Ireki menu nagusia
Zazpiak Bat, gaur egungo armarriaren itxura.

Zazpiak Bat Anton Abadia euskaltzaleak XIX. mendean zabaldutako goiburua da, Euskal Herriko zazpi herrialdeen bateratzearen aldekoa: Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Garaia, eta Zuberoa. 1877an jadanik Iruñeko Nafarroako Euskal Elkargoak erabili zuen Zazpiak Bat leloa, Kanpion, Iturralde Suit, Altadill eta Oloritzen ahotik.

Goiburuari loturik doan armarriaren izena ere bada Zazpiak Bat. Armarriak zazpi probintzietako ikurrak bakar batean konbinatzen ditu sei zatiko ezkutu batean (Goi eta Behe Nafarroarentzat ikur bakarra erabiliz).

1892an agertu ziren biak elkarrekin lehen aldiz[1], eta geroztik onarpen handia ukan dute euskaldunen batasunaren eta abertzaletasunaren aldarri moduan.

HistoriaAldatu

SorreraAldatu

GoiburuaAldatu

 
Armarria eta goiburua elkarrekin lehen aldiz, 1892ko Congrès et Fêtes... ospakizunerako.

Goiburu edo leloaren jatorri zehatza zaila da argitzea, baina badakigu Agosti Xahok bere Etudes grammaticales sur la langue euskarienne liburua "Zazpi Uskal Herrietako Uskalduner" eskeini ziela 1836an. Bestalde, Lucien Bonapartek bere euskalkien mapa aurkeztu zuenean honela izendatu zuen: Carte des Sept Provinces Vasques (Zazpi euskal probintzien mapa). Itsasoaz bestaldean, 1889an, "Euskaldunak Bat" goiburu bezala erabili izan zen[2].

1891ean Felipe Casalen poema batean (Ama euskarari akrostikoa: zazpiak beti bat) aurki dezakegu behin betiko formara hurbilpena. Hurrengo urtean, Anton Abadiak 1892ko Congrès et Fêtes de la tradition Basque ospakizunari "Biba Zazpiak Bat" ohiukatuz eman zion amaiera[2], eta Lore Joko anitzetan erabili[3][4]. Bestalde, 1877an Nafarroako Euskal Elkargoak goiburu bezala erabili zuen[5][1].

1893an, Grazian Adema Zaldubi Lapurtarrak "Zazpi euskal herriek bat egin dezagun" bertsoa kantatu zuen Azpeitiako Euskal Jaietan, hau ere azkar zabaldu zelarik[1][2].

« Zazpi Eskual Herriek bat egin dezagun

Guziak beti, beti, gauden gu Eskualdun

»
Bertsoaren errepika

Atzerago joanik, baliteke goiburuaren jatorria 1765eko Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen "Hirurak Bat" goiburuaren moldaketa izatea.

ArmarriaAldatu

 
Zazpiak Bat, jatorrizko armarriak zituen lurraldeen ikur eta posizioekin.

Irudiari dagokionez, Zazpiak Bat, era berean, zazpi herrialde historiko horien ezkutuak biltzen dituen armarria da eta herrialdeon batasuna irudikatzen du. Sei ataletan banatuta dago, Nafarroa osoa (Nafarroa Beherea eta Garaia) atal bakarrean jarrita, armarri bat bera baitute. Jean Jaurgainek 1892an diseinatu zuen[6] Donibane Lohizunen eginiko Congrès et Fêtes de la Tradition Basque ospakizunerako.

Armarri hartan honela antolatu zituen lurraldeetako ikurrak (ezkerretik eskuinera):

Bestalde, armarriaren lehendabiziko irudian ezkutuaren inguruko markoan lurraldeen izenak ageri ziren, "Zazpiak Bat" goiburua azpian idatzia zelarik.

Aipatzekoa da Zuberoa eta Lapurdik beren armarririk ez zutenez, Zuberoako bizkondeen armekin eta Urruña eta Uztaritzekoen ikurrekin osatu zituela Jaurgainek[7].

HedapenaAldatu

Goiburuaren arrakasta ia berehalakoa izan zen. Azken forman bota eta berehala hasi zen agertzen euskaldunen ekitaldi kultural zein politikoetan. Kantugintza eta hitzaldietan ere maiz ageri zen.

Sabin Aranak Donibaneko jaialdiaren eskuorrietan ikusi zituen bai goiburua baita armarria ere. Honela zioen Euskalzale aldizkarian, 1897an argitaraturiko artikulu batean[8][1]:

« Lengo egunean Donibaneko iaialdia deritson irakurkizuna eginda gero, Donibanetik bertatik onetarako bialdu euskuen liburuan irakurri genduan gaurko irakurburu au: "'Zazpiak Bat'". Lapurtarren arteko 'zazpiak'-en ordez guk 'zazpirak' esaten dogu. »
Sabin Arana

Sabinek berak ere laster erabili zuen goiburua hainbat aldiz, eta aipuaren hedapena bultzatu zuen, baita armarriarena ere. XX. mendean arrakasta handiz zabaldu zen Euskal Herrian eta diasporan zehar. Goiburu hori erabiltzen zuten Euskal Herritik kanpoko aldizkari eta elkarte askok[2].

Aldaketa eta aldaerakAldatu

ArmarriaAldatu

 
Sabino Aranaren 1896ko gramatika liburuan agertu zen armarria[9].

Armarriaren ideia nagusia mantendu bada ere, xehetasunak aldatu egin dira tokika eta uneka. 1896an Sabin Aranak erabili zuenean jatorrizko irudiari zenbait aldaketa egin zizkion: herrialde bakoitzaren armarriok ordena alfabetikoan antolatu zituen. Lehen aldiz, 1896-1987an burutu zuen bere Lecciones de Euzkera Bizkaino izeneko lanean horrela ageri dira[9]. Ezkerretik eskuinera:

  • Goian: Araba, Bizkaia, Gipuzkoa.
  • Behean: Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Garaia, Zuberoa.

Horrez gain, jatorrizko ezkutuaren forma "franziar modernoa" edo "iberiarra" zen (ia errektangularra), baina hori aldatu eta itxura "suitzarra" eman zion (behe alde zorrotzagoa eta goi aldean hiru puntaduna).

Bestalde, jatorrizko bertsioan Bizkaia, Araba eta Gipuzkoako armarri zaharrak erabili ziren, baina 1923an zenbait aldaketa agertu eta zabaldu ziren[7]: Gipuzkoakoak errege eta kainoiak galdu zituen eta Bizkaiakoak bi otsoak (hauek armarria ofizialki aldatzean desagertu ziren kontraesanak, 1979 eta 1986an, hurrenez hurren). Izan zen beste aldaketarik ere; Arabak bere gaztelerazko goiburua galdu zuen eta zenbait bertsiotan Lapurdikoa frantziar monarkiari erreferentzia den lis lorerik gabe ageri da[7].

Azkenik, askotan armarriaren goiko espazioan idazkiren bat agertzen da ("Euskal Herria", "Euskadi" edo "Zazpiak Bat" izan ohi da), lehen bertsioetan ez bezala. Lurralde bakoitzari dagozkion izenak ere ez dira jartzen, normalean.

GoiburuaAldatu

Goiburuak ez du aldaketarik jasan 1892tik, baina forma baliokide batzuk sortu dira. Kartel eta graffitietan ageri den 3 + 4 = 1 formula da hauetako bat, edo "hiru eta lau ez dira zazpi" espresioa.

ErabileraAldatu

 
Armarria Udalbiltzaren ekitaldi batean ikusgai.

Zazpiak Bat armarria alderdi eta elkarte abertzale ugarik erabili dute eta oraindik erabiltzen dihardute, besteak beste, euskal abertzaletasunaren helburu nagusienetako bat ordezkatzen duelako; zazpi euskal herrialdeak batzea, hain zuzen.

Esan bezala, Nafarroako Euskal Elkargoak armarria ez baina goiburua erabili zuen. Gaur egun, Udalbiltzak armarria erabiltzen du, goiburuarekin batera[10].

Aipatzekoa da munduan zehar dauden hainbat euskal etxeren izena ere badela Zazpiak Bat[2].

Erabilera instituzionaletik haratago, ikur zabaldua eta onartua da esparru askotan, beraz erraz ikus daiteke ingurune informal edo elkarte txikietan ere.

ErreferentziakAldatu

  1. a b c d Zabaltza, Xabier, Zazpiak Bat, . Noiz kontsultatua: 2019-11-10.
  2. a b c d e Urkizu Sarasua, Patricio, «Zazpiak Bat», Auñamendi Entziklopedia, . Noiz kontsultatua: 2019-11-10.
  3. (Frantsesez) «Papiers d'Antoine-Th. d'Abbadie (1810-1897)», RHPST, . Noiz kontsultatua: 2019-11-0.
  4. (Frantsesez) «Affiche illustrée des fêtes internationales de Saint-Jean-de-Luz (1892)», Chateau Abbadia Obserbatoire, . Noiz kontsultatua: 2019-11-10.
  5. (Gaztelaniaz) Jimeno Jurio, Jose Maria (1997) Navarra: historia del euskera Txalaparta.
  6. Esparza, Andoni (2011), «'Zazpiak bat' Egañaren artikuluari buruz», Berria, . Noiz kontsultatua: 2019-11-04.
  7. a b c Esparza, Andoni (2008), «Euskal Herriko blasoia finkatzeko beharra», Berria, . Noiz kontsultatua: 2019-11-04.
  8. Arana, Sabin, «Zazpirak bat», Euskaltzale, . Noiz kontsultatua: 2019-11-10.
  9. a b (Gaztelaniaz) Arana, Sabin (1896-1897) Lecciones de ortografia del euskera bizkaino 308 or..
  10. «Udalbiltzaren webgunea», Udalbiltza.eus, . Noiz kontsultatua: 201-11-10.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu