Tifinagh (tifinaghez, ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ ou ⵜⴼⵏⵗ ; ABL, Tifinaɣ) amazigera eta berbere hizkuntza batzuk idazteko erablitzen den alfabetoa da. Alfabeto honen eredu zaharrena alfabeto libiko edo berbero-libikoa da, Afrika iparralden eta Kanariar Uhartetan K. a. III. mendean dokumentatuta.[1] Jatorri puniko edo kartagotarra egokitzen zaio. Ondoren, tifinagh amazigeraren lurraldetan ia galdu egin zen; bakarrik tuareg herriak haren hizkuntza idazteko gorde zuen. XX. mendean, ordea, berbere erakunde kultural batzuek berreskuratu zuten eta amazigeraren bariante desberdinak idazteko moldatu zuten; hizkuntza horietako batzuk ordura arte ez zuten idazkerarik. Tifinaghen antzinako bertsioek bakarrik kontsonanteak idazten zituzten; gaur egungoak, aldiz, bokalentzako ikurrak jasotzen dituzte ere bai.

Tifinagh alfabetoaren karaktereak.

Alfabeto libikoaAldatu

Kontsonantikoa da. Bi barietate izan zituen:

Bietatik bakarrik ekialdekoa deszifratu da eta hori idazkun elebidun ugari aurkitu direlako; 24 sinbolotik 22en esanahaia argitu da. Antza, mendebaldekoa zaharragoa zen eta Kartagoko hizkuntzaren eragin txikiagoa zuen. Karaktere gehiago ditu, 37.

Bietan aurkitu diren idazkunak laburrak dira: eskaintza laburrak eta epitafioak gehien batean. Hitzak idazteko ez dago norabide bakarra baina ohikoena hitzak behetik gora idaztea da. Lerro bakoitzak hitza bat edo esanahi osoko esaldia jasotzen du. Ikur batzuek, irakurketan laguntzeko, lerroaren hasiera markatzen dute.

Tifinagh tradizionala (tuareg)Aldatu

 
Foucauldek prestatutako hiztegia.

Sahariar tifinagh tuareg herriko idazkera arkaiko bat da. Bertako laginek berrehun urte inguru dute. Haren jatorria, bestetik, ezezaguna da: ez dakigu Libiako alfabetoaren mendebaldeko edo ekialdeko formatik datorren edo norberaren arteko trantsizioa den. Ez dakigu ezta ere noiz hasi zen erabiltzen, libidoaren garaiko garaikidea zen edo berriago. Ez dakigu ere arabiarren konkista aurrekoa ote den. XX. mendearen hasieran Charles de Foucauld misiolariak alfabetoaren deskribapena egin zuen.

Normalean, tifinagh bokalak gabe idazten zen; salbuespen bakarra hitzaren amaiera zen. Gaue egun hori aldatzen ari da.

Tuareg herriko tifinagh batzutan testu luzeak idazteko erabiltzen da, baina ez da ohikoena. Oro har, bere erabilera oharretan eta epitafioetan, maitasunaren adierazpenetan eta hainbat idazkunetan ikus daiteke. Inskripzioak sarritan formula honekin hasiko dira: "awa näk [izena] innân", hau da, "ni, [izena], nork esan zuen ...".

Idaztearen ohitura tuaregarren artean hedatzen ari da, emakumeen artean. Dirudienez, bi emakumeetako batek idatz dezake ond; gizonen artean estatistika hiruko bat da. Azkenaldian, tifinagin alfabetoa analfabetismoaren aurkako kanpainetan laguntza pedagogikoa gisa erabili da.

Tifinagh garaikidea (neotifinagh)Aldatu

 
Stop seinalea bi hizkuntzatan: arabieraz (qif) eta tifinagh (bedd) (Maroko).

1965an berbere gazte batzuk, haine hizkuntzen normalizazioan, kultura-elkarte bat sortu zuten, Berbere Akademia. Proiektuak ez zuen asko iraundu. 1967an, eta desagertu arte, Agraw Imazighen izena hartu zuen. Elkarte honek Aljeriako tuareg herriak erabiltzen zuen alfabetoan oinarritutako alfabetoa proposatu zuen. Ordura arte, arabiar alfabetoa edo latindarra erabiltzen ziren.

1972an, Ammar Negadi, Berbere Akademiaren partaidea eta Berbere kulturaren ikertzailea, antzinako tifinaghi buruzko lan batzuk burutu zituen. Horrela neo-tifinagh sortu zen; IRCAM erakundeak , Amazigh Kulturaren Errege Institutua) proposamena onartu zuen eta zabaldu zuen.

1975ean, "Asaghen" aldizkariak, Ammar Negadik egindako ikerketetan oinarritutako 750 amazigh izenen zerrenda bat plazaratu zuen. Aljeriako Barne Ministerioak 2013an zerrenda horretan oinarritu zen amazigh izenen zerrenda ofiziala onartzeko. Geroztik alfabetoaren bariante desberdinak egin dira, ezagunena Salem Chaker irakasleak prestatukoa ezagunena izanik. 2003an Marokok tifinagh ofizialki onartu zuen hezkuntzan erabiltzeko. Azken urteetan tifinagh dezente zabaldu da baina oraindik-orain beste alfabetoen leiha ezagutzen du.

LetrakAldatu

Tifinagh karaktereak Unicoden U+2D30—U+2D7F mailakoak dira, 4.1.0 bertsiotik aurrera. 55 karaktere daude definituta baina gehiago erabiltzen dira. ISO 15924an, Tfng kodea tifinagh alfabetorako gordetzen da. Hau da karaktereen koadro bat:

Letra sinpleak (eta letra modifikatzaileak)
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izen
Latina Arabiera NAF
U+2D30   a ا æ ya
U+2D31   b ب b, β yab
U+2D32   b ٻ b, β yab igurzkari
U+2D33   g گ ɡ yag
U+2D34   g ڲ ɡ yag igurzkari
U+2D35   dj ج d͡ʒ yadj Bereber Akademiarena
U+2D36   dj ج d͡ʒ yadj
U+2D37   d د j yad
U+2D38   d د j yad igurzkari
U+2D39   ض ðˤ yaḍ
U+2D3A   ض ðˤ yaḍ igurzkari
U+2D3B   e ه ə yey
U+2D3C   f ف f yaf
U+2D3D   k ک k yak
U+2D3E   k ک k yak tuareg
U+2D3F   ⴿ k ک k yak igurzkari
U+2D40   h
b
ھ
ب
h
b
yah
= yab tuareg
U+2D41   h ھ h yah Bereber Akademiarena
U+2D42   h ھ h yah tuareg
U+2D43   ح ħ yaḥ
U+2D44   ˤ (ε) ع ʕ yaε
U+2D45   kh (x) خ χ yax
U+2D46   kh (x) خ χ yax tuareg
U+2D47   q ق q yaq
U+2D48   q ق q yaq tuareg
U+2D49   i ي i yi
U+2D4A   j ج ʒ yaj
U+2D4B   j ج ʒ yaj ahaggar
U+2D4C   j ج ʒ yaj tuareg
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izen
Latina Arabiera AFI
U+2D4D   l ل l yal
U+2D4E   m م m yam
U+2D4F   n ن n yan
U+2D50   ny ني nj yagn tuareg
U+2D51   ng ڭ ŋ yang tuareg
U+2D52   p پ p yap
U+2D53   u
w
و
ۉ
w yu
= yaw tuareg
U+2D54   r ر r yar
U+2D55   ڕ yaṛ
U+2D56   gh (ɣ) غ ɣ yaɣ
U+2D57   gh (ɣ) غ ɣ yaɣ tuareg
U+2D58   gh (ɣ)
j
غ
ج
ɣ
ʒ
yaɣ del Aïr
= yaj Adrarrekoa
U+2D59   s س s yas
U+2D5A   ص yaṣ
U+2D5B   sh (š) ش ʃ yaš
U+2D5C   t ت t yat
U+2D5D   t ت t yat igurzkari
U+2D5E   ch (tš) تش t͡ʃ yatš
U+2D5F   ط yaṭ
U+2D60   v ۋ v yav
U+2D61   w ۉ w yaw
U+2D62   y ي j yay
U+2D63   z ز z yaz
U+2D64   z ز z Tawellemeteko yaz
= yaz arpon
U+2D65   yaẓ
U+2D6F   +ʷ ۥ+ ʷ Ezpainbelarizatzearen marka
= Tamatart
= <super> 2D61
Digrafak (loturak onartzen dira)
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izena
Latina Arabiera NAF
U+2D5C U+2D59   ⵜⵙ ts تس t͡s yats
U+2D37 U+2D63   ⴷⵣ dz دز d͡z yadz
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izen
Latina Arabiera AFI
U+2D5C U+2D5B   ⵜⵛ ch (tš) تش t͡ʃ yatš
U+2D37 U+2D4A   ⴷⵊ dj دج d͡ʒ yadj
Kolore Key
Oinarrizko Tifinagh (IRCAM Tifinagh zabaldua (IRCAM)  Beste tifinagh letrak; Egungo tuareg letrak 

ErreferentziakAldatu

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu