Hil

Hilabete» orritik birbideratua)

Hila (edo hilabetea[1]) egutegietan erabiltzen den denbora unitatea da, urtea banatzen den hainbat eguneko zatietako bakoitza[2]. Egutegi gregorianoan, egun erabiltzen den egutegi hedatuenean, urteak 12 hil ditu, bakoitza 28-31 egunez osatua:

Hil
Months circle svg.svg
Azpiklaseaurte
Neurtzen duiraupena
Unitate estandarretan29,5 d
Ikurraмес.

Mesopotamian erabili zen lehen aldiz Ilargiaren periodo naturalen neurketan oinarrituta. Kontzeptu tradizionalak ilargia hartzen duenez kontuan hil sinodikoak dira eta gutxi gorabehera 29,53 egun irauten ditu. Egurretan egindako marrekin Paleolitoan ere kontatzen zirela uste dute ikertzaileek. Hilabete sinodikoa, gaur egun, egutegi askoren oinarria da.

HitzaAldatu

Hil hitzak zerikusi hertsia du ilargi hitzarekin. Badirudi jatorrian ‘ilargi’ esanahia zuela; horren lekuko lirateke ilbehera, ilgora, ilberri, etab. Ilargiaren zikloa denbora-tartearekin parekatuko zen, denbora ilargiaren arabera zenbatzen zen antzinako garai batean[3].

Hilen izenak letra xehez idazten dira perpausaren barruan (abuztuaren 6a)[4].

Hil / HilabeteAldatu

Euskalkien arabera, hil eta hilabete hitzen erabilera desberdina da. Sinonimo-sinonimo izan daitezke, eta gainera, hiztun batzuek ez dute hilabete baizik erabiltzen (Iparraldean, adibidez)[4]. Beste batzuek desberdindu egiten dituzte: hil (urtea banatzen den hamabi zatietako bakoitza[2]) eta hilabete (denbora hedaduratzat harturik, 30 eguneko-edo denbora bitartea)[1]. Adibidez: Apirilaren 14tik maiatzaren 14ra hilabeteko tartea dago.

Eukara batuan, bi erabilerak dira zuzenak, nahiz eta badirudi bi adierak desberdintzeko joera dagoela.

MotakAldatu

Honako hil motak garrantzitsuak dira astronomian eta Babiloniako ilargi-astronomian ezarri ziren lehen aldiz.

Hil sideralaAldatu

Hil siderala Ilargiaren orbita eta atzean dauden zeru-esferaren (gaur egun Nazioarteko Zeru Erreferentzia Markoa) arteko erlazioarekin ezartzen da. Ilargiak berriro zeruko puntu berberera iristeko behar duen denboraren neurketa da, 27,321661 egun (hau da, 27 egun, 7 ordu, 43 min eta 11,5 segundu). Hil mota hau Ekialde Hurbila, India eta Txinan erabili izan da. Bertan zerua 27 edo 28 ilargi etxetan banatu zuten, bat hileko egun bakoitzerako eta bertan zegoen izar nagusia edo nagusienekin izendatzen zuten.

Hil tropikalaAldatu

Ohitura da zeruko gorputzen poisizioa ekinozio bernalarekiko zehaztea. Prezesioa dela eta puntu hau gutxianaka mugitzen da atzerantz ekliptikan zehar. Horregatik denbora gutxiago behar du Ilargiak ekliptikako zero luzera puntura itzultzeko izar finkoen puntu batera baino: 27,321582, hau da, 27 egun, 7 ordu, 43 minutu eta 4,7 segundu. Pixka bat laburragoa den tarte honi hil tropikal deritzo.

Hil anomalistikoaAldatu

Ilargiaren orbita elipse bat da, zirkulu bat baino gehiago. Hala ere orbita honen orientazioa eta forma ez dira finkoak. Bereziki puntu estremoen kokapenak (perigeo eta apogeoa) zirkulu bat deskribatzen du 9 urtean behin. Ilargiari gehiago kostatzen zaio puntu berdinera ituzltzea urrundu zelako biraketa batean. Periodo luzeago honi hil anomalistiko deritzo eta 27.554551 egun irauten dit (27 egun, 13 ordu, 18 minutu eta 33,2 segundu). Periodo honekiko aldatzen da ilargiaren diametro aparentea eta, horregatik, garrantzi berezia du eklipseen predikzioa egiterakoan (ikus Saros).

Hilak egutegi ezberdinetanAldatu

Egutegi julioar eta gregorioarraAldatu

JatorriaAldatu

Egutegi gregorioar eta julioarreko hilabeteak Erromatar Egutegitik datoz. Lehenengo seien izenak euren mitologiarekin lotuta daude, eta azkenak jatorrizko ordena-zenbakiarekin (martxoan hasten zena). Hasierako egutegi erromatarra (Tito Livio Liviok eta Plutarkok bildutako tradizioaren arabera) 10 hilabetekoa zen, zeinari Numa Pompilio erregeak (K.a. 716 - K.a. 674?) beste bi gehitu zizkion. Julio Zesarren garaian, beste aldaketa batzuk egin ziren: urte hasieraren hila aldatu zen; aurrerantzean, urtarrila izango zen, baina ez kasu guztietan, baizik eta erromatarren garai kontsularraren hasierarako bakarrik, eta hil batek haren izena hartuko du julio (euskara batuan uztail), aldaketaren sustatzailearen omenaldi gisa; bere oinordeko eta ondorengo César Augustok hurrengo hilabeteari bere izena emango dio, Augustus, euskara batuan abuztu.

Kanariar uharteetako aborigenen artean, batez ere Tenerifeko guantxeen artean, abuztuak Beñesmer edo Beñesmenen izenean jaso zuen, hilabete horretan ospatzen baitzen uzta jaialdia[5][6].

Hona hemen egutegi gregoriotarreko hilak ordenean:

Hilak
izena laburdura 3 letrako
laburdura[7]
iraupena izenaren esanahia
Urtarrila U URT 31 Urte berri hila
Otsaila O OTS 28 (29 bisurteetan) Otsoen hila
Martxoa M MAR 31 Martius latinetik
Apirila A API 30 Aprilis latinetik
Maiatza M MAI 31 Maius latinetik
Ekaina E EKA 30 Eki gain (Eguzkia gorenean)
Uztaila U UZT 31 Uzta hila
Abuztua A ABU 31 Augustus latinetik
Iraila I IRA 30 Ira(tzea) jasotzeko hila
Urria U URR 31 Hur hila
Azaroa A AZA 30 Hazi edo aza aroa
Abendua A ABE 31 Adventum latinetik

Euskalkietako izenakAldatu

Hilen izenak, zenbait euskalkitan
Euskara batua Arratia (Mendebaldekoa) Goierri (Erdialdekoa) Sakana (Nafarrera) Zuberera Leizarraga (Arkaikoa)
Urtarrilla Urteile Ilbeltza Ilbeltza Urtarila Urtharrilla
Otsaila Zezeile Otsaila Otsaila Barantaila Otsailla
Martxoa Martie Marsoa Marsua Ostaroa Martchoa
Apirila Aprile Aprila Apiribila Jorraila Aprilla
Maiatza Maiatza Maiatza Maiatza Epaila Maiatza
Ekaina Bagile Garagarrila Garagarrila Arramaiatza/Bagila Ereyaroa
Uztaila Garagarrile Uztaila Garila Üztaila Uztailla
Abuztua Agustue Aguztua Abuztua Agorrila Agorrilla
Iraila Urrie Agorra Urra Setemere/Bürüila Buruilla
Urria Urri bigarrena Urria Lastaia Ürrieta Urria
Azaroa Semendie Azaroa Azaroa Gorotzila Hacilla
Abendua Abendue/Gabonile Abendua Abendua Negila Advendua

ErreferentziakAldatu

  1. a b «Hilabete». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-11-05)
  2. a b «Hil». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-11-05)
  3. Hil Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa, Euskaltzaindia (noiz kontsultatua: 2021-11-5)
  4. a b Hil/Hilabete Euskara Batuaren Eskuliburua, Euskaltzaindia (noiz kontsultatua: 2021-11-05)
  5. Abreu Galindo, Juan de (1848) [1632]. Historia de la conquista de las siete islas de Gran Canaria. Santa Cruz de Tenerife: Imprenta, Litografía y Librería Isleña.
  6. Torriani, Leonardo (1959) [1590]. Descripción e historia del reino de las Islas Canarias: antes Afortunadas, con el parecer de sus fortificaciones. Santa Cruz de Tenerife: Goya Ediciones.
  7. Laburtzapenen hiztegia. Eusko Jaurlaritzs - IVAP 2010.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu