Monako (frantsesez: Monaco, okzitanieraz: Mónegue, monakoeraz: Munegu) Mendebaldeko Europako hiri-estatu bat da, Mediterraneoaren ertzean kokatua, Frantziak guztiz inguratua, Italiatik kilometro gutxira. Munduko estatu txikienetakoa da, eta biztanle dentsitate handienetakoa du. Auzo populatuena Monte Carlo da.

Monakoko Printzerria
Principauté de Monaco
Principatu de Múnegu
Principato di Monaco
Principat de Mónegue
Ereserkia: Hymne monégasque (en) Itzuli
Leloa: Deo Juvante
("Jainkoaren Laguntzarekin")
Flag of Monaco.svg
Monakoko bandera
Coat of arms of Monaco.svg
Coat of arms of Monaco (en) Itzuli
Location Monaco Europe.png
Geografia
HiriburuaMonako
43°43′51″N 7°25′29″E
Azalera2,02 km²
Punturik altuenaChemin des Révoires (en) Itzuli (161 m)
Punturik sakonenaMediterraneoa (0 m)
KontinenteaEuropa
MugakideakFrantzia eta Europar Batasuna
Administrazioa
Gobernu-sistemamonarkia konstituzional eta Oinordetzako monarkia
Monakoko printzeaAlberto II.a Monakokoa
Minister of State of Monaco (en) ItzuliPierre Dartout (en) Itzuli
LegebiltzarraNational Council of Monaco (en) Itzuli
Epai autoritateaSupreme Court of Monaco (en) Itzuli
Harreman diplomatikoakWikidata logo.svg Ikusi mapa Wikidatan
Zeren kide
Demografia
Biztanleria38.695 (2017)
Green Arrow Up.svg595 (2019)
Dentsitatea19.155,94 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak
Erabilitako hizkuntzak
ErlijioaErromatar Eliza Katolikoa
Ekonomia
BPG nominala6.074.884.388,5894 US$ (2011)
Green Arrow Up.svg724.209.585,25079 (2010)
BPG per capita168.010 US$ (2016)
Green Arrow Up.svg4.641 (2015)
Historia
Sorrera data: 1297ko urtarrilaren 8a
Bestelako informazioa
Aurrezenbakia+377
ISO 3166-1 alpha-2MC
ISO 3166-1 alpha-3MCO
Ordu eremua
Elektrizitatea230 V. 50 Hz.Europlug (en) Itzuli, AC power plugs and sockets: British and related types (en) Itzuli, Type E (en) Itzuli eta Schuko (en) Itzuli
Internet domeinua.mc
visitmonaco.com…

EtimologiaAldatu

Hiriaren izena Monoikos («etxe bakarra») grezierazko hitzetik dator. Mitologiak dioenez, Herkules greziar heroiaren etxea izan adierazten du.

GeografiaAldatu

MugakAldatu

KlimaAldatu

      Datu klimatikoak (Monako)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 12.3 12.5 14.0 16.1 19.4 23.0 25.8 25.9 23.8 19.9 16.1 13.4 18.5
Batez besteko tenperatura (ºC) 10.2 10.4 11.8 13.9 17.1 20.8 23.5 23.7 21.6 17.8 14.0 11.4 16.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 8.1 8.2 9.6 11.6 14.8 18.5 21.2 21.5 19.3 15.6 11.9 9.3 14.1
Pilatutako prezipitazioa (mm) 82.7 76.4 70.5 62.2 48.6 36.9 15.6 31.3 54.4 108.2 104.2 77.5 768.5
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 6.8 6.4 6.1 6.3 5.2 4.1 1.9 3.1 4.0 5.8 7.0 6.0 62.7
Eguzki orduak 148.8 152.6 201.5 228.0 269.7 297.0 341.0 306.9 240.0 204.6 156.0 142.6 2668.7
Iturria: www.visitmonaco.com[1]

DemografiaAldatu

Monakoko biztanle gehienak frantsesak (%47) dira, eta oso gutxi dira Monakoko bertakoak (%16); atzerritik joandako gehienak aberatsak dira, eta zergak ordaindu beharrik ez izateko eskuratzen dute Monakoko hiritartasuna. Bizi maila oso altua da eta bizi itxaropena 78 urtekoa, batez beste. Erlijio nagusia, katolizismoa da.

EkonomiaAldatu

Monakoko ekonomia Frantziako ekonomiari loturik dago zeharo, eta Frantziako datu orokorretan jasotzen da Monakoko ekonomiaren zenbait adierazleren berri (barne produktu gordina adibidez). Garrantzi handiko turismo gunea eta oso lurralde aberatsa da. Turismoa erakartzeko baliabide nagusiak kasinoa eta klima dira. Dena dela, turismoaren inguruan antolaturiko zerbitzuen jardueraz gainera, bereziki azpimarratzekoa da bankuen eta finantzen alorra; Monakoko abantaila fiskalak direla-eta, nazioarteko hainbat bankuk Monakon finkatu dituzte beren egoitzak (zuzeneko zergak oso arinak dira eta banku sekretua gordetzen da).

Badira, orobat, zenbait industria arin: botikagintza, elektronikako gaiak, papergintza. Estatuak du hainbat salgairen gaineko monopolioa, adibidez, tabakoa, telefono sarea, posta, eta hotel, banku eta industriatik jasotzen du urteko irabazien %55 inguru. Azken urteotan Monakoko gobernuak neurri bereziak hartu ditu nazioartean bere itxura hobetzearren, adibidez legez kanpoko jardueretan irabazitako dirua zuritzen dutenen kontrako zigorrak ezarriz eta finantza erakundeei era horretako jardueren kontra borrokatzeko laguntza eskatuz.

Banaketa administratiboaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Monakoren banaketa administratiboa»
 
Monte Carlo.

Monakoko printzerria udalerri bakar batek osatzen du. Hala ere, administraziorako hamar auzo edo quartier delako guneetan banatzen da. Auzo guztietan ezagunena Monte-Carlo dugu, hotelak eta kasino famatua dauden tokia.

Politika eta gobernuaAldatu

Monako ez da, berez, Europar Batasuneko kidea, baina hartatik oso hurbil dago Frantziarekin duen aduana batasunaren ondorioz, eta euroa du diru ofiziala.

Azken 700 urteetan Grimaldi familia egon da Monakoko agintean, herentziaz jasotzen baita errege kargua. Gaur indarrean dagoen konstituzioa 1962. urtekoa da, eta Rainiero III.a erregeak aldarrikatu zuen; orduan ezarri zen monarkia konstituzionala. Aginpide legegilea erregearen eta nazio biltzarraren esku dago, eta betearazlea erregearen eta estatu ministroa buru duen gobernu kontseiluaren esku. Ez dago alderdi politikorik.

1993an Nazio Batuen Erakundean sartu zen Monako. 1997az gero Michel Leveque da estatu ministroa. Rainiero III.a 2005ean hil zen, eta haren seme Alberto II.ak eskuratu zuen errege titulua.

KulturaAldatu

HizkuntzakAldatu

Frantsesa da hizkuntza ofizial bakarra printzerrian, baina jatorrizko mintzaira ere badira: alde batetik, monakoera, ligurieraren dialekto bat; bestetik, proventzera, okzitanieraren dialekto bat, monakoerarekin ere senidetua.

Ingelesa eta italiera ere erabiltzen dira.

KirolaAldatu

AS Monaco da hiriko futbol talde nagusia, eta Frantziako Ligan jokatzen du.

Munduan ospe handia du, orobat, 1 Formulako Monakoko Sari Nagusiak.

Ikus, gaineraAldatu

ErreferentziakAldatu

Kanpo estekakAldatu