Plesiosaurus

Plesiosaurus (grezieraz πλησίος "antzekoa"; σαῦρος "narrastia") itsas-dinosauro genero bat da, Plesiosauria ordeneko espezie tipoa da eta ordenari izena ematen dio. Jurasiko Goiztiarrean bizi izan zen, duela 199'6-175,6 milioi urte artean. Ingalaterra hegoaldean, Lias taldeko kareharrietan hezurdura ia osoak aurkitu dira[1].

Plesiosaurus
Plesiosaurus in Japan.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaReptilia
OrdenaPlesiosauria
FamiliaPlesiosauridae (en) Plesiosauridae
Generoa Plesiosaurus
Conybeare, 1821
Datu orokorrak
Luzera3,5 m

Lepo luzea eta buru txikia zituen, dortokaren antzeko gorputz zabala, isats laburra eta hegats zabal luzeak.

Aurkikuntzen historiaAldatu

Aurkikuntza eta eztabaidaAldatu

 
Mary Anningek aurkituriko plesiosauroa, gaur egun British Museumen (Londres).

Aurreneko hezurdura osoa Mary Anning paleontologo eta fosil biltzaile ingelesak aurkitu zuen 1823ko abenduan[2], Lias taldearen azpiko estratuko Sinemuriar estaieko arroketan[3]. Lepo luzeak animalia arraroaren itxura ematen zion ordea eta bilatzailea ere emakumea izanik ez zioten behar besteko atentziorik jarri eta gezurretazko fosila zela ebatzi zuten hasieran. Georges Cuvier paleontologo frantses famatuak ere faltsutzat jo zuen, baina Geological Society of London elkartean izandako bileraren ondoren bere akatsa onartu behar izan zuen. Mary Anning ez zen eztabaidara gonbidatua izan, garai hartan Geological Society elkarteak emakumeen presentzia onartzen ez zituelako[4]. 1824ko ekainean Cuvier Lyme Regisera joan zen Mary Anning ezagutzera eta 10£-ren truke plesiosauro baten fosila erosi zuen eta Parisera eraman zuen. Discours sur les révolutions de la surface du globe liburuaren hirugarren edizioan plesiosauroa aipatu zuen[5].

Hurrengo urtetan Dorset konderriko Lias taldeko arroketan hezurdura berriak aurkitu ziren[6][7][8], XX. mendearen hasieran harrobi lanak amaitu ziren artean.

IzendapenaAldatu

 
Conybearek 1824an egindako marrazkia.

Plesiosaurus-a "Noeren uholde aurreko" narrastien artean aurrenekotakoa izan zen aurkitzen eta Viktoriar Aroko Ingalaterran interes handia piztu zuen. Plesiosauroaren aurretik iktiosauroa aurkitua zuen Mary Anning-ek eta hura baino narrasti "modernoagoa" zela iritzita William Conybeare eta Henry De la Beche paleontologoek Plesiosaurus izena eman zioten, "narrastien antzeko" edo "narrastien gertuko" esan nahi du[9].

Plesiosauria ordeneko animalien artean deskribatzen lehenengoa izan zen eta ordenari izena eman zion. Anningen aurkikuntzaz baliatuz Conybearek deskribatu zuen 1824. urtean[10]. Plesiosaurus dolichodeirus izena jarri zion, "lepo luzeduna" esan nahi du[11].

Gaur egun Londresko Historia Naturalaren Museoan Mary Anningen omenezko gela bat dago Mary berak eta Joseph anaiak aurkituriko itsas narrastien fosilak erakusten dituena[12].

DeskribapenaAldatu

GarezurraAldatu

 
Plesiosauroaren garezurra.

Plesiosauria ordeneko gainerako espezieekin konparatuta Plesiosaurus-ak buru txikia zuen. Garezurra estuagoa da luzea baino eta zabalera handiena begien atzekaldean du[13]. Muturra aldiz argi eta garbi triangularra da. Sudurzuloak sudur-hobiak baino gorago zituen eta ez zeuden muturrean, begietatik gertu baizik. Ez dirudi ur-azpiko usaimenerako egokituak zeudenik[13]. Begien orbitak nahiko zirkularrak dira eta garezurraren erdialdean kokaturik daude, eta hauen atzean fenestra supratenporalak daude, antzerako tamainakoak eta hauek ere nahiko zirkularrak. Lau zulo hauen tartean guruin pineala kokatzen zen eta fenestra tenporalen artean gailur estua dago[13].

Barailak "U" itxura du eta 45º-tako angelua osatzen du. Adar biak elkartzen puntua (sinfisia) sendoa da. Sinfisiak bola itxura pixkat badu[13].

Plesiosaurus-aren hortzak orratz itxurako kono sinpleak dira eta zorrotzak dira. Aurrerantz kurbaturik daude, muturrean gehiago, horizontalarekiko 10-15º osatzeraino[13]. Goiko barailan 20-25 hortz daude, azpiko barailak 24[13].

BizkarrezurraAldatu

 
Plesiosauro baten tamaina gizakiarekin alderatuta.

3'5 metrotako luzera hartzen zuen Plesiosaurus-ak[13]. Lepoan 40 orno zituen, aurkituriko fosilek 38-42 arteko bariazioa azaltzen dute. Bularraldean trantsiziozko lauzpabost orno, bizkarreko 21 orno eta sakroko hiru orno zituen. Isatsak 28 orno zituen[13]. Ornoen erdigunea luzanga zen, luzeagoa altuera baino eta zabaleraren antzerakoa. alde ahurrak zituzten, giltzurrunen itxurakoak, eta ertz borobildu eta zimurrak.

Bizkarrezurraren luzera guztian aurkitu dira sahietsak. Zerbikaletan aizkora itxurakoak dira eta bi buru dituztenak. Bizkarraldekoak sendoak eta buru bakarrekoak dira. Sakro aldekoak motzak eta oso sendoak. Isatsekato sahietsek kokapenaren arabera morfologia desberdinak dituzte, zenbat eta aurrerako punta zorrotzagokoak[13].

Gorputz adarrakAldatu

 
Plesiosaurus-a Londresko Historia Naturalaren Museoan, Mary Anningen omenezko gelan.

Sorbalda ingurua ez da ongi ezagutzen. Lepauztai fusionatuek, eskapula hezurrek eta korakoide luzeek osatzen zuten. Hegats luzeak zituen, metro erdi ingurukoak[14]. Arraunaren itxura zuten eta bakoitzak hiru hatz oso zituen, bakoitza falange kopuru handiarekin. Fosil batzuetan azalaren inpresioak aurkitu dira eta badirudi hegatsek azal leuna zutela. Plesiosaurus helduen kasuan atzeko hegatsak laburragoak ziren baina ale gazteek ez dute halako desberdintasunik agertzen.

Hegatsek ez dute artikulaziorik agertzen eta beraz zurrunak izan beharko ziren, arraun egiteko egokiak[11]. Lehorrean eraginkortasun txikia izango zuten ordea eta ez zen animalia mugitzeko gai izango. Horregatik pentsatzen da plesiosauroa ez zela lehorreratuko, gehienez ere ur azaletara inguratuko zela[14].

PaleobiologiaAldatu

Elikadura eta mugimenduaAldatu

 
Plesiosaurus-a elikatzen.

Plesiosaurus-aren dieta bibalboek eta itsas-barraskiloek osatzen zuten gehienbat, baina belemniteak eta arrainak ere jango zituela pentsatzen da. Lepo luzea behatu ondoren, azpian zeukan ur zutabeko harrapakinak hartuko zituela edota sedimentu bigunetan ezkutatzen ziren moluskuak harrapatuko zituela uste da, arrainjale petoak ziren beste itsas-narrastiei nitxoa libre utziz[15]. Dena dela "U" itxurako baraila eta hortz zorrotzak arrainak harrapatzeko egokiak zirela ere ikusi da[16].

Hegatsak arraun gisa erabiliko zituen, gaur egungo itsas lehoiek egiten duten antzera[17], eta burua lema izango zen harrapakina ehizatzera zihoanean. Hegatsak aldi berean mugituz gero abiadura handia hartzeko gai zen eta indibidualki mugituz gero biraketa azkarrak egingo zituzten[18]. Isatsa oso laburra zenez ez zuen erabilgarritasun handirik izango. Lepo luzeak turbulentziak eragingo zituela pentsatzen da[19] eta abiadura azkarra lortzeko beharrezkoa izango zuen erabat zurrun eta aurrera begira mantentzea. Horregatik inoiz proposatu izan da harrapakinaren atzetik joan beharrean zain gelditzen zela hura gerturatu eta harrapatzeko.

UgalketaAldatu

Itsas sugeek egiten duten antzera Plesiosaurus-a uretan erditzen zela uste da[20]. Plesiosauro gazteak estuarioetan biziko ziren eta heltzerakoan itsaso zabalera aldatuko ziren[21].

PaleoekologiaAldatu

Europan fosil kopuru handiak aurkitu dira. Garai hartan Europa uhartedi bat zen eta plesiosauroa itsasertzean bizi zen, bai eta estuariotan ere[18]. Pliosauridoak, polikotilidoak, iktiosauroak, mosasauroak, krokodilazeoak eta marrazoak biziko ziren garai hartako itsasoetan[15].

SailkapenaAldatu

 
Mary Anningen Plesiosaurus-aren aurkikuntza azaltzen duen eskutitz sinatua[2].

Sailkapenaren historiaAldatu

1824ko deskribapenaren ondoren Richard Owenek 1840 eta 1865ean hainbat lan argitaratu zituen[8] baina paleontologoek ez zuten plesiosauroen inguruan interes handirik azaldu eta ale berriak aurkitu ahala saski-naski handia sortu zen. Ehundaka ale deskribatu ziren mundu guztian zehar laginaren tamaina eta alearen kalitatea kontutan hartu gabe.

G. W. Storrs-ek 1997an holotipoekin egindako azterketek erakutsi zuten Plesiosaurus dolichodeirus-a haren generoko espezie monotipikoa dela[13]. Izendatu izan ziren gainerako plesiosauro espezie guztiak (adibidez; P. brachypterygius, P. guilielmiiperatoris eta P. tournemirensis) genero berrietan sailkatu behar izan ziren, Hydrorion, Seeleyosaurus eta Occitanosaurus hurrenez hurren.

KladogramaAldatu

Benson et al. taldeak 2012an egindako azterketen ondoren honako kladograma osatu zuten[22]:

EstratigrafiaAldatu

Ingalaterra hegoaldeko Lias taldean (Jurasiko Goiztiarra), Sinemuriar estaiean, plesiosauroen ale ugari aurkitu dira[1]. Dorset konderriko Lyme Regis eta Charmouth eskualdeeak bereziki aberatsak izan dira itsas narrastien fosiletan[13] eta Plesiosaurus dolichodeirus aurrenekotako aurkikuntzatako bat izan zen. Garaiko estratoetan fosil ugarienetakoa da gainera[13]. Ammoniteen araberako zonifikazio klasikoak ahalbidetu du plesiosauroen ale bakoitzaren kokapen estratigrafiko zehatza jakitea.

Plesiosaurus-a egungo kulturanAldatu

 
Lurraren bihotzeraino liburuko ilustrazioa (Jules Verne,1864).

Jules Verne idazle fantastikoak Lurraren bihotzeraino liburuan (1864) dagoeneko aipatzen du plesiosauroa. Iktiosauroarekin egiten du borroka eta hark burua kentzen dio[23].

Hainbat dokumentaletan ere agertu izan da, esate baterako BBC katearen Planet Dinosaur saileko laugarren atalean[24] eta National Geographic erakundearen Sea Monsters filmean[25] . Hive Studioek animazio birtualak ere egin zituzten ABC Science saileko "CRUDE" dokumentalean[26].

1970. urtean When dinosaurs ruled the Earth filmean agertu zen beste hainbat dinosaurorekin batera[27]. 1975-eko Denborak ahaztu zuen lurraldea filmean Plesiosaurus bat U-boot itsaspekoa erasotzen ikusten da[28]. 1984an Carnosaurio filmeko (Harry Adam Knight) protagonistetako bat da[29]. Bideo-joko ugaritan ere agertu izan da, esate baterako hauetan: Turok[30], Zoo Tycoon[31] eta Minecraft[32].

ErreferentziakAldatu

  1. a b Storrs, G. W. and Taylor, M. A. (1996). Cranial anatomy of a new plesiosaur genus from the lowermost Lias (Rhaetian/Hettangian) of Street, Somerset, England. Journal of Vertebrate Paleontology, 16, (3),, 403-420 or..
  2. a b (Gaztelaniaz) «Mary Anning en los comienzos de la paleontología moderna | Vidas científicas» Mujeres con ciencia 2014-05-28 (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  3. Torrens, Hugh. (1995). Mary Anning (1799–1847) of Lyme; 'The Greatest Fossilist the World Ever Knew'. The British Journal for the History of Science, 25 (3):, 257–284 or..
  4. (Ingelesez) «Mary Anning: the unsung hero of fossil discovery» www.nhm.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  5. (Ingelesez) ferwen. (2014-05-20). «Mary Anning’s contribution to French paleontology.» Letters from Gondwana. (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  6. Andrews, C. W.. (1896). On the structure of the plesiosaurian skull. Quarterly Journal of the Geological Society, London, 52, 246–253 or..
  7. Lydekker, R.. (1889). Catalogue of the fossil Reptilia and Amphibia in the British Museum (Natural History), Part II. Containing the Orders Ichthyopterygia and Sauropterygia.. British Museum (Natural History).
  8. a b Richard Owen. (1865). Fossil Reptili of the Liassic Formations, pt iii.. Monogr. Palaeont. Soc..
  9. (Ingelesez) «Plesiosaurus de la Beche & Conybeare, 1821» www.gbif.org (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  10. «Fossilworks: Plesiosaurus dolichodeirus» fossilworks.org (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  11. a b «Plesiosaur – information about the Crystal Palace statues» cpdinosaurs.org (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  12. (Ingelesez) «Fossil Marine Reptiles | Natural History Museum» www.nhm.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  13. a b c d e f g h i j k l Storrs, G. W.. (1997). Morphological and taxonomic clarification of the genus Plesiosaurus. Callaway, J. M and Nicholls, E. L. (eds.). Ancient Marine Reptiles. Academic press. London., 145–190 or..
  14. a b «Plesiosaurus» www.prehistoric-wildlife.com (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  15. a b Noé et al.. (2017). An integrated approach to understanding the role of the long neck in plesiosaurs. .
  16. (Ingelesez) Plesiosaur bottom-feeding shown. 2005-10-17 (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  17. (Ingelesez) «Plesiosaur | fossil marine reptile» Encyclopedia Britannica (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  18. a b (Gaztelaniaz) «Plesiosaurus» Wiki Prehistórico (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  19. (Ingelesez) «Sticking your neck out: How did plesiosaurs swim with such long necks?» ScienceDaily (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  20. «Plesiosaurus dolichodeirus» A Dinosaur A Day (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  21. (Ingelesez) «Fossilized pregnant plesiosaur: 78-million-year-old fossils of adult and its embryo provide first evidence of live birth» ScienceDaily (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  22. (Ingelesez) Benson, Roger B. J.; Evans, Mark; Druckenmiller, Patrick S.. (2012-03-16). «High Diversity, Low Disparity and Small Body Size in Plesiosaurs (Reptilia, Sauropterygia) from the Triassic–Jurassic Boundary» PLOS ONE 7 (3): e31838. doi:10.1371/journal.pone.0031838. ISSN 1932-6203. PMID 22438869. PMC PMC3306369. (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  23. (Ingelesez) «Plesiosaurus» Journey to the Center of the Earth Wiki (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  24. (Ingelesez) «The Planet Dinosaur plesiosaurs (part 2)» Plesiosaur Directory 2011-10-08 (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  25. (Ingelesez) «‘Sea Monsters’ movie released» Plesiosaur Directory 2007-10-06 (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  26. (Ingelesez) «Hive Studios release plesiosaur animations» Plesiosaur Directory 2007-07-01 (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  27. (Ingelesez) «Plesiosaurus (When Dinosaurs Ruled the Earth)» Galactic Creatures Wiki (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  28. The Land That Time Forgot (1974) - IMDb. (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  29. (Gaztelaniaz) Casals, Claudi. (2020-10-31). «Plesiosaurio» InfoAnimales (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  30. (Ingelesez) «Plesiosaurus» Turok Wiki (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  31. (Ingelesez) «Plesiosaurus» Zoo Tycoon Wiki (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).
  32. (Ingelesez) «Plesiosaurus» Fossils and Archeology Mod Revival Wiki (Noiz kontsultatua: 2021-01-25).

Kanpo estekakAldatu