Armiarmak, halaber ainarbak (Zub.), aramuak (Bizk.) edo marasmak (Bizk.), (Araneae ordena) zortzi hanka dituzten eta pozoia injektatzeko kelizero modifikatuak dituzten artropodo kelizeratuak dira. Munduko txoko guztietan bizi dira, Antartikan salbu, eta ia txoko ekologiko guztietan finkatu da, airean eta itsasoan salbu. 2008rako taxonomoek 109 familiatan sailkatutako 40.000 espezie inguru identifikatu zituzten[1]. Hala ere, sailkapen irizpideak ez dira homogeneoak eta nahasketa handia dago; 1900. urtetik 20 sailkapen proposatu dira armiarmentzat[2].

Armiarma
Pennsylvaniar-gaur egun

Clynotis severus, AF 2.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaArthropoda
KlaseaArachnida
Ordena Araneae
Clerck, 1757
Azpiordenak
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuakArmiarma-zeta
Gaixotasunaspider bite (en) Itzuli eta arachnophobia (en) Itzuli

Anatomiari dagokionez, armiarmen eta gainerako artropodoen arteko ezberdintasun nagusia gorputzaren forma da: gorputzeko segmentuak bi tagmatan batuta dauzkate, zefalotoraxa eta abdomena hain zuzen, eta biak lotzeko pedizelo zilindriko txikia daukate. Armiarmen talderik primitiboena den Mesothelae taldean salbu, armiarmek artropodo guztien arteko nerbio-sistema zentralizatuena daukate, haien gongoil guztiak zefalotoraxean kokatutako masa bakarrean elkartuta baitauzkate. Artropodo askok ez bezala, armiarmek ez daukate muskulu hedatzailerik gorputz-adarretan; horren ordez, presio hidraulikoaren bidez luzatzen dira.

Abdomenean irun-organo modura garatu diren apendizeak dauzkate zeta ekoizteko. Zeta sortzeko sei guruin mota eduki ditzakete. Armiarma-sarea edo amarauna deitutakoa sortzeko gai dira, tamaina, forma eta zeta-kantitate askotakoak.

IzenakAldatu

Euskalkitik euskalkira izena zeharo aldatzen da. Lekeition adibidez, armiarmak marasma izena dauka. Beste izen batzuk lupu, ainarba edo aramu dira.

Ezaugarri fisikoakAldatu

Armiarmen ezaugarri fisikoak beste araknidoen antzekoak dira. Gorputza prosoma eta opistosoma deituriko zatietan banatzen da eta beste araknido gehienen antzera apendizeak dituzte: bi kelizero, bi pedipalo eta lau hanka lokomotorez osatzen dira.

TamainaAldatu

Armiarmen tamaina 0,5mm eta cm artekoa izan daiteke. Armiarmarik handienek hegazti txikiak ehizatu ditzakete eta hankak zabalduta 25 cm baino gehiago izatera hel daitezke. Karbonifero eta permiar aroan 50 cm baino handiagoko armiarmak existitu ziren. Gaur egungo armiarmarik handiena Theraphosa blondi edo goliat tarantula deiturikoa da, 30 cm neurtzera hel daitekeena eta Amerikar jatorrikoa.[3]

ProsomaAldatu

 
Armiarmaren kanpo anatomia. a) opistosoma, c) prosoma, q) kelizeroa, p) pedipaloa, l1-l4) lokomozio hankak, h) errenkadak.

Aurrez aipaturiko apendizeak prosoman txertatzen dira begi sinpleekin batera. Kelizeroak artikulazio bakarra eduki ohi dute eta gehienetan pozoidun glandulak eduki ohi dituzte muturrean. Pedipaloak hanken oso antzekoak dira baina lurreraino iritsi beharrean gorputzaren aurrealdean airean eraman ohi dituzte. Kasu askotan, espezie askotako arrek pedipaloak erabiltzen dituzte emeak gorteatzeko eta horrelakoetan pedipalo hauek handiak eta ikusgarriak izan daitezke. Funtzio hontaz gain, ugalketa elementu funtzioa ere betetzen dute, emearen gorputzean esperma boltsa bat txertatuz.

Funtzio lokomotorea betetzen duten hankak prosomaren azpian daude kokatuta eta zazpi zatitan banatuta daude: koxa, trokanterra, femurra, belauna, tibia, metatarsoa eta tarsoa.

OpistosomaAldatu

Zati honetan zeta ekoizteko glandulak kokatzen dira eta kanporantz irekitzen dira errenkada deituriko zatien bitartez. Opistosomaren Zetaepiginoa, birikak, trakea sistema eta arnasketa barrunbeak aurki daitezke.

Barne-anatomiaAldatu

Armiarmak animalia harrapariak dira, kelizeroetako pozoiarekin harrapakinak geldiarazten dituztenak. Armiarmarik gehienek digestio-entzimak txertatzen dituzte harrapkinean, kanpo digestio bat eraginez. Kelizeroetako zati diren hortzekin harrapakina murtxikatzen dute armiarma askok. Aipaturiko hortz horietan kokatu ohi dira elikagaia iragazteko (partikula solido eta likidoak banatzeko) balio ohi duten ileak.

 
Armiarmaren barne anatomia.

Digestio aparatu gisara, digestio hodiaren sarreran faringea dago kokatuta. Honen ondoren, prosomaren erdialdetik opistosoma amaierara arte dibertikuloz osatutako hestea egon ohi da, kasu batzuetan hanketara ere iritsi daitekeena. Zirkulazio aparatuari dagokionez, aparatu irekia daukate, bihotza opistosoman kokaturik daukatelarik. Bihotz taupadak minutuko 30 eta 100 bitartean egon ohi dira, armiarma txikien kasuan frekuentzia handiagoa egonik. Presio altuko zirkulazioa eduki ohi dute, hanken mugimendurako gakoa izaten dena. Arnasketa funtzioa abrneratutako organoen bitartez egiten da liburu erako birika edo filotrakea deiturikoen bitartez.

Sentsore ekipamenduaAldatu

Armiarmek antenarik ez dutenez, pedipaloak erabiltzen dituzte ukimen eta usaimen organo gisa. Orokorrean, armiarmen ikusmena oso txarra izaten da begi sinpledun pare bat baino gehiago izan arren. Dauzkaten begi pareen nolakotasunaren arabera armiarma mota ezberdinak bereiz daitezke. Gutxi batzuen kasuan ikusmena oso eraginkorra da eta saltizidoen kasuan ornogabeen arteko ikusmenik onena daukate.[4]

ZetaAldatu

 
Zetaz osaturiko armiarma sarea.

Armiarma guztiek ekoizten dute zeta. Hau proteina konplexuz osatutako materiala da, funtzio asko betetzen dituena: harrapakinak ehizatu eta bertan biltzea, tunelak eta horrelakoak eraikitzea etab. Zenbait armiarmak zetazko hari luze bat ekoitzi ohi dute bela gisara erabili eta haizeak eraman ditzan. Armiarma-hegaldia[5] deitu ohi zaio honi eta haizearen indarra erabiltzen dute heizerako edo norabide konkretu batean mugitzeko. Zeta ekoizteko errenkada deituriko glandulak erabiltzen dituzte eta fluido bat ekoizten dute airearen kontaktuarekin solidifikatzen dena.[6]

ElikaduraAldatu

Armiarmak harrapariak direnez harrapakinak ehizatzen dituzte aktiboki. Batzuk armiarma sarea ekoizten eta erabiltzen dute, horrela harrapakina bertan eroriz edo itsatsiz errazago harrapatu ahal izateko. Kasu horietan, armiarma zain egon ohi da hankak sarean zabalduta dituelarik, sarearen bibrazioen bitartez zerbait harrapatu duela antzeman eta hurbiltzeko. Armiarmek ez dituzte harrapakinak zatikatu eta irensten, baizik eta pozoiaren bitartez paralizatu ondoren, zuku digestibo batzuk txertatzen dizkiete kanpo digestio bat probokatuz. Behin digestio hori eginda, gelditzen dena zurrupatzen dute.

EboluzioaAldatu

Forma primitiboakAldatu

Armiarmen antza eduki dezaketen lehenengo araknidoak Trigonotarbida ordenekoak dira. Hauek dira lurrean egindako lehenkotariko artropodoak. Armiarmen gisara trigonotarbidoak ere lurtarrak ziren, liburu erako biriken bitartez arnasten zuten eta zortzi hanka zituzten. Hala ere, ez ziren osotasunean armiarma kontsideratzeko modukoak, ez eta hauen arbaso gisara hartzeko modukoak ere. Ez dira gaur egungo armiarmen ahaideak baina oso antzekoak dira.

Benetako armiarmakAldatu

 
Armiarma fosil bat anbarrean.

Gaur egun armiarma izenarekin izendatzen ditugun araknidoek prosoma eta opistosoma elkarzten dituen gerrialde fin bat daukate eta orain dela 400 milioi urte inguru eboluzionatu zuten. Hauek ere, errenkaden bitartez ekoizten zuten zeta. Aurkitu den fosilik zaharrena orain dela 380 milioi urtekoa da (deboniko arokoa) eta Attercorpus fimbriungus bezala ezaguzten da.

Aurkitutako lehenengo fosil gehienak Mesothelae azpitaldekoak dira. Armiarma hauen berezitasuna da errenkadak opistosomaren erdialdean kokatuta dituztela, gaur egungo armiarma gehienek opistosomaren bukaeran izaten dituztelarik. Ziurrekin hauek ere lurtar harrapariak izango ziren, Peleozoikoaren erdialdean bizi izan zirenak eta ekoitzitako zeta arrautzak babestu eta gordelekuei estalkia jartzeko erabiliko zuten. Errenkadan opistosomaren behekaldean dituzten armiarma espezieak (Mygalomorphae eta Araneomorphae) orain dela 250 milioi urte agertu ziren.

TaxonomiaAldatu

Armiarmak hiru azpitalde nagusitan banatzen dira: Mesothelae, Mygalomorphae eta Araneomorphae. Hauen barruan ondorengo familiak aurki daitezke:

Mesothelae azpitaldea Mygalomorphae azpitaldea Araneomorphae azpitaldea
Arthrolycosidae †
Arthromygalidae †
Liphistiidae
Actinopodidae
Antrodiaetidae
Atypidae
Barychelidae
Ctenizidae
Cyrtaucheniidae
Dipluridae
Hexathelidae
Idiopidae
Mecicobothriidae
Microstigmatidae
Migidae
Nemesiidae
Paratropididae
Theraphosidae
Agelenidae
Amaurobiidae
Anyphaenidae
Araneidae
Caponiidae
Clubionidae
Corinnidae
Ctenidae
Cybaeidae
Deinopidae
Desidae
Dictynidae
Diguetidae
Dysderidae
Eresidae
Filistatidae
Gnaphosidae
Hahniidae
Hersiliidae
Hypochilidae
Leptonetidae
Linyphiidae
Liocranidae
Lycosidae
Mimetidae
Miturgidae
Nesticidae
Nephilidae
Oecobiidae
Oonopidae
Oxyopidae
Palpimanidae
Philodromidae
Pholcidae
Pisauridae
Plectreuridae
Salticidae
Scytodidae
Segestriidae
Selenopidae
Sicariidae
Sparassidae
Tengellidae
Tetragnathidae
Theridiidae
Thomisidae
Titanoecidae
Uloboridae
Zodariidae
Zorocratidae
Zoropsidae

ErreferentziakAldatu

  1. Platnick, Norman I.. (2009). The World Spider Catalog, version 9.5. American Museum of Natural History (Noiz kontsultatua: 2009-04-25).
  2. Foelix, Rainer F.. (1996). Biology of Spiders. 198 Madison Ave. NY, New York, 10016: Oxford University Press, 3 or. ISBN 0-19-509593-6. (Noiz kontsultatua: 2009-04-09).
  3. «La Araña Más Grande del Mundo» web.archive.org 2014-05-08 (Noiz kontsultatua: 2021-02-26).
  4. Esta araña te mira con prismáticos. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
  5. (Gaztelaniaz) «¿Arañas voladoras a 100 kilómetros mar adentro? La ciencia acaba de descubrir su secreto» Nobbot 2019-11-12 (Noiz kontsultatua: 2021-03-03).
  6. (Gaztelaniaz) «¿Cómo producen seda las arañas?» Muy Interesante 2018-05-31 (Noiz kontsultatua: 2021-03-03).

Kanpo estekakAldatu