Ireki menu nagusia

Sagarrondoa (Malus domestica) sagarrak ematen dituen fruta-arbola da.

Sagarrondo
Malus-domestica-blomstring.JPG
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaRosales
FamiliaRosaceae
GeneroaMalus
Espeziea Malus domestica
Borkh., 1803
Datu orokorrak
Iturria Sagar

Orain dela 15.000 urte inguru sortu zela uste da, Kaukaso aldean. Europara erromatarrek ekarri zuten. Jatorri amerikarreko barietateak badaude ere, kontinente hartan kolonizatzaileen bitartez nagusiki zabaldu zen sagarrondoa. Gaur egun 1.000 barietate baino gehiago daude, espezie artean egin diren nahasteen ondorioz.

Erabileraren arabera, lau sagarrondo-mota bereizten dira: jateko sagarrak ematen dituztenak, sagardotarakoak, makatz edo basatiak (mentu-oin gisa erabiliak) eta apaingarriak. Sagarrondo kultibatuak (jateko eta sagardotarako sagarrak ematen dituztenak eta apaingarriak), oro har, txertatu egin ohi dira, eta sagarrondo-barietate desberdinak nahiz mentu-oinak hibridazioz lortzen dira.

Sagar mota bakoitzak duen itxuraren, ahogozoaren, heltzen den garaiaren, edo zabaldu zen lekuaren arabera, izen asko eta oso desberdinak hartu izan ditu euskaraz: udare edo madari-sagarra, urdin-sagarra, San Juan-sagarra, San Ignazio-sagarra, Santio-sagarra, Errezil-sagarra, Azpeiti-sagarra, ibarbi-sagarra, gazi-handia, mandaka, geza-zuria, garratxa, errege-sagarra, golden sagarra, besteak beste. Lehen ezagutzen ziren zenbait mota ez dira inon aurkitzen eta beste batzuk, berriz, desagertzeko arriskuan daude.

EzaugarriakAldatu

Hosto erorkorreko zuhaitz txikia da: 2-10 m garai izan daiteke. Adaburu zabala du sagarrondoak, eta adar asko ditu.

Zurtoina – AzalaAldatu

Enbor zuzena, leuna eta grisa -zeharka zartatua─ du sagarrondoak.

HostoakAldatu

Sagarrondoaren hostoak obalatuak edo eliptikoak dira, eta meheki horzdunak. Txortena luzea dute.

LoreakAldatu

 
Sagar loreak.

Loratzea apirilean edo maiatzean izaten da. Loreak ─zuriak edo arrosak─ korinbotan elkartuta daude, eta hostoak baino lehen sortzen dira.

FruituakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Sagar»

Sagarrondoaren fruitua ─sagarra─ pomo motakoa da. Munduan gehien kultibatzen den fruitua da sagarra.

HabitataAldatu

Gaur egun, klima epeleko hainbat herrialdetan kultibatzen dira sagarrondoak. Euskal Herriko lurralde hezeetan dugun fruta-arbolarik ugariena eta hedatuena da sagarrondoa. Gaur egun, sagastiak utziegiak daude Euskal Herrian[erreferentzia behar] ─ez dira behar bezala zaintzen─: sagarrondoetan, askotan, mihurak sortzen dira ─landare bizkarroiak─, eta hori utzikeriaren adierazlea da.

ErabileraAldatu

 
Sagarrondoa neguan (Baztan).

Sagarrondoaren zura gogorra eta erresistentea da, eta, hori dela eta, ebanisterian eta zurgintzan estimatua. Zuraren kolore arrea eta ehundura fina dela eta, oso preziatua da tailatzeko.

Sutarako ere egur ona du sagarrondoak.

Sagarrek garrantzi handia dute giza elikaduran, eta gordinik, konpotan, zukuan edo sagardo moduan kontsumi daitezke.

GaitzakAldatu

ErreferentziakAldatu

Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.

Ikus, gaineraAldatu


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sagarrondo