Ireki menu nagusia

Planeta nano

Eguzkiaren inguruan orbitatzen duen gorputza, bere masari forma biribildua emateko besteko grabitatea duena, orbitaren inguruak garbitu ez dituena eta satelitea ez dena.

Nazioarteko Astronomia Elkarteak ofizialki planeta nano gisa onartzen dituen argizagiak erakusten ditu irudi honek.


Planeta nanoak, Nazioarteko Astronomia Elkarteak 2006. urtean eguzki-sistemako gorputzen sailkapen berriaren barnean sortutako sail berria da, planeta eta eguzki-sistemako gorputz txikiekin batera. 2010. urtearen hasieran 5 planeta nano zeuden eguzki sisteman: Zeres, Pluton, Haumea, Makemake eta Eris. Hala ere, eguzki-sisteman planeta nano izena jasoko luketen beste gorputz asko daudela ziurtzat jotzen da.

Eguzki-sistemako gorputz batek, planeta nanotzat sailka dezaten, baldintzak hauek bete behar ditu:[1]

Definizio berriaren ondorioz, Pluton planeta izatetik planeta nano izatera igaro zen. Era berean, Zeres asteroide izatetik planeta nano izatera igaro zen.

Planeta nanoen zehaztasunakAldatu

Planeta nanoak
Izena Zeres Pluton Eris Makemake Haumea
Irudia          
MPCk ezarritako zenbakia 1 134340 136199 136472 136108
Eguzki-sistemako eskualdea Asteroide gerrikoa Kuiper gerrikoa Disko sakabanatua Kuiper gerrikoa Kuiper gerrikoa
Diametroa (km-tan) 975×909 2370 2326 ± 12 1420 ± 60 ~1400
Masa (kg-tan)
Lurrarekin alderatuz
9,5×1020
0,00016
~1,305×1022
0,0022
~1,66×1022
~4 × 1021
(4,2 ± 0,1) × 1021
Batez besteko ekuatore-erradioa
Kilometroetan
0,0738
471
0,180
1148,07
0,19
~1,200

750 ± 200
Bolumena
0,00042
0,005
0,007
Dentsitatea (kg/m³-tan) 2,08 2,0
Grabitatea ekuatorean (m/s²-tan) 0,27 0,60
Ihes-abiadura (km/s-tan) 0,51 1,2
Errotazio periodoa
Egunetan
0,3781 -6,38718
(atzerakoia)
Orbita-erradioa (UA)
batez bestekoa
batez bestekoa km-tan
2,5-2,9
2,766
413 715 000
29,66-49,30
39,48168677
5 906 376 200
37,77 - 97,56
67,6681
10 210 000 000
38,509-53,074

Orbita-periodoa
Urteetan
4,599 248,09 557 309,88 285
Orbitaren batez besteko abiadura
(km/s-tan)
17,882 4,7490 3,436 4,419
Orbitaren eszentrikotasuna 0,080 0,24880766 0,44177 0,159
Orbitaren makurdura 10,587° 17,14175° 44,187° 28,96º 28,19°
Ekuatorearen makurdura orbitatik 119,61°
Lurrazaleko batez besteko tenperatura

(K-tan)

167 40 30 30-35
Satelite naturalen kopurua 0 5 1 1 2


Planeta nano izateko hautagaiakAldatu

 
Sednaren irudikapen artistikoa, planeta nano izateko hautagaia.
 
Ixionen irudikapen artistikoa, hau ere hautagai dugu.
 
Neptunotik haratago aurki ditzakegu Kuiper gerrikoa, Hillsen hodeia eta Oorten hodeia. Gune ezezagunak oraindik, argizagi ugariz osatuak.
Planeta nano izateko hautagaiak
Izena Kategoria Diametroa Masa Batez besteko orbita-erradioa
Sedna Sednoidea 1180–1800 km 1,7-6,1 × 1021 kg 509 UA
Orcus Plutinoa 840 - 1880 km 6,2 - 7,0 × 1020 kg 39,2 UA
Quaoar Cubewanoa 989 - 1346? km 1,0-2,6 × 1021 kg 43,5 UA
2002 TC302 Disko sakabanatuko objektua 584,1 km inguru[2] ezezaguna 55,4 UA
Varuna Cubewanoa ~936 km ~5,9 × 1020 kg 42,9 UA
2002 UX25 Cubewanoa ~910 km ~7,9 × 1020 kg 42,9 UA
2002 TX300 Cubewanoa <900 km ezezaguna 43,1 UA
(19308) 1996 TO66 Cubewanoa ezezaguna ezezaguna 43,2 UA
2002 AW197 Cubewanoa 700±50 km ezezaguna 47,0 UA
Ixion Plutinoa <822 km ezezaguna 39,6 UA
2007 OR10 Disko sakabanatuko objektua ~1200 km ezezaguna 67,3 UA

Gaur egun Nazioarteko Astronomia Elkarteak zalantza handiak ditu eguzki-sistemako gorputz batzuei dagokienean. Ofizialki bost planeta nano ezagun baino ez daudela baieztatzen duen arren, asteroide edo Kuiper gerrikoko objektu bezalako terminoak sarritan erabiltzen ditu, planeta nano izateko baldintza ugari betetzen dituzten gorputzekin. Aipatutako terminoekin zalantza ugari daude, ez baitago behar bezala zehaztuta noiz baliatu behar diren edo zer nolako argizagiekin erabili behar diren.

Zalantza horiek argi eta garbi ikus daitezke Karonte argizagian, egun Plutonen satelite gisa ikusten bada ere, bere estatusa ez baitago zehaztuta. Zalantza honen muinean, sateliteen sistema eta sistema bitar baten definizio falta dago, izan ere, gaur arte ez da behar bezala zehaztu bakoitza zer den. Karonteren kasua esanguratsua da, Plutonen inguruan orbitatu beharrean, bi argizagien artean dagoen puntu baten inguruan biratzen baitu, Plutonekin batera. Hau Karonte eta Plutonen artean dagoen masaren alde txikiaren ondorio da; proportzioa kontuan hartuz gero, Karonte eguzki-sistemako beste edozein satelite baino handiagoa eta masiboagoa da bere planetarekin alderatuta. Horregatik, etorkizunean, Pluton eta Karontek osatzen duten sistema sistema bitar bat bezala hatuko dutela pentsatu dezakegu, hala gertatzen bada, Karonte planeta nanotzat hartu beharko lukete. Esan beharra dago bi argizagi horien inguruan beste lau satelite askoz txikiagok orbitatzen dutela.

Aipatutako kasuaz gain, beste zenbait argizagik, hala nola, Vesta, Palas eta Higiak, itxura semiesferikoa edo irregularra dute, baina grabitateak zertxobait borobilduak daudela esan dezakegu. Beraz hiru horiek ere UAIren irizpideak bete ditzakete, hurrengo ikerketek hala baieztatuz gero.[3]

Horretaz gain, Neptunoz haratago oraindik gune ezezagun ugari daude eta ia ziurtzat jotzen da bertan beste hainbat planeta nano edo argizagi handi daudela. Horren froga dugu Kuiper gerrikoan dagoen argizagien ugaritasuna edo oraindik urrunago iristen diren kometak. Gainera, Sedna bezalako argizagiek gure eguzki-sisteman gauza asko ezagutzeko daudela gogorazten digute, hauen orbitek planeta urrunago baten izatea bideragarritzat jotzen dutelako[4]. Horregatik hitz egin izan da eta hitz egiten da Bederatzigarren planetari edo Nemesis hipotesiari buruz, lehenak babes handiagoa duela esan behar da.

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) IAU-AUI (2006) RESOLUTION B5 Definition of a Planet in the Solar System.
  2. S. Fornasier, E. Lellouch, T. Müller, P. Santos-Sanz, P. Panuzzo, C. Kiss, T. Lim, M. Mommert, D. Bockelée-Morvan, E. Vilenius, J. Stansberry, G.P. Tozzi, S. Mottola, A. Delsanti, J. Crovisier, R. Duffard, F. Henry, P. Lacerda, A. Barucci, & A. Gicquel (2013). TNOs are Cool: A survey of the trans-Neptunian region. VIII. Combined Herschel PACS and SPIRE observations of 9 bright targets at 70–500 µm.
  3. «New Scientist | Science news and science articles from New Scientist» www.newscientist.com . Noiz kontsultatua: 2019-05-30.
  4. (Gaztelaniaz) Mediavilla, Daniel (2019-03-14) «El sistema solar puede volver a tener nueve planetas» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2019-05-30.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu