«Karrantza»: berrikuspenen arteko aldeak

44 bytes removed ,  Duela 1 urte
(Euskal Herriko udalerrien eredura ekartzea, eta beste)
{{Bizkaiko udalerri infotaula
| izena = Karrantza '''edo''' Karrantza Harana
| bandera = Karrantza_udal_ikurrina.svg
| armarria = Escudo de Carranza.svg
| oharrak =
}}
'''Karrantza''' edo '''Karrantza Harana'''<ref name ="Euskaltzaindia" Euskaltzaindiaren145.araua>{{erreferentziaEuskaltzArauErref |url = http://www.euskaltzaindia.net/dok/jagonet/Karrantza.pdf |izenburuaarau-zk = Karrantza toponimoari buruzko irizpidea145 |formatua = pdf |sartzearau-dataizenb = 2010-02-17Bizkaiko |data = 2001-05-28 |hizkuntza =herri esizendegia}}</ref> (ofizialki '''Valle de Carranza/Karrantza Harana''') [[Bizkaia|Bizkaiko]] mendebaldeko [[udalerri]] bat eta izen bereko [[haran]]a da. Bizkaiko udalerririk zabalena da, eta [[Enkarterri]] eskualdearen mendebaldean dago kokatua. {{Bizkaiko udalerrien biztanleria|urtea}}. urtean {{formatnum:{{Bizkaiko udalerrien biztanleria|Karrantza}}}} biztanle zituen.
 
==Geografia fisikoaIzena ==
[[Euskaltzaindia]]k arautu duenez, ''Karrantza'' da udalerriaren euskarazko izen nagusia, eta ''Karrantza Harana'' izen osoa (Karrantzako Udalak izen ofizialtzat onartua) ere egokia da. Horrela erabiltzean, gogoratu behar da ''Harana'' izenaren bukaerako ''–a'' artikulua dela. Hortaz, udalaren izen osoa erabiltzean honakoa da bidea: ''Karrantza Harana,
=== Mugak ===
Karrantza Haranarekin''..., baina ''Karrantza Haranean, Karrantza Haranetik, Karrantza Haranera''... Era berean, izen horrek bere azken ''–a'' galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: ''Karrantza Haran maitea, Karrantza Haran osoan, Gure Karrantza Haran hau''...<ref name = Euskaltzaindiaren145.araua />
Karrantzak muga egiten du:
 
*Iparraldean [[Guriezo]] haranarekin ([[Kantabria]]).
== Geografia ==
*Hegoaldean [[Mena Harana]]rekin ([[Burgos]]).
=== InguruIngurune naturala ===
*Ekialdean [[Turtzioz]]ekin eta [[Villaverde Turtzioz]]ekin (Kantabria).
[[Armañón|Armañon]] ingurua [[Armañongo natura parkea|parke naturala izendatuanatural]] izanizendatu zenzuten [[2006]]ko [[irail]]eanirailean. Horrez gain, [[Ordunteko mendilerroa]] ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenak. Iparraldean, aldiz, [[Peña del Moro]] eta [[El Mazo|Peña del Mazo]] mendiak ditugu, eta ipar-ekialdean [[Pico del Carlista|Raneroko]] gailurra.
*Mendebaldean [[Lanestosa]]rekin, [[Soba (Kantabria)|Soba]] haranarekin, [[Ramales de la Victoria]]rekin eta [[Rasines]]ekin (Kantabria).
 
Bestela,Haraneko [[ibai]]rik nagusienanagusia [[Karrantza (ibaia)|Karrantza ibaia]] da, [[Asón (ibaia)|Asón]] ibaiaren adarraadarretako denabat. Beste ibai txiki batzuk ere badaude haranean: Seco, Callejo, Escaleras, Bernales, Cuadro eta Presa.
 
=== Mugakideak ===
Karrantzak muga egiten du iparraldean [[Guriezo]] haranarekin ([[Kantabria]]); hegoaldean, [[Mena Harana]]rekin ([[Burgos]]); ekialdean, [[Turtzioz]]ekin eta [[Villaverde Turtzioz]]ekin (Kantabria); eta mendebaldean, [[Lanestosa]]rekin, [[Soba (Kantabria)|Soba]] haranarekin, [[Ramales de la Victoria]]rekin eta [[Rasines]]ekin (Kantabria).
 
=== Auzoak ===
*Treto: 16 bz.
*Valnera: 34 bz.
=== Inguru naturala ===
[[Armañón|Armañon]] ingurua [[Armañongo natura parkea|parke naturala izendatua]] izan zen [[2006]]ko [[irail]]ean. Horrez gain, [[Ordunteko mendilerroa]] ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenak. Iparraldean, aldiz, [[Peña del Moro]] eta [[El Mazo|Peña del Mazo]] mendiak ditugu, eta ipar-ekialdean [[Pico del Carlista|Raneroko]] gailurra.
 
Bestela, [[ibai]]rik nagusiena [[Karrantza (ibaia)|Karrantza ibaia]] da, [[Asón (ibaia)|Asón]] ibaiaren adarra dena. Beste ibai txiki batzuk ere badaude haranean: Seco, Callejo, Escaleras, Bernales, Cuadro eta Presa.
 
== Historia ==
Karrantza haranean hainbat eta hainbat monumentu megalitiko daude,K. a. 35.000 urte ingurukoak, gizakiaren lehenengo aztarnak [[Erdi Paleolito]]koak dira. [[Venta Laperra (leizea)|VentalaperrakoVenta Laperra]] kobazuloan (Molinar auzoan) idatzitako grabatuak, berriz, [[Goi Paleolitoa|Goi Paleolitokoak]] dira, K.a. 25.000 urte inguruan egindakoak eta 1904an aurkitu zituztenak.
 
Bestalde, [[Erromatar Inperioa]]ren aztarna nagusiak La Zorra de Tocornaleko leizean (Soscaño auzoan) topatutako [[III. mendea|III. mendeko]] txanponak dira, eta herria ''Carrantia'' izenarekin aipatzen da historian lehen aldiz [[VIII. mendea]]n. Garai hartan, [[Asturiasko Erresuma|Asturiasko]] erregea Alfonso I.ak lurralde hauek kristautu zituen eta horrela lehenengo elizak eta kontzejuak sortu zituzten: Ahedo, Ibáñez edo Biañez, San Esteban, Sierra eta Soscaño. Karrantza errepublika moduan eratu zuten, eta [[XIII. mendea]] arte ez zuen [[Bizkaiko jaurerria|Bizkaiarekin]] bat egiten hasi, [[Diego V.a Lopez Harokoa|Diego Lopez V.a Harokoa]] jaunaren garaian. Hala ere, hurrengo mendeetan erakunde propioak mantendu zituzten karrantzarrek eta [[Avellaneda (Sopuerta)|Avellanedako]] ([[Sopuerta]]) Juntaren aginduei jarraitzen zieten. Azkenik, [[XVIII. mendea|XVIII. mendeko]] hasieran batasun osoa sortu zuten Bizkaiko beste eskualdeekin.
 
Azken mendeetan, ohiko jarduerak izan diren [[nekazaritza]] eta [[abeltzaintza]]rekin batera [[industria]] oso apala izan zuen haranak. Ondorioz, [[XIX. mendea|XIX. mendeko]] bigarren erdialdean migrazio mugimendu handiak izan ziren Karrantzatik beste leku batzuetara. Romualdo Chavarri indianoak [[trenbide]]a eramatea lortu zuen eta harekin batera industria eta ekonomia suspertu zituen.
 
== GarraioaEkonomia ==
*Karrantza landa eremuko udalerria da. [[Nekazaritza]]k eta, batez ere, [[abeltzaintza]]k garrantzi handia du. Dena den, azken aldi honetan turismoak ere indar handia hartu du.
 
Abeltzaintzari dagokionez, aipatzekoa da bertako bi ardi arraza gorde direla:
*[[Karrantzako ardi muturbeltz|Ardi muturbeltz]] edo muturzuria: Euskal Herriko bertako ardi arraza bat da. Berebere banaketa eremua bereziki Bizkaiko Karrantza Haranean kokatzen bada ere, ardi hauek Euskal Herriarekin mugakideak diren Kantabriako zenbait herrietan aurkitu daitezke ere.
*[[Karrantzako ardi muturgorri|Ardi muturgorri]]a: muturbeltzaren gertuko [[ekotipo]]a, baina ugariagoa.
 
Gainera, Karrantzan badira [[ardi latx]] ugari ere.
 
== Demografia ==
== Politika ==
=== 2011ko udal hauteskundeak ===
[[2011ko udal eta foru hauteskundeak Hego Euskal Herrian|2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako]] emaitzen ondorioz KarrantzakokoKarrantzako alkatea [[Karrantza Zabala]] plataformako Raul Palacio Portillo da. Hauteskundeetan EAJrena izan zen boto gehien lortu zituen hautagaitza baina alkatetza Karrantza Zabalako Raul Portillok lortu zuen BidukoBilduko zinegotziak emandako sostenguari esker.
{{Udal hauteskunde infotaula
|data = 2011ko maiatzaren 22
}}
 
== Ondasun nabarmenakAzpiegiturak ==
=== Mugak Trena===
*Karrantza landa eremuko udalerria da. [[Nekazaritza]]k eta, batez ere, [[abeltzaintza]]k garrantzi handia du. Dena den, azken aldi honetan turismoak ere indar handia hartu du.
[[File:Karrantza geltokia.jpg|thumb|[[Karrantzako geltokia]]]]
[[Ambasaguas]] auzoan [[Renfe Feve]] tren konpainiaren [[Karrantzako geltokia]] dago.
 
===Autobusak===
*[[Ranero]]ko haitzetan [[Pozalagua]] izeneko kobazuloa dago. Kobazulo honetan munduan topatu den estalaktika exzentrinkoen bildumarik handiena dago. Haitz hauetan ere [[Torca del Carlista|Torca del carlista]] izeneko leizea ere badago, Europako handiena dena.
[[Bizkaibus]] hiri-arteko autobus zerbitzuaren hurrengo lineak udalerritik pasatzen dira:
 
{{Bizkaibus A0652}}
*[[Aizkoko Estazio Megalitikoa]]: Karrantza haranean eta Mena Haranaren (Burgos) artean dago. Bizkaiko handienetariko bat da. 26 monumentu ditu.
 
Gainera Karrantzan autobus konpainia pribatu bat dago, [http://www.guiasamarillas.es/empresa/3703728_autocares-portibus.html Portibus] izenekoa.
*[[Manzaneda de Biañez|Biañez]] auzoan, berriz, [[Karpin Abentura]] izeneko parke tematikoa dago; erakargarria da bertan dagoen Terrasauro parkea.
 
== Festak eta tradizioakJaiak ==
Irailaren 18an [[El Suceso]]-ko Ama Birjinaren omenezko jaiak ospatzen dituzte auzoan, herri osoko jai nagusiak direnak. Bertan, erromeria eta zezen plazan ekitaldiak egiten dituzte.  Baita ere Gure Sucesoko Ama Birjinaren (Karrantzako patroiaren) jaia nabarmentzen dugu. Irailaren 18 an ospatzen den tradizio handiko festa da.
 
Festa eguna El Sucesoko zelaietan ospatzen da, egunean zehar, herri bazkaria, [[Euskal dantzak]], erromeria eta ohikoa den zezen lasterketa daude.
Jai-zikloak, era askotako eskaintzak ditu. Urtean zehar, parrokietako eta bere santuaren omenez Karrantza Haraneko auzoetako bakoitzean ospatzen diren jaiak ugariak izanez.
 
Auzoen jai ugariakugariez apartegain, Sanaipatzekoa Isidroda nabarmenSan Isidroren dezakegujaieguna. Kontxan maiatzaren 15ean ospatzen den jai eguna da, San Isidro Labrador-enNekazariaren omenez. Hainbat ekintza antolatzen dira, besteak beste lehiaketak eta [[herri kirol]] erakusketak.
omenez. Ekintza desberdinak antolatzen dira haien artean lehiaketak edo [[herri kirol]] erakusketak.
 
Nekazaritza azoka: eskulangintza eta nekazaritza-produktuen urriko lehen asteburuan Kontxako plazan ospatzen den azoka da.
 
[[Euskal jaiak|Euskal Jaia]] Mendi Harana dantza taldearen eskutik sortu zen 2004ko abuztuan. Jaiaren helburua, gazte dantzariei motibatzea zen eta baita ere, Karrantzako tradizioak modu ludikoan erakustea. 2004an harri zulatzaileekin hasi ziren hurrengo urteetan asto lasterketak,sega proba, ardi ile mozketa, txakur artzainak eta harri-jasotzaileak. Hori
guztia, arratsalde-gaueko erakusketen aparte. Gaur egun oro har jaiek garrantzia galdu dute, baina Euskal Jaia sendotu da inongokarrantzarren Karrantzano-rik falta izan ezin zaion jaia bezalaartean.
erakustea. 2004 an harri zulatzaileekin hasi ziren hurrengo urteetan asto lasterketak,sega proba, ardi ile mozketa, txakur artzainak eta harri-jasotzaileak. Hori
guztia, arratsalde-gaueko erakusketen aparte. Gaur egun oro har jaiek garrantzia galdu dute baina Euskal Jaia sendotu da inongo Karrantzano-rik falta izan ezin zaion jaia bezala.
 
''Marzas '' deritzona [[Kantabria]] aldean sano errotuta dagoen jaia da. Era berean, inguruko lurraldeetan, [[Palentzia]] eta [[Burgosko probintzia|Burgosko]] iparraldean eta [[Bizkaia]] aldean (batez ere, Karrantza haranean eta [[Lanestosa]] hirian) neguko jaiok ere ospatzen dira.
 
[[Fitxategi:Plaza y ermita de El Suceso.jpg|thumb|[[El Suceso]] auzoko plaza eta baseliza]]
*Azaroa: San Andrés (Biañez)
 
== BertakoOndasun arrazanabarmenak ==
Karrantzako ardiak:
*[[Karrantzako ardi muturbeltz|Ardi muturbeltz]] edo muturzuri: Euskal Herriko bertako ardi arraza bat da. Bere banaketa eremua bereziki Bizkaiko Karrantza Haranean kokatzen bada ere, ardi hauek Euskal Herriarekin mugakideak diren Kantabriako zenbait herrietan aurkitu daitezke ere.
*[[Karrantzako ardi muturgorri|Ardi muturgorri]]: muturbeltzaren gertuko [[ekotipo]]a, baina ugariagoa.
*Ardi latxa: Idiazabal gazta egiteko ardi latxatik edo ardi karranzarretik lortutako esnea erabiltzen da. Honela, latxa gure lurraldean iparraldean hazi da, baita Nafarroko eta Arabako goialdean ere eta Karrantza Enkarterrietan.
*Sasi ardia: Erdi basatiko izaera duten ardiak dira. Ardi arraza hau gero eta gutxiago ikusten da. Nafarroa Garaiatik etorria. Ez dira jezten bere esne guztia bere arkumearentzat gordetzen duelako.
 
*[[Ranero]]ko haitzetan [[Pozalagua]] izeneko kobazuloa dago. Kobazulo honetan munduan topatu den estalaktika exzentrinkoeneszentrinkoen bildumarik handiena dago. Haitz hauetan ere [[Torca del Carlista|Torca del carlista]] izeneko leizea ere badago, Europako handiena dena.
== Garraioa ==
===Trena===
[[File:Karrantza geltokia.jpg|thumb|[[Karrantzako geltokia]]]]
[[Ambasaguas]] auzoan [[Renfe Feve]] tren konpainiaren [[Karrantzako geltokia]] dago.
 
*[[Aizkoko Estazio Megalitikoa]]: Karrantza haranean eta Mena Haranaren (Burgos) artean dago. Bizkaiko handienetariko bat da. 26 monumentu ditu.
===Autobusak===
[[Bizkaibus]] hiri-arteko autobus zerbitzuaren hurrengo lineak udalerritik pasatzen dira:
 
*[[Manzaneda de Biañez|Biañez]] auzoan, berriz, [[Karpin Abentura]] izeneko parke tematikoa dago; erakargarria da bertan dagoen Terrasauro parkea.
{{Bizkaibus A0652}}
 
Gainera Karrantzan autobus konpainia pribatu bat dago, [http://www.guiasamarillas.es/empresa/3703728_autocares-portibus.html Portibus] izenekoa.
 
===Taxiak===
 
Karrantzan bi [http://www.taxikarrantza.es/#!/page_mail taxi] dabiltza.
 
===Garraio pribatuak===
 
Totalean Karrantzan 2.060 motor eta auto daude.{{erref behar}}
 
== Karrantzar ospetsuak ==
 
== Bibliografia ==
* {{es}} Paliza Monduate, Maite: ''La arquitectura residencial en Carranza desde finales del siglo XIX hasta mediados del siglo XX''.
* {{es}} Paliza Monduate, Maite: ''Guía de la arquitectura indiana en Karrantza y Lanestosa''.
* {{es}} Díaz García, Miguel Sabino: ''Los hornos y el pan en el valle de Karrantza''.
* {{es}} Díaz García, Miguel Sabino: ''Ritos de pasaje : la muerte en el Valle de Carranza ''.
* {{es}} Díaz García, Miguel Sabino: ''La ganadería a lo largo del siglo XX en el Valle de Carranza''.
* {{es}} Peña Cerro, Luis Manuel: ''Medicina popular en el Valle de Carranza''.
* {{es}} Peña Cerro, Luis Manuel: ''La crianza de ganado y la cuadra en el Valle de Carranza''.
* {{es}} Peña Cerro, Luis Manuel: ''Juegos infantiles en Carranza''.
* {{es}} Peña Cerro, Luis Manuel: ''Ritos del nacimiento al matrimonio en el Valle de Carranza''.
* {{es}} Peña Cerro, Luis Manuel: ''Creencias y supersticiones en el Valle de Carranza''.
* {{es}} Saratxaga Garai, Aranzazu: ''Carranza: estudio histórico-artístico'', Bizkaiko Foru Aldundia.
 
== Erreferentziak ==
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
* {{eu}}{{es}} [http://www.karrantza.org Karrantzako Udala]
* {{eu}}{{es}} {{en}}[http://www.karrantza.com Karrantzako turismo bulegoa]
* {{eu}}{{es}}{{fr}}[http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=206&lang=eu&nonkodea=2.4.01.07&view=toponimia Karrantzako toponimia osoa Euskaltzaindiaren arabera]
 
{{Karrantzako auzo aurkibidea}}