Ireki menu nagusia

Laritza edo alertzea (Larix) zuhaitz genero bat da, gimnospermoen artean pinazeoen familiakoa. Hamahiru bat espezie biltzen ditu.

Laritza edo alertzea
Mélèze en Automne.JPG
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
KlaseaPinopsida Pinopsida
OrdenaPinales
FamiliaPinaceae
AzpifamiliaLaricoideae Laricoideae
Generoa Larix
Azpibanaketa
Ikusi testua
Datu orokorrak
Iturria larch wood Itzuli

Zuhaitz hauek kaduzifolioak dira; hosto azikular (orratz-forma), leun, berde eta distiratsuak izateaz gain, brakiblastoen gainean 15-40 faszikulu-taldetan (bala) antolatuta daude. Udazken aldera, orratzak horitu eta jauzten dira, neguan beraz, hostoen erorketa egongo da. Laritzek 15-50 metro bitarteko altuera izaten dute; Errusia eta Kanadako baso ikaragarrietako landare nagusiak direlarik.

DeskribapenaAldatu

Zuhaitz hostoerorkorrak dira, adarkadura irregularki bertizilatuak, eta makro- eta brakiblastoak dituzte; azken hauek hosto linear, bigun, orokorrean finekin, faszikuluka antolatuta. Estrobilo txikiak, tenteak, urtean heltzen direnak; ezkata iraunkorrekoak, estal ezkatak inklusoak edo exertuak, ezkata hazidunak hazi hegaldunekin.[1]

Espezieak eta sailkapenaAldatu

10-14 espezie daude. Iraganean, laritzak bi sekziotan banatzen ziren konoaren braktea luzeraren arabera (braktea laburreko Larix sek. eta braktea luzeko Multiserialis sek.); hala ere, genetikak ez du aurrekoa bultzatzen, banaketa genetiko bat baizik, Mundu Zaharraren eta Mundu Berriaren espezietan oinarritua (konoa eta braktearen tamaina baldintza klimatikoen aurrean moldapen moduan hartzen du honek).[2]

Oraindik oraingo ikerketa genetikoek hiru talde proposatu dituzte genero barnean, bi zatiketa hartzen dituelarik kontuan, primarioa eta sekundarioa; bata Ipar amerika eta euroasiatikoen artean, eta bestea, euroasiatikoen barnean, braktearen ebaketa septentrionaldun eta braktea meridional luzedun espezieen artean. Eztabaida dezente dago Larix sibirica-ren kokapenaren gainean, azterketa batzuek braktea laburreko taldean doala diote, eta besteek aldiz, braktea luzekoan sartzen dute.

EurasiaAldatu

 
Larix kaempferi

Eurasian, alertze espezie hauek daude

Septentrionala, braktea laburraAldatu

  • Larix decidua (sin. L. europaea). Europar laritza; Europa erdialdeko mendiak.
  • Larix sibirica. Siberiako laritza; Siberia mendebaldeko ordokietan.
  • Larix gmelinii (sin. L. Dahurica). Gmelineko laritza; Siberia erdialdeko ordokietan.
  • Larix gmelinii (var. olgensis) Batzuetan espezie berezitzat hartzen da, Larix olgensis.
  • Larix cajanderi (sin. L. Dahurica). Siberia ekialdeko ordokietan.
  • Larix kaempferi (sin. L. Leptolepis). Japoniako laritza; Japoniako erdialdeko mendietan.
  • Larix principis-rupprechtii. Txinako iparraldeko mendietan (Shanxi, Hebei).

Meridionala, braktea luzeaAldatu

  • Larix potaninii. Txina hego-mendebaldeko mendiak (Sichuan, Yunnan septentrional).
  • Larix himalaica. Himalaya erdialdeko mendiak.
  • Larix mastersiana. Txina mendebaldeko mendiak.
  • Larix speciosa. Txina hego-mendebaldeko mendiak (Yunnan hego-mendebaldea), eta Birmania ipar-ekialdea.
  • Larix griffithii (sin. L. Griffithiana). Himalayako laritza; Himalaya ekialdeko mendiak.

Ipar AmerikaAldatu

Ipar Amerikan, alertze espezie hauek daude:

  • Larix laricina (tamarack laritza). Alaskako zonalde batzuk, Kanada osoa, eta Estatu Batuetako iparraldea, ekialdeko Mendi Harritsuetatik Atlantiko hertzeraino.
  • Larix lyallii. Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko mendiak eta Kanada hego-mendebaldea (altitude handian).
  • Larix occidentalis (Amerika mendebaldeko laritza). Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko mendiak eta Kanada hego-mendebaldea (altitude baxuagoak).
 
Larix occidentalis
 
Larix laricina


Banaketa eta ekologiaAldatu

Larix sekzioa, alde batetik, Alaska, Kanada, eta Errusiako eremu zirkunpolar boreal baxuetan hazten da; eta, bestetik, Estatu Batuetako, Alpeetako, Mongoliako, Txinako, Japoniako eta Ipar Koreako mendietan (erdiko eta goi altueretan) aurkitu izan da.[3]

Multiserialis sekzioa, Himalaietan eta Estatu Batuetako mendietan (goiko eta oso goiko altueretan).[3]

Euskal Herriko laritzakAldatu

Euskal Herriko laritzak hauek dira:[1]

Larix kaempferi (Lamb.) CarriéreAldatu

Izen arrunta: Laritz japoniarra.

40m-ko altuerara iritsi daitekeen zuhaitz hostoerorkorra da. Enbor zuzen eta zilindrikoak, adarrak pixka bat zintzilikatuak ditu. Hostoak brakiblastoetan faszikuluka antolatuak, azikularrak, eta bigunak ditu; muturrek puntadura eta kolore zuri urdinxka dute, eta azpialdean kolore gris argiko bi estoma zerrenda dauzkate. Kono emeak kolore horikoak dira; pinaburuak txikiak, biribilduak, eta adar gogorrenetan oso ugariak dira; ezkata hazidunen punta argi eta garbi kanpora kurbatuta dute.

 
Larix decidua (hostoak eta estrobiloak)

Larix decidua Mill.Aldatu

Izen arrunta: Laritz europarra.

Aurreko espeziearen oso antzekoa, baina hostoak kolore berde argikoak eta orokorrean pixka bat laburragoak ditu; kono emeak hasieran kolore berde bizikoak dira, gero arre bilakatuz; pinaburu luzeagoak ematen dituzte, obalatuak, eta ezkata hazidunen punta errekurbatu gabekoak.[4]

Espezie hau Euskal Herrian apaingarrietarako eta basoen birlandaketarako (400 metrotik gora) erabilia izan da, batez ere Gipuzkoan. Hazkuntza arinekoa da, eta hazien bidez ugaltzen da errez. Oihanpe garbi eta belartsuak eratzen ditu. Batez ere udazken aldera, azikulak jausi aurretik urre kolorekoak dira (apaingarri moduan erabili izanaren arrazoia). Espezie honen egurra usteltzearen aurreko erresistentzia izateaz gain, oso sendoa, pisutsua eta arre-gorrizka da. Tradizionalki, bigak eta itsasontzien ontzigainak eraikitzeko erabili dira.

Larix x eurolepisAldatu

Europar laritzaren eta japoniar laritzaren arteko hibridoa (Larix decidua x Larix kaempferi). Pinaburuen ezkatak errekurbatu gabeak, eta egurgintzan nagusitua.


ErreferentziakAldatu

  1. a b Aizpuru Oiarbide, Iñaki (2010) Euskal Herriko zuhaitz eta zuhaixken gida Eusko Jaurlaritza 2 53 or. ISBN 978-84-457-3051-5.
  2. (Gaztelaniaz) «Larix» www.arbolesibericos.es . Noiz kontsultatua: 2019-03-22.
  3. a b (Ingelesez) «Larix (larch) description» www.conifers.org . Noiz kontsultatua: 2019-03-22.
  4. (Gaztelaniaz) Niño Ricoi, Henrique (2013) Guía de árboles de Euskal Herria Sua Edizioak 38 or. ISBN 978-84-8216-512-7.
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Laritz