Ukrainera[1][2] Ukrainan hitz egiten den ipar-mendebaldeko eslaviar hizkuntza da, eta 40 milioi hiztun baino gehiago ditu.

Ukrainera
українська мова
Ukrainians en.svg
Datu orokorrak
Lurralde eremuaUkraina
Hiztunak42-47 milioi
Rankinga26.a
Ofizialtasuna Ukraina
 Transnistria (Moldavia)
EskualdeaEuropako ekialdea
UNESCO sailkapena1: ziurra
AraugileaUkrainako Zientzien Akademia Nazionala
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
hizkuntza nostratikoak
euro-asiar hizkuntzak
indoeuropar hizkuntzak
Balto-Slavic (en) Itzuli
Eslaviar hizkuntzak
Ekialdeko eslaviar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiasubjektua aditza objektua eta hizkuntza azentuala
Denbora gramatikalaklehenaldia, orainaldia, geroaldia eta pluperfect (en) Itzuli
Modu gramatikalakindikatiboa, agintera, optative (en) Itzuli eta baldintzazko modua
Genero gramatikalakgenero maskulinoa, genero femeninoa eta neutroa
Kasu gramatikalaknominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, instrumentala, lokatiboa eta Bokatiboa
Alfabetoaalfabeto zirilikoa eta latindar alfabetoa
AurrekariaRuteniera eta West Russian Chancery (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1uk
ISO 639-2ukr
ISO 639-3ukr
Ethnologueukr
Glottologukra1253
Wikipediauk
Linguasphere53-AAA-ed
ASCL3403
IETFuk

Historia laburraAldatu

 
2001eko erroldaren arabera, hiztun gehienak herrialdeko ipar eta mendebaldean bizi dira.

Antzinako ekialdeko eslaviera Erdi-Aroan bitan banatu zen: batetik, ipar-ekialdekoa (Novgorod eta Moskukoa) gaurko errusiera bihurtu zena; bestetik, hego-mendebalekoa, Polonia eta Lituaniara lotua, gaurko bi hizkuntza eman zituena: bielorrusiera eta ukrainera.

Errusiako Inperioaren garaian, ukrainera bigarren hizkuntzarik mintzatuena zen; hala ere, ez zen ofizialki erabilia, baztertua baizik (errusiera txikia deitzen zioten). Bestela, Sobiet Batasunaren lehen urteetan, 1921etik 1932ra tolerantziaren politika eta hizkuntzaren hedapenaren aldekoa egon zen. Hortik aurrera eta 1957 arte, hala ere, jazarpena eta errusieraren inposatzea jasan behar izan zuten hiztunek. Nikita Khrustxev ukrainarraren agintaldian, 1960ko hamarkadaren hasieran, ukrainerazko hiztunek berriro ere babesa izan zuten, bai eta hurrengo urteetan Petro Xelestekin ere. 1980ko hamarkadan, aldiz, Volodimir Stxerbitskirekin errepresiora lerratu zen, Mikhail Gorbatxoven erreformak iritsi ziren arte. Azkenik, 1991tik aurrera eta independentzia lortu ondoren, hizkuntzaren ofizialtasuna erdietsi zuten hiritarrek.

DialektoakAldatu

 
Ukraineraren dialektoak (2005).      Iparraldekoa     Hego-ekialdekoa     Hego-mendebalekoa

Hiru dialekto nagusi daude:

- Iparraldekoa, Ukrainako iparraldean, eta Bielorrusia eta Poloniako mugaldeak

- Hego-ekialdekoa (hizkuntza ofizialaren iturri nagusia) Errusiako eskualde batzuetara zabaldua

- Hego-mendebalekoa (batzuek Karpatoetako rusynera berezko hizkuntza dela uste dute)

AlfabetoaAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Alfabeto ziriliko»

Ukrainar alfabetoa:

А а /a/

Б б /b/

В в /v/

Г г /h/

Ґ ґ /g/

Д д /d/

Е е /e/

Є є /je/

Ж ж /ʒ/

З з /z/

И и /ȳ/

І і /i/

Ї ї /ji/

Й й /i/ laburra

К к /k/

Л л /l/

М м /m/

Н н /n/

О о /o/

П п /p/

Р р /r/

С с /s/

Т т /t/

У у /u/

Ф ф /f/

Х х /x/

Ц ц /ts/

Ч ч /tʃ/

Ш ш /ʃ/

Щ щ /ʃtʃ/

Ь ь /'/

Ю ю /ju/

Я я /ja/

Historian erabiliak:

Ъ ъ /ɤ/

Ѣ ѣ /ii/

Transliterazio sistemaAldatu

Euskaltzaindiak 156. arauan[3] alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema arautua ematen du. Hona ukrainerari dagokion taula:


Ukrainerazko alfabeto zirilikoa Transliterazioa
Larri Xehe ital. izena soinua (NAF)
А а а A /a/
Б б б be /b/
В в в ve /v/
Г г г he /ɦ/
Ґ ґ ґ ge /g/
Д д д de /d/
Е е е e /ɛ/
Є є є je /jɛ/
Ж ж ж zhe /ʒ/[4]
З з з ze /z/
И и и i (y) /ɪ/
I i i i /i/
Ї ї ї ï (ji) /ji/
Й й й jot /j/
К к к ka /k/
Л л л el /l/
М м м em /m/
Н н н en /n/
О о о o /o/
П п п pe /p/
Р р р er /r/
С с с es /s/
Т т т te /t/
У у у u /u/
Ф ф ф ef /f/
Х х х kha /x/
Ц ц ц tse /ʦ/
Ч ч ч txe /ʨ/
Ш ш ш xa /ʂ/
Щ щ щ stxa /ɕː/
Ь ь ь ikur leuna /◌ʲ/
apostrof /◌ʲ/
Ю ю ю ju /ju/
Я я я ja /ja/
euskara ISO ingelesa frantsesa gazt.
a a a a a
b b b b b
v v v v v
h h h h h
g g g g g
d d d d d
e, je, ie[5] e e, ye e, ie, ïe, é ye, ie, e
je, ie[6] ê ye, ie ie ye, ie
zh[7] ž zh j zh
z z z z z
y i y y y
i i i i i
i, ji[8] ї i, yi ї, yi i, yi
(), j, i[9] j i —, ï i
k k k k k
l l l l l
m m m m m
n n n n / -ne[10] n
o o o o o
p p p p p
r r r r r
s s s s, ss s
t t t t t
u u u ou u
f f f f f
kh[7] h kh kh j
ts[7] c ts ts ts
tx[7] č ch tch ch
x[7] š sh ch sh
stx šč / ŝ shch chtch shch
[11] — / '
[11]
iu, ju[6] ju / û yu ou, ïou, iou yu, iu
ia, ja[6] ja / â ya a, ia, ïa, ya ya, iu

ErabileraAldatu

2001

LiteraturaAldatu

 
Xevtxenkoren autoerretratua.

ErreferentziakAldatu

  1. 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-29).
  2. 53. araua - Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-6-29).
  3. Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema, Euskaltzaindiaren 156. araua.
  4. ahoskatzen da mendebaldeko bizkaieraz jakin bezala edo frantsesez jupe bezala
  5. Hitz hasieran J gehitu, bokal ondoren tokatzen bada I gehitu
  6. a b c Hitz hasieran J-rekin, gainerakoan I-rekin
  7. a b c d e Bikoiztua badago, bakundu daiteke, hala nola Запоріжжя →Zaporizhia, eta ez derrigor Zaporizhzhia
  8. Hitz hasieran ji, gainerakoan i
  9. ez da transkribatzen <ий> edo <ый> amaieretan; hitz hasieran J eta gainerakoan I (i)
  10. hitz amaieran -ne
  11. a b Ez da transkribatzen.

Kanpo estekakAldatu

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.