Ireki menu nagusia

Orka edo ezpalarta (Orcinus orca) Orcinus generoko zetazeo bakarra da, eta mundu osoko itsasoetan bizi da.[1]

Orka
Killerwhales jumping.jpg
Iraute egoera

Daturik gabe (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaCetacea
FamiliaDelphinidae
GeneroaOrcinus Orcinus
Espeziea Orcinus orca
(Linnaeus, 1758
Banaketa mapa
Cypron-Range Orcinus orca.svg
Datu orokorrak
Haurdunaldia 16,5 hilabete
Habitat World Ocean Itzuli

Izurdeekin batera, Delphinidae familian sailkatuta dago. IUCNek ezin izan du bere iraute egoera sailkatu, baina leku jakin batzuetan arriskuan dago. Ingelesez balea hiltzailea izenez ezagutzen den arren, ez da gizakientzat arriskutsua.

EzaugarriakAldatu

10-en bat m luzea da, beltza kolorez sabel, lepo eta buruaren bi aldeetara (begi faltsuen itxura hartuz) zuriuneak dituena. Bizkar-hegal zorrotza izaten du, zenbaitetan 1,80 metrotarainokoa izatera irits daitekeena. Emea arra baino txikiagoa izaten da. Barailetan 40-50 inguru hortz konikoak izaten ditu eta ar handi eta ondo haziak 5,5 tonetara irits daitezke, emeak aldiz, normalean ez dira 4 tonetara heltzen.

Ohiturak eta bizi-zikloaAldatu

Itsaso guztietan bizi da, Iparburutik Hegobururaino. 10 inguruko taldeetan ibiltzen da. Uretatik kanpora jauzi egiten du batzuetan. Erasokor fama du; ehiztari bikaina da eta itsaso zein ozeanoetan dagoen harraparirik indarstuena da, denetarik jaten du eta ez dago alde egin ahal dion animaliarik.[2] Superharraparien artean dago eta ez du etsai naturalik. Superharraparietako bat izanik, ozeano guztietako berebiziko espeziea da kate trofiko eta itsas-habitaten osasunerako.

ElikaduraAldatu

Ozeanoetan ez dago orka talde bati aurre egiteko gai den animaliarik, eta handienak ere bere menuan sartzen dira, kaxalotea, marrazo zuria, itsas elefantea eta itsas krokodiloa barne. Haren harrapakinak askotarikoak dira: arrain sarda handiak, mota guztietako itsas ugaztunak (balea urdinak —batez ere kumeak—, izurdeak, itsas txakurrak...), itsas narrastiak, itsas hegaztiak eta abar.

Munduko hainbat lekutan, orka taldeak harrapakin zehatzak ehizatzeko trebatu dira eboluzioaren poderioz. Esaterako, Europako iparraldean soilik arrainak jatea gustatzen zaie; eta beste hainbat lekutan, nahiago dituzte zetazeoak, itsas lehoiak edota pinguinoak.

Ehiza-teknikakAldatu

Munduan barrena, orkak ehizatzeko teknika ezberdinak erabiltzen dituzte, bizi diren inguruneari ondo moldatu eta egokituta. Baina badago munduan leku berezi bat, orken ehizatze teknika arriskutsu eta eraginkorra izateagatik nolabaiteko fama hartu duena, Argentinako Patagonia kostaldetako orkei buruz ari gara. Bertako orkak pinguinoak eta itsas-lehoiak harrapatzeko gorputz erdia (eta osoa kasu askotan) ateratzen dute uretatik hondartzarako bidean harrapakinak harrapatzeko, lehorreratuta edo hondartuta hilik gertatzeko arriskuarekin. Dena den, arriskuak merezi omen du ehizatzeko eraginkortasuna handia denean.

AdimenaAldatu

Zetazeo guztien artean orka burmuinaren tamainan bigarrena da, kaxalotearen atzetik, eta azkarrak zein adimentsuak diren animaliatzat jotzen dira orkak.

Taldetan bizi diren animalia sozialak dira, ehiza, eraso edota defentsa estrategia garatuak garatu ditzaketen animaliak dira eta gizakiarengan gatibutzan erraz entrenatu daitezkeenak ere bai.

Gizabanako eta taldearen trebetasuna eta jakintza belaunaldiz belaunaldi igarotzen dutela frogatuta dago, amak bere kumeari ondo irakatsitako prozesu luzean.

Hau guztiaz gain, orkak hirugarrenen aldetik egoerari probetxua ateratzeko gai direla ere badakigu, esate baterako arrantzaleen sareak bere onura edo etekinerako baliatzeko gai dira, eta iruzurrak etekina eragiten badie iruzur egiteko kapaz dira.

Animali hauen komunikazioa garatua dela ere frogatuta dago, hizkera edo komunikatzeko era zein soinu anitzez osatua. Orken dialektoak gisa ezagutzen den ideia nahiko zabaldua dago munduan alor biologikoan.

ZentzumenakAldatu

Orkak ikusmen eta entzumen fina (bai ur-azpian bai ur-kanpoan) izaten badute ere, bere zentzumenik fin, garatu eta ikusgarriena sonar (ekokokapen edo ekolokazio izenekin ere ezaguna) bidez egiten dutena da, 6. zentzumen gehigarri horrekin sagar baten tamainakoa edo handiagoa den edozer topatzeko gai dira, hamarnaka metrora eta urik ilunenetan. Sonar frekuentziak etengabe erabiltzen dituzte inguruan duten guztiaren etengabeko berri izateko. Beraz, zentzumen teknika hau, oinarrizkoa eta berebizikoa da orken munduan (zetazeo gehienetan bezala), bai komunikaziorako zein elikadurarako.

Igeriketa eta urpekaritzaAldatu

Orkek bizkor igeri egiteko gai dira, baina ez dute oso sakon urperatzeko dohaina. Oro har 5-10 km/h-ko abiaduran mugitzen dira, baina 40 km/h-ko gehienezko abiadura har dezakete lasterka doazenean. Abiadura errekorra 55 km/h da; eta espezimen entrenatu baten urperatze errekorra, 260 metro, nahiz eta bizitza basatian normalean horrelako sakontasunera ez diren murgiltzen. Euren batez besteko urperatze denbora 5 minutu pasatxo da.

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) Carwardine, Hoyt, Fordyce & Gill (1998). Whales & Dolphins: The Ultimate Guide to Marine Mammals. Londres: HarperCollins. ISBN 0-00-220105-4
  2. Lur entziklopedietatik hartua.