Ireki menu nagusia
Joan Kalbinen jarraitzaile ziren higanotak.

Higanota (frantsesez: huguenot) XVI. eta XVII. mendeetan Frantziako Eliza Erreformatu Protestanteko kideak izendatzeko hitza da. XVII. mendeaz geroztik, protestante deitu ohi zaie.

Higanoten ideien zabaltzeak eta berau zapaltzeko ahaleginek 1562 eta 1598 urteen artean Europa osoan erlijio-gerrak eragin zituzten, eta Frantzia osoan eta Ipar Euskal Herrian nabarmena izan zen higanoten kontrako erasoa.

EtimologiaAldatu

Higanot hitzaren jatorria ez da argia eta oraindik orain eztabaidak sortzen ditu adituen artean. Frantziako erlijio gerrak hasi aurretik agertua zen luterar edo erreformista hitzen aldaera gaitzesgarri gisa.

Garaiko Étienne Pasquier historialariaren arabera, Huguon edo Huguet izpiritu gaiztoaren izenetik eratorria zen, higanotek errituak gauez egiten zituztela eta iluntasuna gurtzen zutela argudiatzen baizen (dena den, protestantismoa jazarria izanki, ez da hain bitxia fede horretakoak gauaren ilunean bildu izana).

H. G. Koenigsberger historialari modernoaren arabera, hitzaren jatorria alemanezko eidgenossen (konfederatu) hitzetik dator, higanot askok Suitzako konfederazioaren babesa baitzuten.

Azkenik, eta aurrekoak alde batera utzi gabe, Hugo edo Hugues izenetik eratorria dela uste dute zenbaitek. Hugues Besançon Suitzarrari edo Hugo Kapetarrari erreferentzia egiten dio, agian.

HistoriaAldatu

Erreformismoaren hedapena Frantzian eta NafarroanAldatu

XVI. mendean Luterok proposaturiko erreforma azkar hedatu zen europa guztian. 1517 urtean hasi zen Luteroren Erreforma, Alemanian, eta handik urte batzuetara protestanteen lehenengo erreketa izan zen Frantzian (1525). Frantzian, erreformaren sustatzaile nagusia Joan Kalbino zen, eta haren jarraitzaileei kalbinista deitu zitzaien, higanot edo frantsesezko huguenot izen baztertzailea erabiltzen ez zenean.

 
Anne du Bourg higonotaren exekuzioa 1559an.

Frantzian gogorra zen erreformaren kontrako jarrera. Frantzisko I.a ez zen berez erreformaren aurkari sutsua, baina katolikoek botere handia zutenez ezin zuen jazarpena geldiarazi. Esetsaldi nagusia 1534an hasi zen, eta erreformazale askok, Joan Kalbin tartean, ihes egin behar izan zuten. Errepresioa zela eta, Suitzara edo Nafarroako koroaren lurretara ihes egin zuten protestanteek, babes bila.

Erreformistek zenbait nobleren babesari esker iraun zuten; Nafarroan Margarita zen agintean, eta ez zituen begi txarrez ikusten erreformistak. 1547an Franzisko I.a hil eta bere seme Henrike II.a Frantziakoa boterera heldu zen, eta azken honen heriotzak, 1559an, Frantzisko II.a ezarri zuen boterean. Errege honen agintaldi laburrean higanoten kontrako jazarpena estutu zen. 1561ean erregea hiltzean, tentsioak baretzeko protestanteak legez onartu ziren, baina higanoten kontrako nobleen haserrea piztea ekarri zuen horrek.


Erlijio-gerrakAldatu

 
San Bartolomeko sarraskia, François Duboisen margolana.
Sakontzeko, irakurri: «Frantziako Erlijio Gerrak»

1562an Frantzian erlijio-gerrak hasi ziren nobleziaren bi alderdiren artean, higanoten aldekoak eta katolikoen aldekoak. Borboiko etxea zen higanoten aldeko indar nagusia, eta Guise leinua zen katolikoen aldekoa. Wassyko sarraskiak eman zion hasiera, eta hurrengo 30 urteetan higanoten kontrako erasoak izan ziren etengabe.

Karlos IX.ak (Frantzisko II.aren ondorengoa eta hau ere Hernike II.aren semea) 1572an higanoten hilketa egiteko agindu zuen, eta San Bartolome gaueko sarraskia bideratu zuen. Sarraski horietak hilabete iraun zuten eta milaka protestante erahil zituzten Parisen eta beste hirietan. Sarraskia piztu zuen elementu bat Nafarroako Henrike eta Frantziako Margaritaren arteko ezkontza izan zen, Parisen higanot nabarmen ugari bildu baitzituen ezteiak.

Gerrak 1598raino iraun zuen; urte hartan Henrike III.a Nafoarroak eta IV.a Frantziakoak Nantesko Ediktua izenpetu zuen, eta higanotei askatasun politikoa eta erlijiosoa eman zien. Horrek gerra bukatu eta jazarpen politikoa geldiarazi bazuen ere, protestanteek ez zuten babes handirik jasotzen oraindik nabaria zen gorrotoaren kontra, eta hurrengo urteetan askok Frantziatik ihes egin zuten.

XVII eta XVIII. mendeko jazarpenakAldatu

XVII. mendean berriro izan ziren istiluak higanoten eta katolikoen artean, eta hitzarmen berriak izenpetu zituzten. 1685ean Luis XIV.a Frantziakoak Nantesko Ediktua indargabetu zuen, eta higanotak erlijio katolikoan sartzera behartu zituen. Berriro koroak estuturik, Higanot askok ihes egin behar izan zuten. Gehienak inguruko herrialde protestanteetan babestu ziren.

1787an berriro eskuratu zituzten protestanteek beren eskubide guztiak, eta 1789an Frantziako Biltzar Nazionalak erlijio-askatasuna ezarri zuen.

Errege higanotak NafarroanAldatu

Joana III.aAldatu

 
Joana III.ak protestantismoa ofizial egin zuen Nafarroan.

Protestantismoak babesa zuen Nafarroan Joana III.aren agintalditik, honek 1560an kalbindar sinesmena publikoki aitortu baitzuen. Erlijio-gerran zehar, 1571an, protestantismoa sinesmen ofizial bihurtu zuen bere lurretan[1], eta higanoten bandoa babestu zuen.

Protestantismoaren filosofiari jarraituz, Biblia herritarren hizkuntzetara itzultzeko biartekoak ezarri zituen, kristauen liburu sakratua euskarara eta gaskoiera bere aginduz itzuli zelarik. 1963an Joannes Leizarraga artzain kalbindarrari eman zion Biblia euskarara itzultzeko agindua, eta 8 urte beranduago, 1671an, inprimatu zen Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria, lehen euskarazko Biblia.

Joana III.ak kalbinismoan hezi zituen bere seme-alabak, baina ez zion bake bideari aterik itxi. Erlijio-gerra apaltzeko xedez, bere seme Hernike III.a eta Margaritaren arteko ezkontza bultzatu zuen, nahiz eta emaztegaia katolikoa izan. Ezkontza burutu zen arren, ez zuen bakerik ekarri, ezkontza egunean bilduriko gonbidatu hugonoteen kontra izan baitzen, hain zuzen ere, San Bartolome gaueko sarraskia.

Henrike III.aAldatu

 
Henrike III.a Nafarroakoak protestantismoa utzi eta katolizismora bihurtu behar izan zuen Frantziako errege izatekotan.

Protestantea zen 1572an Henrike III.a Nafarroako errege bihurtu zenean. Gaztetatik higanoten bandoan aritu zen borrokan, taldeko buruetako bat izanik (15 urterekin ofizialki izendatu zuten alderdiko buruzagi)[2].

Karlos IX.aren anaia zen Henrike III.a hil zutenean ondorengotza gerra piztu zen, 1589tik 1594 arte iraun zuena. Henrike III.a Frantziakoak ez zuen ondorengo zuzenik (Franzisko I.aren azken semea zen, gainera), eta legez Henrike III.a Nafarroakoari zegokion erregetza. Errege nafarra protestantea zen, ordea, eta katolikoak kontra egin zioten izendapenari, gerra piztuz. Henrikek arerioak militarki garaitu, Espainiaren inbasio bati aurre egin eta erlijio katolikora bihurtu behar izan zuen koroa eskuratzeko. 1594an Henrike III.a Nafarroakoa eta Frantziako IV.a bihurtu zen ofizialki[2].

Famatua bihurtu da kalbinismoa baztertu eta katolizismoa besarkatzeko zeremoniara zihoala bota omen zuen erranaldia: Paris vaut bien une messe (Parisek merezi du meza bat)[3][4].

Henrike izan zen Nanteseko Ediktuaren bidez higanoten kontrako jazarpena geldiarazi eta erlijio-gerrak bukatu zituena.

Higanotak gaur egunAldatu

Gaur egun milioi bat protestante inguru bizi dira frantziar lurretan, biztanleen % 2 inguru, nahiz eta guztiek ez duten beren burua kalbinistatzat. Beste herrialdeetan ere badira jazarpenari ihes eginikoen ondorengoak.

ErreferentziakAldatu

  1. «Joana III.a Nafarroakoa - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-11-17.
  2. a b «Enrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus . Noiz kontsultatua: 2019-11-17.
  3. (Frantsesez) «Dépôt légal du ministère de la Culture - Ministère de la Culture» www.culture.gouv.fr . Noiz kontsultatua: 2019-11-17.
  4. (Frantsesez) Delorme, Philippe, « PARIS VAUT BIEN UNE MESSE » HENRI IV, 1593, . Noiz kontsultatua: 2019-11-18.

Ikus, gaineraAldatu