Sagar

sagarrondoaren fruitua
Sagarra» orritik birbideratua)

Sagarra fruitu jangarria da, sagarrondoak sortua (Malus domestica). Sagarrondoak mundu osoan landatzen dira eta Malus generoko espezierik landatuenak dira. Zuhaitza Erdialdeko Asian sortu zen, eta bertan bere arbaso basatia, Malus sieversii, gaur egun ere badago. Sagarrak milaka urtez hazi dira Asian eta Europan, eta Ipar Amerikara eraman zituzten kolono europarrek. Sagarrek esanahi erlijioso eta mitologikoa dute kultura askotan, kristau-tradizioan, kultura nordikoan, eta grekoan barne.

Sagarra

Sagarrondoak handiak dira hazitik hazten badira. Oro har, sagar-laboreak txertaka franko bidez hedatzen dira, eta horrela lortzen den zuhaitzaren tamaina kontrolatzen da. Sagarrondoen 7.500 aldaera ezagun baino gehiago daude, eta ezaugarri ugari dituzte, beharrizanaren arabera. Hainbat laborantza-mota erabiltzen dira, hainbat gustu eta erabileratarako, besteak beste, janaria prestatzeko, gordinik jateko eta sagardoa egiteko. Zuhaitzek eta frutek arazo fungiko, bakteriano eta izurriteak izateko joera dute, eta hainbat baliabide organikok eta ez-organikok kontrola ditzakete. 2010ean, frutaren genoma sekuentziatu egin eta sagar-ekoizpeneko erreprodukzio selektiboari buruzko ikerketaren zati gisa sekuentziatu zen.

Munduko sagar-ekoizpena 86 milioi tonakoa izan zen 2018an, eta Txina guztizkoaren ia erdia izan zen.[1]

Historia laburraAldatu

OrokorraAldatu

Sagarra elikagai garrantzitsu bat izan da klima hotzetan batez ere, eta ziur aski munduko fruta-arbolarik zaharrenetarikoa da. Sagarra, zitrikoekin bat, denbora luzez mantendu daitekeen fruitu bat da. Orain gutxi arte, Asian, Europan eta Estatu Batuetan, sagarra udazken amaiera partean biltzen zen eta negu osoa gordetzen zen ganbara eta bestelako biltegitan, negu hotzean jakiak edukitzeko. Gaur egun, horrelako ohiturak aldatzen doaz, eta uneoro topa ditzakegu sagarrak, mota eta jatorri guztietakoak.

Euskal HerrianAldatu

Sagarra Euskal Herriaren isurialde atlantikoko elikagai nagusia izan da europarrek Amerika deskubritu eta kolonizatu zen arte. Hala ematen dute aditzera XI eta XII. mendeko lehen idatzizko agiriek eta Codex Calixtinusek. Sagastiak dohaintzan ematen zitzaizkien monasterioei, aberastasun handi baten seinale. Medina de Pomar hiribilduari Gaztela Zaharrean hortik datorkio izena. Kostalde inguruko sagastiak ondasun handia ziren, areago itsasontziak hornitzen zituztelako, sagardoz batez ere. Beraz, garrantzi fiskala ere bazuten. Pierre de Lancre juje bordelarrak euskal kostaldeko ezaugarrien artean aipatu zuen, eta deabruarekin eta euskaldunekin sagarrak duen lotura nabarmendu.

Sagar motakAldatu

7.500 sagar-mota baino gehiago daude munduan. Espezie gehienak klima epel eta azpitropikaletan landatu behar dira, eta ezin dira egokitu klima tropikaletarako, hasteko hotza behar baitute sagarrondoek.

Euskal HerrianAldatu

 
Euskal Herrian sagardoa ekoizteko erailtzen diren hainbat sagar motaren irudia.

Euskal Herrian erabiltzen diren sagar motak honako hauek dira[2]:

  • Abalia, Agin Azpi, Agor Mokote, Aldako sagarra, Ale Handi, Aleman sagarra, Altza sagarra, Altzola Makatza, Amabirjina, Andoain sagarra, Andra Mari sagarra, Anixa sagarra, Añarbe, Aritza, Arjentino, Aia sagarra, Azalain, Aziloka, Azkoneta, Bizkai, Boskantoi, Bulanoa, Burgo, Burni Makatza, Burni sagarra, Buztina sagarra, Errege Gaxi, Errege sagarra, Errezil Gorria, Errezila (Ibarbi sagarra), Frantses sagarra, Gabiri sagarra, Gazi Handia, Geza Gorria, Geza Mina, Geza Zuria, Goikoetxea, Golden, Japonesa, Josefa, Kamuesa, Kandela, Kanpandoja, Kiskur sagarra, Lezo, Libra sagarra, Limoi sagarra, Loisti sagarra, Mamula, Lanttoni, Martiku, Maximela, Mendiola sagarra, Merabi sagarra, Merkalin sagarra, Mokote sagarra, Munduate sagarra, Muniela, Naparra, Oru sagarra, Ostro Beltza, Palazio sagarra, Patzuola, Pelestina, Periko sagarra, Piku sagarra, Pillaso sagarra, Potrokilo sagarra, Reñeta Gorria, Sagar Beltza, Sagastume sagarra, Saltxipi sagarra, Saluate, San Frantzisko, Starkin, Txalaka, Txori sagarra, Txurten Luze, Udare Sagar Beltza, Udare sagarra eta Ugarte sagarra.[3]

MunduanAldatu

Hona hemen sagar-mota nagusien zerrenda, jatorria eta landatze urtearekin bat:

ErreferentziakAldatu

Kanpo estekakAldatu