Esopo (antzinako grezieraz: Αἴσωπος, Aísōpos) Antzinako Greziako balizko alegia idazle bat da. Genero honen sortzailetzat joa da.

Esopo
Velázquez - Esopo (Museo del Prado, 1639-41).jpg
Bizitza
JaiotzaMesembria (Pontus) (en) Itzuli, K.a. 570?
Talde etnikoagreziarra
HeriotzaDelfos, K.a. 520? (55/56 urte)
Hezkuntza
Hizkuntzakantzinako greziera
Jarduerak
Jarduerakalegialaria, mythographer (en) Itzuli eta filosofoa
Lan nabarmenakEsoporen alegiak

IMDB: nm0012635 Musicbrainz: eef1afd8-27ef-44b8-b3eb-6b2f7a2c33e6 Discogs: 607843 Edit the value on Wikidata

BiografiaAldatu

Ez dago frogatua bere existentzia pertsona erreal gisa, zenbait historialarik irudi fantastikotzat jotzen baitute. Hala ere bere alegiak eskoletan erabili ziren eta Platonek aipatzen du Sokratesek buruz zekizkiela bere apologoak.

Non jaio?Aldatu

Bere ondorengo idazle batzuek jaioterri desberdinak ematen dizkiote eta bere biografietan hainbat datu kontrajarri topa daitezke.[1]

Heraklides Pontikok Traziakoa, Jantosen esklabu jaio eta gero Idmonen libertu izan zela dio. Fedrok bere alegia esopikoen bilduman Frigian kokatzen du, Suidasek bezala. Planudesi egotzitako idazki batean Frigiako Amoriumen jaio zela ageri da.

 
Esopo Wenceslas Hollarren begietatik.

Noiz bizi?Aldatu

Esopo bizi izan zen garaia ere izan da autore ugariren aztergai eta bakoitzaren arabera aldatzen da jaioterria, baina data guztiek kokatzen dute K.a.ko 600 urtearen inguruan. Era berean bera bizi izan zen aldia zehazteko ere arazoa dugu. Adibidez Herodotok dio Esopo K.a. 570 eta 520aren artean bizi izan zela. Heraklides Pontikoren arabera. Aldiz, 540aren bueltan. Rossiesen ustez Fedro eta beste batzuen arabera, K.a. 612 eta 527aren artean bizi izan zen eta Pisistratoren garaikidea izan zen.

Delfosen hil ei zuten lapurreta baten salaketa faltsuaren ondorioz.

ObrakAldatu

Bere lanak lehen Faleroko Demetrio, eta gero Fedro, Babrio, Jean de La Fontaine eta Felix Maria Samaniegok, besteak beste, bildu edo egokitu zituzten.

Bere alegiak “Aro Arkaiko” deitu den aldikoak dira; orduan iturriak herri-kontakizunak ziren eta askoren ustez satiratzat jo daitezke. Irakaspen morala dute baina ez dotrina. Ideia pragmatikoen multzo bat osatzen duten egunerokotasunaren esperientziak hartzen dituzte.

Esoporen alegiakAldatu

 
Aesopus moralisatus, 1485

Hauexek dira idatzi zituen lan nagusietako batzuk:

  • Abeltzaina eta sugegorria.
  • Antzarez eta kurriloez.
  • Arranoa eta azeria.
  • Arranoa eta kakalardoa.
  • Azeria eta mahatsak.
  • Baserriko sagua eta hiriko sagua.
  • Baserritarra eta sugea.
  • Bele gaixoa.
  • Belea eta azeria.
  • Erbia eta dortoka.
  • Erbinudea eta oiloak.
  • Greziarra eta espartarra.
  • Haragi-zatia zeraman txakurra.
  • Idia izan nahi zuen igela.
  • Igela eta azeria.
  • Igelak eta bere erregea.
  • Ipar-haizea eta eguzkia.
  • Itotzen zen umea.
  • Lehoia eta izurdea.
  • Lehoi maitemindua.
  • Mendietako erditzea.
  • Negua eta udaberria.
  • Sagua eta lehoia.
  • Txakurra eta txilina.
  • Txitxarra eta inurria.
  • Urrezko arrautzen oiloa.
  • Zaharra eta heriotza.
  • Zeus eta sugea.

Berea izan gabe (egile ezezagun batena da) Esopori leporatzen dioten obra bat “Eskorpioia eta igela” izenekoa da.

EuskarazAldatu

Azken urteetan egin diren itzulpenez gain, Bizenta Mogelek[2] bere “Ipui onac” obran Esoporen (Samaniegoren bertsioak ere kontuan hartuta) 50 alegia euskaratu zituen 1804an.

Joseba Altunak ere bere alegia batzuk itzuli zituen, Olerti aldizkariak bezala.

BibliografiaAldatu

  • Esopo: Alegiak, Elkarlanean, 1999, Donostia.
  • Beldarrain Agirre, Josune; Gómez Zubia, Genaro: Esoporen berrogei alegia Erramun Olabidek euskarara itzuliak. - Egan, 2012-3/4, 105-159

ErreferentziakAldatu

  1. Esopo, La Fontaine, Samaniego, Iriarte: Las mejores fábulas, A. L. Mateos argitaletxea, 1984, 7.or.; ISBN 84-7693-138-7
  2. Bizenta Mogel Literaturaren Zubitegian.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Esopo