste gauza batzuen artean bera izan baitzen ofizialki partidu bat "alderdi" izendatzen lehena).
  • Aldeztu: Defendatu.
  • Aldundi: Diputazio. Antza denez Azkuek proposatu zuen hitza dugu. Aurretik ekauta erabiltzen zen, jada Larramendik bilzten zuen hitza. 1917an Gipuzkoako Foru Aldundiak lehen aldiz erabili zuen "aldundi". Hala ere, Euskaltzaindiko idazkari izan zen Nazario Oleagak, bere idazkaritza-aldian, oraindik ekauta hitzaren alde egin zuen.
  • Agakaskadi: Alfabetu
  • Antzerrki: Komedia.
  • Antzerrti: Teatro, Antzerki.
  • Antzoki: =
  • Ardoki: Artegi, saroi, korrale.
  • Argazki: Fotografia, erretratu. Antza denez Manuel Arriandiaga izan zen hitza proposatu zuena.
  • Argittaldu: Argitaratu.
  • Arlaban: Har(t)zuri, alabastro.
  • Arrdotzari: Limoi-edari, limonada.
  • Arremon: Aldatu.
  • Arren: Otoitz.
  • Arriantzerti: Eskultura.
  • Arroki: Belaki. Esponja (es). Éponge (fr).
  • Arrpide: = (Harpide).
  • Artezkari: Zuzendari.
  • Askaldi: Hasiera.
  • Askatasun: = Mogelek erabili zuen lehen aldiz "askatutasun" formaren pean. Francisco Ignacio Lardizabalek "askatasun" bezala erabili zuen; baina bi horien kasuan ohitura-erraztasun edo ohitura-askatasunari zegokion, askatasun politikoari baino (edo asko jota, Lardizabalen kasuan, askatasun indibiduala esna nahi zuen). Ziurrenik Sabin Arana izan zen lehena askatasun politikoaren esanahiarekin "askatasun" erabiltzen. Esan beharra dago Aranak nahiago zuela eta maizago erabili zuela "azkatasun" forma "askatasun" forma baino.
  • Asmainddu: Asmoa kendu, burutik kendu.
  • Astamakila: Txabalina.
  • Atarapen: Ondorio, emaitza.
  • Atsege: Goibel, abailduta.
  • Atzaldu: Azaldu.
  • Atzegun: Bezpera.
  • Atzorro: Eskularru.
  • Auna: Pirinio.
  • Aunarr: Piriniotar.
  • Aur-iztia: Pediatria.
  • Aurgintz-iztia: Obstetrizia.
  • Aurreztu: Aurkeztu.
  • Autetsi: Hautatu, aukeratu. Sabino Aranak neologismo gisa asmatu bazuen ere, Lapurdin eta Nafarroa beherean tradizio luzeko hitza da hautetsi.
  • Auteskunde: = (Hauteskunde).
  • Autsegubazten: Hausterre-egun, hauts-egun.
  • Atetiko gaitz-iztia: Patologia kirurgikoa.
  • Azarrmen: Ausardia.
  • Azkatasun: = (Askatasun).
  • Azke: = (Aske).
  • Azketsi: Barkatu.
  • Azkintxa: Hezkuntza.
  • Aztaki: Gramo.
  • Aztakin: Balantza.
  • Azurbaltz: Espainiar. Sabin Aranak erabili zuen, baina Juan Martin Elexpururen arabera, Bergara aldean jada erabiltzen zen kanpotarrak, batez ere erdaldunak, izendatzeko.

BAldatu

  • Bakal: Monarkia.
  • Bakalderri: Erresuma.
  • Bakaldun: Errege, erregina.
  • Bakaulki: Tronu, jargoi.
  • Bakezaletasun: =
  • Baltzerri: Espainia.
  • Bar: Landare, begetal.
  • Barru gaitz-iztia: Patologia medikoa.
  • Barrukatu: Erauzi, atera.
  • Barrutaldu: Injektatu, xiringatu.
  • Batzakintza: Bilduma.
  • Batzakuntza: Kontseilu.
  • Batzoki: Biltoki.
  • Batzorde: = Lehen aldiz 1916an agertu zen Euskal Esnalea aldizkarian, eta Bizkaiko Aldundiak 1917an erabili zuen (jeltzaeak gobernuan zirela),, Txinditza-Batzordea (Ogasun-Batzordea) ofizialki organu bat izendatuz. 1919-1920ko aktetan Euskaltzaindiak onartu egin zuen. Sabin Aranak ez zuen sekula ere erabili, askotan kontrakoa uste izan bada ere.
  • Bazkide: =
  • Bazkun: Elkarte.
  • Begiztu: Begiratu.
  • Bekostun: Diadema.
  • Belastun: Belarritako.
  • Beldu: Apostolu.
  • Ben: Ganorazko, formal.
  • Berbegikera: Hikuntza.
  • Beribil: Automobil.
  • Bernazorro: Zangozorro, polaina.
  • Berrbixi: Berpiztu.
  • Berrbizkunde: Berpizkunde.
  • Berrogeikaro: Garizuma, berrogeialdi.
  • Besostun: Besoko.
  • Bidezabal: Errepide.
  • Bilddegi: = (Biltegi).
  • Billebai: Erdaindu, ingurebaki, zirkunzidatu.
  • Biltzilla: Urria (hilabetea).
  • Bitxain: Bidezain.
  • Biztoki: Mundu.
  • Bultzi: Tren.
  • Burdi: Bagoi.
  • Burestun: Koroa.
  • Buruindu: Burua moztu, lepo egin.
  • Burukatu: Asmoa kendu, burutik kendu.

DAldatu

  • Dagonilla: Abuztua. Forma horretan Sabin Aranak erabili zuen lehen aldiz, baina aurretik bazegoen dagenila edo daguenila, Julio Urkixoren zuzendaritzapeko Eusko Ikaskuntzaren atsotitzen hiztegiak, Azkuek edo Koldo Mitxelenak bildu duten moduan.
  • Dardarindarr: Elektrizitate.
  • Deikun: Iragarki.
  • Deun: done edo san (Deun Ander, Deun Jon...). Sabin Aranak proposatu zuen hitza, lehendik zegoen "done" hitzaren aldaera-forma "jator" moduan, jada bazegoen "deunge" (saindu gabeko, gaizto; "donge" hitza arruntagoa bazen ere Larramendik esan moduan) hitzetik eratorria.
  • Deun Oro: Domu Santu.
  • Dotxera: Aleman (hizkuntza), alemaniera.

EAldatu

  • Ederti: Arte.
  • Edesti: Historia.
  • Egazegikorr: Txartel, paper.
  • Egazki: Aireplano.
  • Egutegi: =
  • Ekandu: Ohitu.
  • Elerti: Literatura.
  • Elestu: Deskribatu.
  • Elgaro: Abendualdi.
  • Emegaitz-iztia: Ginekologia.
  • Enda: Arraza.
  • Epaikari: Epaile.
  • Erabijau: Eraldatu.
  • Ereserki: Himno.
  • Eresi edo Ereserti: Musika.
  • Ereski: Musika-nota.
  • Ereskin: Musika-tresna.
  • Eresti: Abesti.
  • Erizkizundi: Galdeketa, itaunketa.
  • Errikatu: Erbesteratu, atzerriratu, emigratu.
  • Erritaldu: Immigratu.
  • Errkal: Errepublika.
  • Errki: Erregio, eskualde.
  • Esakun: Errefrau, atsotiz, esaera zahar.
  • Eseskaldi: Tentaldi, tentazio.
  • Eskestun: Eskumuturreko.
  • Eskotera: Eskoziera.
  • Eskuztatu: Tratatu, hartu.
  • Espetxe: Kartzela.
  • Estuntza: Kate.
  • Euzkadi: Euskadi, Euskal Herria.
  • Euzkelgi: Euskalki.
  • Euzkotar: Euskadikoa.

GAldatu

  • Gaizkatu: Salbatu.
  • Gaitz-izti: Patologia.
  • Gangeri: Kolera, Gangeseko eritasun).
  • Garagarrdo: Garagardo, zerbeza.
  • Garrestun: Gerriko.
  • Gaudi: Unibertso.
  • Gedin: Bokal.
  • Gentza: Bake.
  • Gerkerri: Grezia.
  • Gezna: Mezu.
  • Gezna-etxe: Enbaxada.
  • Geztoki: Infernu.
  • Gixaldi: Gizaldi, mende.
  • Giza-soin iztia: Anatomia.
  • Gogo Deun: Izpiritu Santu.
  • Gogo-gaitz iztia: Psikiatria.
  • Gogo-lantze: Kultura.
  • Goi-buru: Lelo.
  • Goizparr: Ebanjelio.
  • Goizparrgille: Ebanjelista.
  • Gongotzon: Goiaingeru.
  • Gopatz: Erlijio.
  • Gosaldu (?): =
  • Goteun: Izpiritu Santu.
  • Gotzain: Apezpiku.
  • Gotzaiztu: Deabru.
  • Gotzon: Aingeru
  • Goxaldu: Gosaldu, barautsi.
  • Guda: Gerra.
  • Gudaldi: Bataila.
  • Gudari: =
  • Gudarozte: Armada.
  • Guramen: Borondate, desio.
  • Gurtarin: Automobil.
  • Guturi: Hiria.
  • Guzpar: Ebanjelio.

IAldatu

  • Ibaittu: Urak gainezka egin.
  • Ibirkera: Hebreera.
  • Idatzi: Izkiriatu. Forma horretan Sabin Aranak erabili zuen, baina aurretik Mogelek "iratsi" edo "eratsi" erabiltzen zituenengan oinarritu zen. Azkuek "iratsi" formaren alde egin zuen, "ts" horren alde eta "tzz"-z idaztearen kontra. Aranaren garaikide ziren Kirikiñok eta Etxeitak tarteko "iratzi" ere erabili zuten.
  • Idazkari: =
  • Idazkola: Bulegoa.
  • Idazkortza: Bolaluma
  • Idazkun: =
  • Idazpen: Artikulu.
  • Idazti: Liburu.
  • Igali: Fruta.
  • Igarrle: Igarle, profeta.
  • Igidin: Kontsonante.
  • Ikastola: Ikastola, eskola, ikastetxe. Hitz hori, forma horretan, lehen aldiz Sabin Aranak erabili zuen, baina aurretik bazegoen ikasola: Karmelo Etxegaraik eta Jose Manuel Etxeitak erabili zuten, eta lehenago, iparraldean Martin Duhalde itzultzaileak eta Emile Larrek. Larramendik ere aipatu zuen behin, baina hitz horren erabileraren aurka aholkatzeko. Garai hartan edozein ikastetxe, baita "akademia" eta are "korronte intelektual" esateko balio zuen hitzak. Egungo forman, hau da, euskarazko guraso-kooperatiben errregimeneko ikastetxe esateko, agian Kepa Enbeitak erabili zuen lehen aldiz, eta XX mendeko 20-30 hamarkadetan hasi zen zabaltzen. Hala ere, esanahi berri hori agertzeak ez zuen berehalakoan esanahi zaharra ("edozein ikastetxe") baztertu: Lino Akesolok eta Orixek (honek 1958an), "ikastetxe" esateko erabiltzen jarraitu zuten. 1936an Eusko Jaurlaritzak ikastetxe edo ara Unibertsitate esateko erabili zuen..
  • Ikerrkunde: Bisitazio.
  • Ikurr: Ikur.
  • Ikurrdi: Armarri.
  • Ikurriña: Euskal bandera.
  • Ikurrkun: Marka.
  • Ikurpen: Esangura.
  • Ikurrton: Sakramentu.
  • Ingalera: Ingeles hizkuntza.
  • Ingaleldun: Ingelesdun.
  • Ingi: Paper.
  • Ingoski: Orrialde.
  • Ingurrazti: Koaderno.
  • Ingurrti: Liburuxka, foileto.
  • Iñarkun: Funtzio.
  • Iñarkun iztia: Fisiologia.
  • Iradigi: Inauguratu.
  • Irakarri: Ernaldu.
  • Irakastola: Katedra.
  • Irakastola Nagusia: Unibertsitatea.
  • Irar(r)kola: Inprimategi.
  • Irarle: Inprimatzaile, tipografo.
  • Irasle: Fundatzaile.
  • Iraterti: Arkitektura.
  • Irazan: Sortu.
  • Irazapen: Sorrera, sorkuntza.
  • Irazti: Liburu.
  • Irazti-Deun: Biblia.
  • Ispel: Ostra.
  • Italeldun: Italierazko hiztun.
  • Itxasozti: Nabigatzaile.
  • Itxasuri: Itsasaldeko udalerri.
  • Ixarrti: Izar-multzo, konstelazio.
  • Izkelgi: Dialekto.
  • Izki: Letra, hizki.
  • Izkillu: Arma.
  • Izkin: Silaba.
  • Izkinde: Hiztegi.
  • Izkittegi: Alfabeto.
  • Izkoren: Itsasgora.
  • Iznaskaldi: Hitz gurutzatuak, gurutzegrama.
  • Izparr: Albiste, berri.
  • Izparringi: Egunkari.
  • Izpel: Likido, isurkari.
  • Izperen: Itsasbehera.
  • Iztabo: Ibai-aho, bokale.

JAldatu

  • Jai nagosi: Pazko.
  • Jasokunde: =
  • Jaunerri: Jaurerri.
  • Jaupa: Meza.
  • Jaupari: Apaiz, abade.
  • Jaupari-buru: Bikario.
  • Jaurlaritza: Gobernu. Antza denez, lehen aldiz, Eusko Jaurlaritzak berak erabiltzen du 1936an. Hala ere, aurretik badago "jaurlari" edo "yaurlari", hau da "gobernadore", Euskaltzaindiaren 1919ko aktetan zerrendan agertzen da lehen aldiz neologismo gisa; ematen duenez Azkuek proposatua.
  • Jazokintza: Historia.
  • Josulagun: Jesuita.

KAldatu

  • Kalteztu: Erasotu, borrokatu.
  • Kedatz: Intsentsu.
  • Kittutasun: Askatasun.
  • Kondaira: Historia. Lehen aldiz "Kontaira" forman erabiltzen du Joanes Etxeberri Sarakoak, baina antza denez "Narrazio" esanahiarekin erabiltzen du. "Historia" moduan, erabiltzen lehena agian Jusuf Eguiateguy izan zen, 1785an. Iparraldean erabiltzen zen Hegoaldean baino gehiago, hemen XIX mendean hedatu zen. Hala ere Sabin Aranaren aurretik, XIX mendean jada "Historia" moduan agertzen da Hegoaldean baita, adibidez Francisco Ignacio Lardizabalen "Testamendu zarreco eta berrico condaira" liburuaren izenburuan edo Juan Ignacio Iztuetaren "Guipuzcoaco Provinciaren condaira edo historia" liburuaren izenburuan. Txomin Agirrek ere erabili zuen.
  • Kotxo: Gozoki.
  • Kozkotegi: Kalbario.
  • Kulatz: Puntu.

LAldatu

  • Laburrpen: Laburpen.
  • Lagatasun: Askatasun.
  • Lagi: Lege.
  • Lagi-kalte: Kontraforu.
  • Lagi-zarr: Foru.
  • Lagundi: Erlijio konpainia.
  • Lakemen: Baimen.
  • Landola: Bulego, ofizina.
  • Landu: =
  • Larru-iztia: Dermatologia.
  • Latera: Latin hizkuntza.
  • Lateldun: Latinezko hiztun.
  • Laterri: Estatu, herrialde.
  • Laterrkera: Konstituzio.
  • Laurrleko: Pezeta.
  • Laztantsu: Maitabera, amultsu.
  • Lehendakari: Presidente.
  • Lei: Beira.
  • Lekaide: Monje.
  • Lekaime: Moja.
  • Lekaretxe: Monasterio, komentu.
  • Lekaro: Basamortu, desertu.
  • Lobel: Likido, isurkari.
  • Loki: Soka.
  • Lotau: Lokartu.
  • Ludi: Lur planeta.
  • Lugontzi: Buztinezko ontzi.
  • Lun: Lehoi.
  • Lurraldu: Lurperatu.
  • Lurrkatu: Azaleratu.
  • Lutelesti: Geografia.

MAldatu

  • Maketerri: Espainia.
  • Margo: Kolore.
  • Margoerti: Margolaritza.
  • Megope: Izpiritu.
  • Menaldu: Ahalbidetu.
  • Menasta: Metal.
  • Menbetari: Konkistatzaile.
  • Mendi-estuntza: Mendikate.
  • Mengatu: Askatu, burujabetu.
  • Minge: Mutu.

NAldatu

  • Narreztu: Narrastu, herrestatu.
  • Narruinddu: Larrutu.
  • Naskaldi: Nahaste-borraste.
  • Nekaldu: Zigortu.
  • Nekauzte: Nekaldi, Pasio (Jesukristorena).
  • Neskutz: Birjin, dontzeila.
  • Neurrkin: Metro (neurri).
  • Notin: Pertsona.

OAldatu

  • Obendi: Bekatari.
  • Obenge: Errugabe, hobengabe.
  • Oguzi: Ahoskatu.
  • Oipen: Ohitura.
  • Olantxe: Amen.
  • Oldau: Oholeztatu, oholtza jarri.
  • Oldoztu: Pentsatu.
  • Olerki: Poema.
  • Olerti: Poesia.
  • Ondi: Aldare.
  • On-esan: Bedeinkatu.
  • Onespen: Bedeinkapen.
  • Ontzibijau: Ontziz aldatu.
  • Opailla: Apirila.
  • Opaldu: Eskaini, dedikatu.
  • Ordezkari: = Arana Goirik proposatutako hitza. Xabier Lizardik "Ordezlari" ere erabili zuen.
  • Oroagindu: Dekretu.
  • Orrbanbako: Sortzez garbi.
  • Orrinddu: Hostoa kendu edo erori.
  • Orrittau: Hostoa atera.
  • Orrkarrte: Urrats, pauso.
  • Orrlegi: Berde, orlegi.
  • Ortze: Zeru.
  • Osakintza: Medikuntza.
  • Oska: Soinu.
  • Oski: Oinetako, zapata.
  • Otseindatu: Zerbitzatu.
  • Otzandasun: Bake.
  • Otzari: Freskagarri.
  • Oztez: Handizka.
  • Oztin: Urdin.

PAldatu

  • Pantzeldun: Frantses (hiztun).
  • Pantzera: Frantses (hizkuntza).
  • Pantzetarr: Frantziar, frantses (herritar).
  • Pantzeskarr: Frantziskotar.
  • Pizkunde: =

SAldatu

  • Salben: Salmenta.
  • Saneurri: Salneurri.
  • Sellaro: Seihileko.
  • Semakarr: Seme bakar.
  • Senaldi: Belaunaldi.
  • Sendakitz gogo-iztia: Psikologia medikoa.
  • Sendakitzia: Farmakologia.
  • Sendi: Familia.
  • Sendu: Ernaldu.
  • Sengi: Seme-alabak.
  • Soin-eun iztia: Histologia.
  • Soin-gaitz iztia: Anatomia patologikoa.
  • Soñubidun: Diptongo.
  • Soñukera: Fonetika.
  • Sorrkalde: Sortalde.
  • Sorrkun: Jatorri.
  • Sudur-eztarri-belarri-iztia: Otorrinolaringologia.
  • Sukarri: =
  • Suzikunde: Suntsipen.
  • Suztau: Erre.

TAldatu

  • Tirrpainddu: Tripak kendu.
  • Toki-elesti: Toponimia.
  • Txadon: Eliza.
  • Txaide: Kale.
  • Txasko-egin: Asko hitz egin.
  • Txaunburu: Parroko.
  • Txauno: Kapera.
  • Txikarrpen: Txikigarri, diminutibo.
  • Txikikuskin: Mikroskopio. Joseba Zinkunegi itzultzaileak erabili omen zuen lehen aldiz, XX mendeko 20 hamarkadan.
  • Tximistargi: Elektrizitate. Azkuek idatzi zuen lehen aldiz 1897an, "Euskalzale" aldizkarian, baina berak aitortu zuen bera ez zela hitza asmatu zuena, "Beste batek" egin zuela. Jose Manuel Etxeitak ere erabili zuen. Eusko Jaurlaritzak 1936an beren boletinetan ere erabilitako hitza da. (Antza denez, Sabin Aranak ez zuen inoiz erabili, "dardarindar" proposatu zuen).
  • Txindi: Diru. Manuel Arriandiagak proposatutako hitza, "diru" moduan. XX mendearen lehen herenean zabalkunde handia izan zuen, Lauaxetak zein Manterolak erabili zuten, baita ere Joseba Altuna zein Joseba Zinkunegi itzultzaileek. Baita ere Tolosako Euskal Egutegiak, Bizkaiko Foru Aldundiak 1918an, zein Eusko Jaurlaritzak 1936an. Blas Praderek 1913an lehen aldiz "txanpon" bezala erebili zuen, esanahi horrekin Joseba Zinkunegi itzultzaileak ere erabili zuen.
  • Txingi: Bitxi (apaindura).
  • Txirotasun: Pobrezia. Baliteke Sabin Arana izatea hitz hau lehen aldiz erabili zuena, alta, "txiro" hitza tradizio luzeko hitza da. Bizkaian "ezeukitasun" (baita ere "ezeuki") tradizio luzeko hitza zen aurretik.
  • Txonitz: Sermoi, prediku, homilia.

UAldatu

  • Uarrpen: Oharpen.
  • Uaua: Ume.
  • Ugarrte: Uharte, irla.
  • Ugaztun: =
  • Ugutz: Bataio.
  • Ugutzari: Bataiatzaile.
  • Ulerrtu: Ulertu, konprenitu, entelegatu.
  • Untzau: Iltzatu.
  • Urgatu: Uretatik atera.
  • Urpeontzi: Urpeko, itsaspeko.
  • Urralde: Aldriko.
  • Urrutidazki: Telegrafo.
  • Urrutizki(n): Telefono.
  • Urtaro: =
  • Urtu: =
  • Usano: Usapal.
  • Ustasun: Xumetasun.
  • Usteri: Legenar, legen beltz, Hansenen gaixotasun.
  • Uzkurtza: Erlijio.

XAldatu

  • Xe-biziztia: Mikrobiologia.

ZAldatu

  • Zaindari: =
  • Zeindasun: Kalitate.
  • Zenbaki: Numero. Sabin Aranak egunkarien edo aldizkarien argitalpenen zenbakiak izendatzeko erabili zuen. Ematen duenez hortik pasa zen "zenbatzeko zenbaki" izatera. Bigarren esanahi honetan 1917an Bizkaiko Foru Aldundiak erabili zuen lehen aldiz.
  • Zenbatasun: Kantitate, kopuru.
  • Zendin: Adjektibo.
  • Ziatzez: Xeheka, txikizka.
  • Ziñeskitz: Kredo.
  • Ziñopa: Martiri.
  • Zintzaldi: Tentaldi, tentazio.
  • Zomortxo: Mikrobio.
  • Zugazno: Zuhaixka.
  • Zuzkidatzizti: Ortografia.

BibliografiaAldatu

Kanpo loturakAldatu