Ezkutu-sumendi

Malda leunak dituen sumendi handia, likatasun baxuko labaz osatzen dena. Sumendiaren arrakaletatik era jarraituan jariatutako laba basaltikozko metaketaz sortutako mendi bolkanikoa da. Lurreko sumendi handienetakoak mota honetakoak dira.
Ezkutu sumendi» orritik birbideratua)

Ezkutu-sumendia dimentsio handiko sumendia da eta ondoz ondoko erupzio basaltikoen geruzetatik sortzen da, horregatik malda leuna dute. Sumendi-galdararen antzeko terminoa da.

Islandiako Skjaldbreidur sumendiaren formatik ezkutu-sumendiaren kontzeptua eratortzen da

Sumendi konposatuekin batera –kono konposatu izenez ezagutzen direnak– ezkutu-sumendiek milioika urte iraun dezaketen erupzio errepikariak dituzte.

EtimologiaAldatu

Izena Skjaldbreiður, Islandiako ezkutu-sumendiaren itzulpenetik dator, izenak "ezkutu zabala" esan nahi du, gerlariaren ezkutua gogoratzen baitu.

PrestakuntzaAldatu

 
Ezkutu-sumendi baten diagrama.

Ezkutu-sumendiak biskositate txikiko laba korronteek osatzen dituzte, hau da, erraz isurtzen den laba. Profil zabala duen mendi bolkanikoa –altuera baino askoz ere oinarri konikoa duen profila–denboraren poderioz sortzen da sumendiaren gainazalean dauden pitzatuetatik (tximiniak) ateratzen den laba basaltiko nahiko bigunaren uholdeengatik. Lurreko sumendi handienetako asko mota honetakoak dira. Handiena Hawaii-ko Mauna Loa da; uharte horietako sumendi guztiak ezkutu-sumendiak dira.

Sumendi mota hau hain handia izan daiteke, batzuetan mendilerroekin nahasten diren, hala nola Ilgachuz mendikatea eta Rainbow mendikatea, biak Kanadan daudenak. Sumendi hauek Ipar Amerikako Plaka Hawai uharteetako sumendiak elikatzen dituenaren antzeko puntu bero (Anahim izenekoa) baten gainetik igaro zenean sortu ziren.

Ezkutu-sumendiak ere badaude, adibidez Washingtonen, Oregonen eta Galapagos uharteetan. Pico del Horno, Reunion uhartean, munduko ezkutu-sumendirik aktiboenetako bat da, urtean batez beste erupzio bat duena.

EzaugarriakAldatu

Magmaren biskositatea tenperaturaren eta konposizioaren araberakoa da. Hawai uharteetako sumendien magma 1.200 °C-raino iristen da, sumendi kontinental gehienek laba, normalean laba azidoz osatua, 850 °C-tan kanporatzen duten bitartean. Laba, ezkutu sumendietan, jariakorra denez, ez dago erupzio handirik eta oso leherkaririk. Ura tximinia batean sartzen denean gertatzen dira leherketarik indartsuenak. Gasen hedapenaren ondorioz leherketak ere badaude, eta biskositate txikiko laba proiekzio ikusgarriak sor ditzakete.

Ezkutu-sumendiak beste planeta batzuetan ere sortzen direla jakin da. Eguzki Sistemako mendi ezagunik handiena, Olimpo mendia Marten, itzalita dagoela uste den ezkutu-sumendia da. Marteko ezkutu-sumendiak Lurrekoak baino altuagoak eta masiboagoak dira, ziurrenik Marten plaka tektonikorik ez egoteagatik.

Lurrean, plaka tektonikoak daudela eta horien desplazamendua dela eta, lurrazalean dauden puntu bero "finkoek" sumendi mendikateak sortzen dituzte, Horrela, sortzen diren banakako sumendiak plaken desplazamendurik ez balego baino txikiagoak dira.

Ezkutu-sumendiak plaka tektonikoen mugetan edo leku beroen gainetik gertatzen dira. Hala ere, Ur-jauzien mendikatean, Kalifornia iparraldean eta Oregon-en dauden ezkutu-sumendi handi ugari kausa konplexuagoengatik sortu dira.

Kanpo estekakAldatu