Ireki menu nagusia

Mahoma

Arabiar buruzagi politikoa eta Islamaren sortzailea

Mahoma edo Mahomet[1][2] (izen tradiziodunak) edo Muhammad (izen modernoa, arabieratik transkribatua), izen osoa Abu l-Qasim Muhammad ibn Abd Allah al-Hashimi al-Qurashi (arabieraz: محمد‎, transliterazioa: Muḥammad; Meka, Arabia, gaur egun Saudi Arabia, 570eko apirilaren 26a inguruan - Medina, Arabia, 632ko ekainaren 8a) Islamren sortzailea eta profeta nagusia da[3].

Mahoma
Siyer-i Nebi 158b.jpg
Bizitza
Izen osoa مُحَمَّدٌ
Jaiotza Meka570eko apirilaren  20a
Herrialdea Al-Hijaz
Talde etnikoa Quraixa
Arabiarra
Banu Hashima Itzuli
Heriotza Medina632ko ekainaren  8a (62 urte)
Hobiratze lekua Masjid al-Nabawi
Heriotza modua : Sukarra
Buruko mina
Familia
Aita Abd Allah ibn Abd al-Muttalib
Ama Aminah
Ezkontidea(k) Khadija  (595 -  619)
Sawda bint Zamʿa Itzuli  (619 -  632)
Aisha  (619 -  632)
Hafsa bint Umar Itzuli  (624 -  632)
Zaynab bint Khuzayma Itzuli  (625 -  627)
Zaynab bint Jahsh Itzuli  (627 -  632)
Juwayriyya bint al-Harith Itzuli  (628 -  632)
Ramla bint Abi Sufyan  (628 -  632)
Rayhana bint Zayd ibn ʿAmr Itzuli  (629 -  631)
Safiyya bint Huyayy Itzuli  (629 -  632)
Umm Salama Hind bint Abi Umayya Itzuli  (629 -  632)
Maria al-Qibtiyya Itzuli  (630 -  632)
Maymuna bint al-Harith Itzuli  (630 -  632)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Familia
Leinua Quraix
Ahl al-Bayt Itzuli
Hezkuntza
Hizkuntzak Arabiera klasikoa
Ikaslea(k) Anas ibn Malik Itzuli
`Abd Allah ibn `Abbas Itzuli
Uqbah ibn Amir Itzuli
Jarduerak
Jarduerak merkataria, politikaria, profeta, predikaria eta rasula Itzuli
Zerbitzu militarra
Parte hartutako gatazkak Badreko gudua
Battle of Uhud Itzuli
Battle of the Trench Itzuli
Battle of Khaybar Itzuli
Battle of Hunayn Itzuli
Tabukeko gudua
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa islama
Hanifa

Musulmanek uste dute Islamaren ardatzak Mahomaren aurrekoak direla, eta haientzat Adam, Noe (Nuh), Moises (Musa) eta Jesus (Isa) ere Jainkoak bidalitako profetak ziren. Haien arabera, Jainkoak, Gabriel goiaingeruaren bitartez, errebelazioa egin zion Mahoma profetari.

Eduki-taula

BizitzaAldatu

Lehen urteakAldatu

Mahoma Mekan jaio zen 570ean, Quraix tribuko familia aberats batean. Aita Abd Ala ibn Abd al-Mutalib zen, hashimi klaneko kidea, eta Mahoma sortu baino lehen hil zen. Tradizioaren arabera, haurra basamortuko familia beduino batera eraman zuten jaio eta laster, uste baitzuten desertuko bizitza Mekakoa baino osasuntsuagoa zela[4]. Beraz, bi urte bete arte Halima izeneko amatzakoarekin bizi izan zen. Sei urte zituenean, ama hil zen, eta umea aitona Abd al-Mutalib-en gain gelditu zen. Aitona bi urte geroago hil zenez, osaba Abu Talib, Ali ibn Abi Taliben aita, arduratu haurraren heziketaz[5].

Gaztaroan, Damasko eta Meka artean aritu zen merkataritza lanetan, Khadijaren esanetara. Khadija, Juwaylid (arabieraz: خديجة بنت خويلد‎) merkatariaren alaba, alargun aberatsa zen, Mahomak baino 20 urte gehiago zituena. Mahomak 25 urte zituelarik, Khadijarekin ezkondu zen; lau alaba izan zituzten[5]: Zainab, Ruqayyah, Umm Kulzum eta Fatima[6]. Bi seme ere izan zituztela dirudi, Al-Qasim eta Abdullah, baina berehala hil ziren; zazpigarren ume bat ere izan zuen Medinan, Mariyah Al-Qibtia koptoarekin: Ibrahim. Seme hau ere oso gazterik hil zen, 17 edo 18 hilabete zituelarik.

Mahomak Arabiatik Siriara zihoazen karabanak antolatzen zituen, eta baliteke batzuetan bera ere joatea. Mekara iristen ziren judu eta kristauekin hitz egiteko aukera asko izan zuenez gero, Biblia nahiko ongi ezagutzen zuen[7].

Jainkoaren profetaAldatu

610 aldean, Mahomak 40 urte zituela, Gabriel goiaingerua (arabieraz: جبريل‎, Jibril) azaldu omen zitzaion, Mekatik gertu dagoen mendi batean[5]. Jainkoak (Alak) bidaltzen zizkion bertsoak buruz ikasi eta behin eta berriro errepikatzeko agindua jaso zuen; geroago, bertso horiek Koranean idatzi ziren. Gabrielek azken profeta zela esan zion, eta Jainkoaren hitza predikatzen hasi behar zuela. Mekako biztanleek jarraitzen zuten betidaniko politeismoaren aurrean, erlijio berri hau monoteista zen[3], eta Azken Epaiaren Eguna iragartzen zuen.

Koranaren arabera, Mahoma analfabetoa zen (ummi). Gabrielek agertu zion Jainkoaren hitza errezitatzen zien jarraitzaileei, eta hauek behin eta berriro errepikatuz memorizatu egin zuten. Profeta hil zenean, inongo aldaketarik gabe jaso nahian, idatziz jarri zuten; hartatik aldentzen ziren bertsioak, Uthman ibn Affan kalifaren garaian (651-652an) galeraziak izan ziren[8].

HejiraAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Hejira»
 
Mahoma Kaaban (Nakkaş Osman, 1595 inguru, Istanbul). XVI. mendetik aurrera, Mahomaren aurpegia beloz estalia irudikatzen hasi zen.

Senideak izan zituen lehen jarraitzaileak, eta ondoren esklabo eta beduino asko elkartu zitzaizkion[3]. Jarraitzaileak ugaritzea mehatxu izaten hasi zen tribuetako buruzagientzat. Tribu haien aberastasuna Kaaban zetzan, Mekako erlijio gune garrantzitsuenean. Mahoma politeismoaren aurka zegoen eta horrek arrisku handia zekarkion bere tribuari, Quraix-eri, Kaabaren zaintzaile baitziren. Hori izan zen Mahoma eta bere jarraitzaileei egin zitzaien jazarpenaren arrazoi nagusienetako bat.

Bizitza arriskutsu bihurtu zen, eta Mahomaren jarraitzaileek Mekako merkatarien biolentzia pairatu zuten. 619an, Jadiya, Mahomaren emaztea, eta osaba Abu Talib hil ziren. Tristuraren urtea deitu izan zaio. Bere burua arriskuan ikisirik, Mahoma Ta'ifeko oasisera joan zen babes bila; baina bertako biztanleek egotzi zuten, ezbaitzuten haserretu nahi Mekako merkatariekin[7]. Horren ondoren, Jathribeko dizipulu batzuekin jarri zen harremanetan; 622ko ekainaren 23an, Aqaban, Itsaso Gorriaren bazterrean, hitzarmen bat sinatu zuen Jathribeko ordezkariekin, Mekatik 400 km iparraldera zegoen oasis-herri horretan (geroago Medina deitua), Mahomaren 70 jarraitzaile onartzeko[9].

622ko uztailaren 16an abiatu ziren Mekatik Mahoma eta bere jarraitzaileak[9]; ihes hori, Hejira (arabieraz: هجرة‎), musulmanen egutegiaren hasiera urtetzat hartzen da harrezkero. Aqaban eite politikoa hartu zuten profetaren ekintzek. Komunitate politiko-teokratiko baten buru bilakatu zen, aldi berean profeta eta agintari zela. Mahomaren lana ez zen jadanik fede berria zabaltzera mugatu[3].

Ezkontza politika eta egonkortasunaAldatu

  • Khadija hil ondoren (619), Sawda bint Zamʿa-ekin (555-644) ezkondu zen. Orduko Sawdak 65 urte inguru zituen, Mahomak baino 15 gehiago.
  • Ondoren, 50 urte inguru zituela, Aisha gaztearekin (605/610-678) ezkondu zen, adiskide zuen Abu Bakren alabarekin, alegia. Gerora, Mahoma hil ondoren, Abu Bakr musulmanen burua izan zen. Askoren ustetan, Aishak 6 urte zituen eta Mahomak 54, 9 urte bete arte kontsumatu ez bazuten ere. Beste batzuen iritziz, Abu Bakren alabak zaharrago behar zuen garai hartan.
  • 625ean Hafsa bint Umar-ekin (602-667) ezkondu zen, Umarren alabarekin. Hau izan zen Abu Bakr-en ondorengo. Ezkontza horien bidez, Mahoma eta haren jarraitzaile nagusien arteko harremanak finkatuz joan ziren. Ezkontza gehiago ere izan ziren.
  • Mahomaren alaba, Fatima, Alirekin ezkondu zen, Mahomaren lehengusuarekin.
  • Beste alaba bat, Ruqayyah, Uzmanekin ezkondu zen, baina Ruqayyah hil egin zen.
  • Uzman bere koinata Umm Kulzumekin ezkondu zen, hau da, Mahomaren beste alaba batekin.

Gizon horiek izan ziren ondoko urteetan Mahomaren ondorengo; beraz, lehenengo lau kalifak Mahomarekin erlazionaturik zeuden, ezkontzez bitartez. Musulmanek rashidun (arabieraz: الخلفاء الراشدون‎) deitzen diete, «zuzenduak».

Gerra SantuaAldatu

Mahomak jarraitzaileen (musulmanen) eta erlijio komunitatearen (islamaren) jokabidea osorik gidatu eta antolatuko zuen lege bat ezarri zuen. Estatu berriaren arrakasta handiagotu egin zen, ordu arte leinuetan sakabanaturik bizi ziren arabiar guztiek bat egitearen aldeko jarrera agertu zutenean. Guztiona izango zen hizkuntza poetikoa izan zen batasun hori aurrera eramateko bidea[3].

Mahomak Medinan egin zuen lanaren helburua islamismoa eta inguruko erlijio monoteistak bereiztea zen eta, aldi berean, ekintza militar handiak aurrera eramatea fede berriaren arerioen kontra: Jihad edo Gerra Santua. Gerra piztu zen Meka eta Medinaren artean eta 630ean garaile sartu zen Mekan, hango idoloak ezabatu zituen, bere erlijio berria ezarri zuen, eta etsaiei barkatu zien; horrek ospe handia eman zion arabiarren artean. 631n beste garaipen batzuk lortu zituen tribu etsaien kontra. 632rako Arabiar penintsula osoa islamera bihurtua zen, Siria eta Palestinarekin batera, eta Islama zabaltzen ari zen etengabe. Mahomak izan zuen arrakastaren arrazoiak alde batetik predikurako gaitasuna eta garaipen militarrak izan ziren, eta, bestetik, ordu arte zatikaturik egon zen arabiar herriari egoera horretatik irtenarazteko izan zuen kemena. Ordena politiko eta militar berriak batasun sendoa eta herri zentzua eman zien arabiar leinuei[3].

HeriotzaAldatu

Gaixotasun labur baten ondoren, Mahoma 632ko ekainaren 8an hil zen, Medinan, burua Aisharen altzoan zuela. Musulmanen tradizioaren arabera, 63 urte zituen[10].

Mahomaren ondorengoakAldatu

Mahoma hil ondoren, Abu Bakr, Aisharen aita, aukeratu zuten kalifa, bera baitzen profetaren gogokoa; haren ondorengoak Omar eta Uthman izan ziren. Uthman hil ondoren, Ali, Mahomaren lehengusu eta suhia, hautatu zuten kalifa, baina ez aho batez. Aliren aldekoak eta aurkakoak, Muawiyah I.a buru zutenak, Siffingo guduan borrokatu ziren.

Gatazka horrek zatiketa eragin zuen musulmanen artean, eta bi multzo eratu ziren: sunitak eta xiiak. Suniten ustean aginpidea herriak aukeratutako kalifen esku egon behar zen; kalifa horiek ez ziren hutsezinak, eta koranaren tradizioa eta Sunna errespetarazi behar zuten. Xiiak gutxiengoa ziren; haien ustez, berriz, aginpideak Mahomaren suhi Aliren eta haren ondorengoen esku behar zuen egon. Oinordekotza hark berekin zekarren, gainera, kalifak erlijio buruzagi hutsezinak izatea, profetaren odola baitzuten haren alaba Fatimaren bidez. Zatiketa horrek liskar handiak sortu zituen Islamaren baitan. Borroka haiek zirela eta, inperio musulmana estatu askotan zatitu zen berehala. Kalifa Omeiarren eta Abbasiarren arteko gerrak X. mendeaz geroztik gero eta handiagotu ziren zatiketa haien adierazgarri izan ziren[11].

Mahomaren ondorengoei sayyid (edo sharif) izena ematen zaie. Herrialde musulmanetako hainbat lider eta noblek Mahomaren ondorengotzat jotzen dute beren burua: Iparraldeko Afrikako fatimitar dinastiak, idrisiek, egungo Jordaniako errege familiak, Aga Khan titulua erabiltzen duten iman ismaildarrek...

IturriakAldatu

Mahomaren bizitzaren berri Koranaren bidez jaso dugu. Ezagutzen den biografia zaharrena Ibn Ishaqen Jainkoaren profetaren bizitza (768) da, Mahoma hil eta 120 urtera idatzia; al-Waqidiren biografia 822. urtekoa da.

ErreferentziakAldatu

  1.   Euskaltzaindia (2016-09-30) (PDF) 181. araua: Erdi Aroko pertsona-izenak Iruñea 16. orrialdea http://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0181.pdf .
  2. EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
  3. a b c d e f   Mahoma edo Mahomet Lur Hiztegi Entziklopedikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia euskara.euskadi.eus http://www.euskara.euskadi.eus/r59-738/eu/contenidos/termino/_c03977/eu_m_0226/m0226.html. Noiz kontsultatua: 2016-6-30 .
  4.   Watt, W. Montgomery Ḥalīma Bint Abī Ḏh̲uʾayb Encyclopaedia of Islam, Second Edition referenceworks.brillonline.com http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648. Noiz kontsultatua: 2016-6-30 .
  5. a b c   Pignon, Tatiana Mahomet (571-632) et les débuts de l’Islam Les clés du Moyen-Orient lesclesdumoyenorient.com http://www.lesclesdumoyenorient.com/Mahomet-571-632-et-les-debuts-de-l.html. Noiz kontsultatua: 2016-6-30 .
  6. Fatimak izena eman zion Fatimitar Kaliferri xiitari; izan ere, fatimitarrek Fatima eta Aliren ondorengotzat zuten beren burua.
  7. a b   Mahomet (570 - 632) herodote.net https://www.herodote.net/Mahomet_570_632_-synthese-127.php. Noiz kontsultatua: 2016-7-1 .
  8.   Koran Lur Hiztegi Entziklopedikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia euskara.euskadi.eus http://www.euskara.euskadi.eus/r59-lurcontd/eu/contenidos/termino/_c03577/eu_k_2649/k2649.html. Noiz kontsultatua: 2016-7-1 .
  9. a b   L'Hégire et la fuite de Mahomet à Médine herodote.net https://www.herodote.net/16_juillet_622-evenement-6220716.php. Noiz kontsultatua: 2016-7-1 .
  10.   The Last Prophet usnews.com http://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/the-last-prophet?PageNr=3. Noiz kontsultatua: 2016-7-17 .
  11.   Islamaren sorrera eta zabaltzea (VI-XII. mendeak) Lur Hiztegi Entziklopedikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentzia euskara.euskadi.eus http://www.euskara.euskadi.eus/r59-luredir/eu/contenidos/articulo/c1503/eu_d1503005/1503005.html. Noiz kontsultatua: 2016-7-17 .
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mahoma