Veneziako konjurazioa

1618ko Veneziako konjurazioa Filipe III.aren Monarkia Hispanikoaren eta Veneziako Errepublikaren arteko azpijoko diplomatiko nahasi bat izan zen, atzerritarren aurkako matxinada bortitza eragin zuena 1618ko maiatzaren 19an. Italiako iturriek Bedmarren konjurazioa deitzen diote, garaiko Espainiako enbaxadorea zelako.

AurrekariakAldatu

 
Pedro Téllez-Girón y Velasco, Osunako III. Dukea (1574-1624). Bartolomé González y Serranok margotuta
 
Pedro de Toledo Osorio, Villafrankako Markesa, Gian Paolo Bianchik margotua.

1617ko urriaren amaieran, Bedmarreko markesak, Espainiako Veneziako Errepublikan enbaxadorea zenak, Milango gobernadoreari (Don Pedro de Toledo, Villafrancako markesa) eskatu zion bere tropetako batzuk San Markos Errepublikaren mugetaraino lekualdatzeko, Crema hiriaren inguruan. Bere errekerimenduarekin, espainiar enbaxadoreak veneziarrek Gradiscaren setioa uztea nahi zuen. Villafrancako markesak gogo onez onartu zuen Bedmarren eskaera, baina ez zuen ahaztu «Espainian gaizki hartu behar dutela Veneziara hurbilketa hau». Beste gutun batean, Errepublikako mugetara hurbiltzen ari zela, Milango gobernadoreak biziki eskatzen zion enbaxadoreari Madrilen negozioa ondo justifikatzeko, bestela bakea apurtzea leporatuko baitzitzaien[1].

Hiru egun eskasetan, tropa espainiarrek Farako plaza txikia okupatu zuten eta Crema eta Romano jazartzen hasi ziren, Veneziako Senatuaren kexak eraginez. Hala ere, Milango gobernadoreak abiarazitako mugimenduak lortu zuen, ia berehala, Errepublikak Gradiscako setioa altxatzea eta hain desiratua zen armak bertan behera uzteko agindua ematea[2].

Handik gutxira, Don Pedro de Toledok Madrilen gertatukoaren berri eman zuen, Gradisca hartzeak Napoliko erresumaren eta Inperioaren arteko komunikazioetarako ekar zitzakeen arriskuetan oinarrituta. Felipe III.ak Villafrancak hartutako erabakia onartu zuen, eta, aldi berean, plaza askatzen jarraitzeko agindu zion, veneziarrek setioa amaitu ez bazuten[2].

Egia da, halaber, ministro horiek, beren irizpideak ezartzeko, informazio politikoa kontrolatzen eta jasotako aginduak betetzeko denborarekin jolasten jakin zutela. Dena dela, Osuna (Napoliko erregeordea), Bedmar eta Villafrancaren ekintzak Italiako ministro katolikoek beren erregearen aginduei entzungor egiten zietela pentsarazi zuen. Gertaera honek eraso guztien jomuga bihurtu zituen eta azkenean, 1618ko apirila eta maiatzean gertatu zen bezala, Veneziako konjurazioa bezala ezagutzen den garaia hasten da[3].

Hala ere, Venezia oso zuhurra zen Espainiarekin zituen harremanetan, eta beti zaintzen zituen kanpoko politika edo protokolozko errespetu- eta begirune-adierazpenak. Disimulu horrek, Quevedok gehien gaitzetsi zuen Veneziako politikaren ezaugarrietako batek, ezin zuen ezkutatu Venezia etsai iraunkor eta arriskutsua zela. Venezia Frantziaren aliatu potentzial bat zen, Savoiako etxearen laguntza nagusia eta Triestetik iparraldera zegoen Austriako Etxearen lurraldeentzako, Felipe III.a parte zen etxea, mehatxu serioa[4].

 
Alonso de la Cueva Kardenala, Bedmarreko markesa, Pradoko museoan Manuek Ojeda y Silesek margotua.

Marko orokor horretan, itsaso Adriatikoaren jabetzarako eta nagusitasunerako Veneziako uzia, Osunarentzat, onartezina zen, gerrarako arrazoi nahikoa, deklaratua izan ala ez. Veneziak eskubide horiek bazituela defendatzen zuen eta, horregatik, Adriatikoan veneziarrak ez ziren itsasontziek egindako edozein merkataritza-trafikorengatik zergak eskatzeko legezko gaitasuna zuela uste zuten. Izan ere, 1617ko amaieran mota horretako zerga bat ezarri zen. Asmo horrek Napoliko erresuma, ekialdeko kostalde osoan, kanpoko itsaso batek inguratua utzi zuen zeren bere portuen erabilpen soila, Brindisi nagusitik hasita, gatazkatsua gertatzen baitzen: Napolik ezin zituen erabili Veneziari zergarik ordaindu gabe. Nabigazio askearen hastapenetik, Osunak eta Bedmarrek esplizituki onartezintzat jotzen zituzten Veneziako nahiak. Nolanahi ere, Adriatikoan veneziarrak ez ziren gerraontziak egotea onartezina zen Errepublikarentzat eta Osunako kortsarioentzat, edo Siziliako edo Napoliko ontzientzat, Adriatikoan sartzeak gerra deklarazio bat moduan kontsideratu daiteke. Kontua are larriagoa zen, jakina, itsasontzi inbaditzaile horiek piratei laguntzen edo babesten zituztela[5].

Osunaren veneziaren aurkako estrategia Adriatikoan zentratuta zegoen, bai zentzu militarrean bai ekonomikoan. Bere eskuadrak Adriatikoan sartzeak, Felipe III.ari gutun batean esan zion bezala, itsaso haietako merkataritza librea aldarrikatzeaz gain, Fernando artxidukearen aurkako gerran Errepublikaren indarrak distraitzeko balio zuen[6]."

KonjurazioaAldatu

 
Veneziako jauregi dukala
 
Francisco de Quevedo, Juan van der Hamen-ek margotua, XVII. mendekoa

1618ko maiatzean, Veneziako kanalak gorpuz hilez beteta agertu ziren eta atzerritar batzuen gorpuak duke-jauregiaren aurrean zintzilikatu zituzten. Maiatzaren 18an, Hamarren Kontseiluak hiru frantziar urkatzeko agindua eman zuen: Nicolas Renault eta Bouleaux anaiak. Gainera Veneziako Errepublikaren kapitainak ziren bi kortsario, Jacques-Pierre eta Langlade, itsaso zabalean exekutatuak izan ziren. Mertzenarioak hiritik ihesi joan ziren. Idazki batzuen arabera, Napoliko erregeordearen idazkariak, Francisco de Quevedo y Villegas ospetsuak, eskalez mozorrotuta, Venezia utzi ahal izan zuen veneziar euskalkia ezagutzen zuelako. Momentu horretan Osunako armada Adriatikoan Veneziari mehatxu egiten zegoen.

Espainiako enbaxadore Alfonso de la Cueva jaunak, Bedmarreko markesak, protesta egin zuen senatarien aurrean, Veneziako herriak bere etxean setiatzen zuelako. Frantziako enbaxadoreari dagokionez, kanpoan da, baina bere etxean miaketa bat egiten da. Maiatzaren 19an gertatu zen hori; 31n, Veneziak Napolin zuen ordezkaria, Spinelli, konjuratzeko frogak eskatzen ziren bitartean eman zen epaia, baina, prozesu politiko  guztietan bezala, epai prozesuaren aurretik eman zen, eta exekuzioa eginda zegoen. Azkenik, 1618ko ekainaren 20an, Hamarren Kontseiluak Osuna eta Quevedok irudikatzen zituzten monigoteak erre zituzten herrian zehar[7].

Gogora dezagun, labur-labur, Espainiako agintarien ustezko konplot bat dela – Bedmar, Osuna eta Villafranca buru dituena –, Adriatikoko itsasoan mugitutako eskuadra handi batek hirian bertan esku har dezan errazteko. Errepublikak emandako informazioaren arabera, Italiara joandako ministro espainiarrek mertzenario frantziar eta holandar talde baten zerbitzuak eskuratzea lortu zuten, Errepublikako gobernua ezegonkortzeko[8].

Gaur egun ikertzaile gutxik sinesten dute espainiarrek Veneziako historiaren pasarte ospetsu honetan duten inplikazioan. Hori ondorioztatzen dira gizon horien dokumentazio ofizial edo pribatuan hispaniar kontubernioari buruzko aipamenik ez egotean. Hala ere, Alain Hugonek frogatu duen bezala, konjuraren ondorioz exekutatutako bost pertsonak, nola edo hala, Espainiako zerbitzu sekretuetako partaideak izan ziren: Nicolas Renaultek, 1614an, Iñigo de Cárdenasi eskaini zizkion bere zerbitzuak, Parisen Espainiako enbaxadore zenari; Jacques Pierrek, 1613an, Mediterraneoan turkiar ontziei egindako eraso batean parte hartu zuen; Anglade kapitainari Espainiako agente gisa salaketa jarri zioten; eta, azkenik Bouleaux anaiak Bedmarreko markesak Osunari errekomendatu zizkion gertaera baino egun batzuk lehenago[8].

Veneziaren etsai gorena, Pedro Girón jauna, Osunako dukea, jardun politiko belizista bat burutu zuen, Errepublikaren antzinako ospea suntsitzera bideratua zegoena; helburu hori lorgarria zen, bere asmoen arabera, Adriatikoan gailentasunaren nagusitasuna kenduz[9].

Testuinguru politiko eta kultural latz horrek, beraz, propaganda-lantegien ekoizpen zabal baten hasiera markatzen du, zeinetan eskuizkribuak edo inprimatuak idazten eta argitaratzen ziren. Hauek anonimoak edo ez izan zezaketen[10].

PropagandaAldatu

Konjurazio honek propaganda- eta literatura-trataera handia izan zuen, Espainiako legenda beltza deiturikoaren gaien artean sartuz.

Espainiako iturriek manipulazioaren erantzukizuna Veneziako agintarien esku utzi dute, eta, horrela, haiek konprometitu nahiko lituzkete. Izan ere, eskandaluaz mozorrotutako Espainiako enbaxadaren aurkako eraso herrikoia eta Quevedoko eleberrigintzaren ihesaldia barne hartu zituen eskandaluaren ondoren, veneziar euskalkia menderatzeari esker heriotzatik libratu zena, veneziarrek etsaitzat jotzen zituzten kargu horien kargugabetzea gertatu zen.

Frai Paolo Sarpi historialari veneziarrak, Saint-Real izeneko testuaren bidez, Hamarren Kontseiluari azpimarratu zion Aita Santua eta Espainia direla Veneziaren etsai nagusiak, eta veneziarrek idatzitako txosten juridiko eta propaganda-idazki guztiak laburbildu ondoren, konjurazioaren kontakizun veneziarra idazteko ardura azpimarratu zuen, «Osuna, Bedmar eta bere lagun frantsesak diskurtso veneziarra gezurtatzen duten kontakizunak ematen saiatuko direlako». Paolo Sarpik adierazten du Veneziako gobernuak Milango eta Napoleseko espainiarren aurkako politika defendatzen duela[11].

Horrela lehen esan bezala, testuinguru honetan bi bandoek propaganda testuak eta aitormenak argitaratzen hasiko dira.

Veneziako konjuraren pasartea, ordea, San Markosen Errepublikaren estrategia politiko gisa identifikatu behar da, Osuna, Bedmar eta Villafrankak eragindako presiotik aldentzeko. Horrek esplikatuko luke, Veneziako enbaxadoreak haien ekintzen aurrean etengabe egiten zituen kexak ez ezik, errege katolikoaren ministroek Italian beren errege aginduak ez betetzeari buruzko etengabeko aipamenak ere. Hori berresten dute Pietro Grittik berak Veneziako Senatuari esandakoak, non argudiatzen baitu Don Pedro Toledoren, Lermako dukearen eta Hinojosako markesaren (Milango gobernuaren aurrekoa) arteko etsaitasunaz baliatu zela Milango gobernadorearen jokabidea deskalifikatzeko [8]:

‘’Erano il duca di Lerma e don Pietro di Toledo di contrarie fazione, il che mi diede occasione nel poter allargarmi nel rappresentare a Lerma le male azioni del medesimo don Pietro, ed i suoi perniciosi fini, e mi rese facile il persuaderlo che, non mostrando quel ministro altro oggetto che di interrompere tutti i trattati di pace, veniva levata ogni speranza di poter vedere il fine delle commozioni d’Italia, mentre la negoziazione avesse a passare per sue mani. Queste uffici fecere grandissima impressione nell’animo del duca di Lerma, essendo massime aiutati, non mediocremente, dal marchese dell’Inoiosa, che precesse a don Pietro nel governo di Milano, ed esercitava con lui quasi aperta inimicizia’’[12].

Itzulpena: Lermako Dukea eta Pedro de Toledo ziren aurpegi kontrajarrikoak, eta horrek aukera eman zidan Don Pedroren beraren ekintza txarrak eta haren helburu kaltegarriak Lermari ordezka ziezazkioten, eta erraztu zidan konbentzitzea ezen, ministro hari bake-itun guztiak etetea beste helbururik ez zitzaionez agertu, Italiak bere negoziazioen amaiera ikusi ahal izateko itxaropen osoa sortu zela, bere negoziazioen ondoren. Ofizio horiek zirrara handia eragin zioten Lermako dukearen arimari, eta, batez ere, ez erdizka, Milango gobernuan Don Pedroren aurretik joan zen Hinojosako markes jaunak lagundu zion, eta etsaitasun ia irekia praktikatu zuen berarekin.

XVII. mendean Veneziako Konjurazioaren Veneziako edo Saboiako bertsioek paper oldarkorra ematen diete Felipe III.ari eta Espainiako Kontseiluari. Aurrerago, bertsio horiek konjurazioaren kondaira ekarri zuten historian eta literaturan, batez ere XVII. mendetik gaur egunera arte. Gaur egun, Archivio di Stato di Venezian Paolo Sarpiren gutun batzuk aurkitu izanari esker, Veneziak kontraespioitza operazio bat egin zuela frogatzen duten froga fidagarriak direla esan ditzakegu, Osuna, Quevedo, Bedmar eta Toledo Konjurazioaz akusatu zituelako[13].

Ondorioak: Venezia, Espainia eta Europako oreka.Aldatu

Erregeak, Lermako dukeak eta gainerako estatu-kontseilariek mesfidantzak adierazi zituzten beren ministroen ustezko erruduntasunaren aurrean, baina azkenean amore eman zuten veneziarren presioaren aurrean. Pietro Grittik Bedmar zen Veneziako enbaxadako burua ordezkatzea eskatu zuen arren, kontua da Alonso de la Cuevak lehenago eskatu zuela hiritik alde egiteko baimena, bere bizitza arrisku larrian zegoelako. Estatu Kontseiluak Bedmarren lizentzia onartu zuen, eta Luis Bravo de Acuña izendatu zuen Veneziako enbaxadore berri moduan. Alonso de la Cueva jauna hiritik irten eta gutxira, Pedro de Toledo jauna ere Feriako dukeak ordezkatu zuen Milango gobernuan. Horrela, Veneziako Errepublikak, etsaitasun handienaz 1618an bere politiken aurka agertu ziren bi gizonengandik libratzea lortu zuen[12].

 
Lepantoko Gudua, Juan de Toledo eta Mateo Gilartek margotua, 1663 - 1665 bitartean

Veneziaren eta Espainiaren arteko etorkizuneko harremanak adeitsuagoak izan ziren, Veneziaren independentzia bermatzen zuen oreka mantenduz, Felipe III.aren erregealdian (Lermako Dukearen balidotzan) mantendutako politika bakezalea Ucedako Dukearenarekin oldarkorrago bihurtzen den egoera batean, Lermaren erorketaren eskandaluaren ondoren (1618ko urte berean). Felipe IV.aren ondorengo erregealdiak Espainiaren inplikazioa areagotu zuen Hogeita Hamar Urteko Gerran (1618-1648), Veneziak Espainiako Bidearen edo Tertzioen Bidearen inguruan zuen kokapen estrategikoa garrantzitsua baitzen, baita hurbileko alpetar enklabe baten lehia ere, Valtellina harana alegia.

Hala ere, Mediterraneoko antzinako potentzia gainbehera batean sartu zen, XVII. mendeko krisiarekin eta ardatz ekonomikoaren Atlantikorako behin betiko desplazamenduarekin lotuta. Espainia, Venezia eta Estatu Pontifizioak Liga Santuan lotu zituztenak bezalako itsas kanpaina handirik (Lepantoko gudua modukoa) ez zen berriro izan, baina bai borroka lokalizatuak.

ErreferentziakAldatu

  1. (Gaztelaniaz) Álvarez Garcia, Francisco Javier. (2019). La quietud de Italia ante la crisis del Monferrato (1612-1618): gestión política y retórica del conflicto. Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 148-149 or..
  2. a b (Gaztelaniaz) Álvarez García, Francisco Javier. (2019). La quietud de Italia ante la crisis del Monferrato (1612-1618): gestión política y retórica del conflicto. Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 149 or..
  3. (Gaztelaniaz) Álvarez García, Francisco Javier. (2019). La quietud de Italia ante la crisis del Monferrato (1612-1618): gestión política y retórica del conflicto. Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 150 or..
  4. (Gaztelaniaz) Linde de Castro, Luís María. (2005). Don Pedro Girón, Duque de Osuna. La hegemonía española en Europa a comienzos del siglo XVII.. Encuentro., 138 or. ISBN 8474907624..
  5. (Gaztelaniaz) Linde de Castro, Luís María. (2005). Don Pedro Girón, Duque de Osuna. La hegemonía española en Europa a comienzos del siglo XVII.. Encuentro., 138-139 or. ISBN 8474907624..
  6. (Gaztelaniaz) Linde de Castro, Luís María. (2005). Don Pedro Girón, Duque de Osuna. La hegemonía española en Europa a comienzos del siglo XVII.. Encuentro., 139 or. ISBN 8474907624..
  7. (Gaztelaniaz) Mansau, Andrée. (2016). 1618: ¿Conjuración de los españoles contra Venecia o Venecia contra los españoles? Sarpi frente a Quevedo y Monod. Biblioteca virtual Miguel de Cervantes, 2 or..
  8. a b c (Gaztelaniaz) Álvarez García, Francisco Javier. (2019). La quietud de Italia ante la crisis del Monferrato (1612-1618): Gestión política y retórica del conflicto.. Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 151 or..
  9. (Gaztelaniaz) Capelli, Federica. (2011). La República de Venecia… (1617) y el Castigo esemplare de’ calunniatori (1618): ¿una contienda político-literaria entre Francisco de Quevedo y Giacomo Castellani?. La Perinola. Revista de Investigación Quevediana, Universidad de Navarrra, 9 or..
  10. (Gaztelaniaz) Capelli, Federica. (2011). La República de Venecia… (1617) y el Castigo esemplare de’ calunniatori (1618): ¿una contienda político-literaria entre Francisco de Quevedo y Giacomo Castellani?.. La Perinola. Revista de Investigación Quevediana, Universidad de Navarrra, 2 or..
  11. (Gaztelaniaz) Mansau, Andrée. (2016). 1618: ¿Conjuración de los españoles contra Venecia o Venecia contra los españoles? Sarpi frente a Quevedo y Monod.. Biblioteca virtual Miguel de Cervantes, 3 or..
  12. a b (Gaztelaniaz) Álvarez García, Francisco Javier. (2019). La quietud de Italia ante la crisis del Monferrato (1612-1618): gestión política y retórica del conflicto.. Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 152 or..
  13. (Gaztelaniaz) Mansau, Andrée. (2016). 1618: ¿Conjuración de los españoles contra Venecia o Venecia contra los españoles? Sarpi frente a Quevedo y Monod.. Biblioteca virtual Miguel de Cervantes, 1 or..

Kanpo estekakAldatu