Tolosa: berrikuspenen arteko aldeak

Ezabatutako edukia Gehitutako edukia
t atalak ordenatu
161. lerroa:
|iturria = [http://www.euskadi.net/q93TodoWar/eleccionesJSP/q93Contenedor.jsp?idioma=e&menu=li_2 Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean]
}}
 
== Ondasun nabarmenak ==
[[Fitxategi:Tolosa Molino Iglesia Santa Maria DSC00032.JPG|thumb|200px|[[Idiakez jauregia]]ren zati bat, errota eta [[Santa Maria eliza (Tolosa)|Santa Maria eliza]].]]
 
*[[Aldundiaren jauregia (Tolosa)|Aldundiaren jauregia]] (XIX. mendea). Triangelu plazan dago. Barrenatxoenea edo Portaletxe etxearen orubean dago eraikia, estilo Neoklasiko isabelinoan, eta laukizuzen luzanga da oinplanoaren forma. Antzinako harresiaren lerroari jarraituz eraikita dago, eta, beraz, fatxada alde zaharreko kaleekiko perpendikularra du eraikin honek. 80ko hamarkadan goitik behera berritu zuten, kultur etxea izan zedin (Antonio Maria Labaien Kultur Etxea da). [[1844]] eta [[1854]] artean [[Gipuzkoako Foru Aldundia]]ren egoitza izan zen.
*[[Andia dorrea (Tolosa)|Andia dorrea]]: kale nagusiko 17 zk.-n dago. Gaur egun, Erdi Aroko eraikinetik, zimenduez gain, armarria eta bi gargola gelditzen dira. [[Domenjón Gonzalez|Domenjón González de Andia]], —ezizenez "Gipuzkoako Erregea"—, bizi izan zen han.
*[[Aranburu jauregia (Tolosa)|Aranburu jauregia]] ([[XVII. mendea]]), b[[barrokoa|arroko]] estilokoa. Eraikin irregularra da, eta lau isurkiko teilatua du. Aurrealdeko fatxada apaindura gutxikoa da. Miguel Aranburu legelariaren armarria du (''Gipuzkoako foruen bilduma'' idatzi zuen, 1697an).
*[[Arrameleko San Joan kapera|Arrameleko San Joan Kapera]] (1850): arramele auzoan, [[Arkitektura neoklasikoa|estilo neoklasikoan]] dago egina.
*[[Atodo jauregia]] (XVI. mendea). kale Nagusian, 35 zk.-n. [[Pizkundetar arkitektura|Estilo errenazentistakoa]], handia, eta fatxada, harlanduz egina, harburu zizelkatuek eusten dioten aleroi bikoitzez babestua dago. Eskuz landutako burdinazko balkoi ederrak ditu oin nagusian, eta azken oinean arku beheratuek osatutako hogei zulo simetriko. Armarri artistikoa: bi haur postura panpoxean, arrapala-lehoi bat erakusten dutela. Fermin Atodo konde palatinoaren jaiotetxea da. Hura Tolosako tertzioen kapitaina izan zen [[1558]]an, eta Erroman [[Filipe II.a Espainiakoa|Filipe II.aren]] enbaxadore.
*[[Berdura plaza (Tolosa)|Berdura plaza]] (1899). Tolosako azokaren kokalekuetako bat. Alde Zaharrean dago. Estalduraren egitura burdinazkoa da, eta gaina kristalezkoa du. Barazkien, loreen eta landareen azoka da.
*[[Bonberenea etxe okupatua]], musika kontzertu ugari eta mota askotako kultur ekintzak burutu ohi dira.
*[[Corpus Christi eliza (Tolosa)|Corpus Christi eliza]]: kondeko aldaparen eta Sakramentinoen aldaparen artean dagoen eliza.
*[[Errota (Tolosa)|Errota]]: Santa Maria elizaren alboan dagoen XIV. mendeko errota da. Gaur egun haur-liburutegia eta taberna da.
*[[Gaztelako atea (Tolosa)|Gaztelako atea.]] Triangelu plazan dagoen sarrera-arkua handia da, eta kokatua dago Erdi Aroaz geroztik harresian Tolosatik [[Gaztela]] aldera joateko atea zegoen leku berean.
*[[Idiakez jauregia]] ([[XVII. mendea]]), [[barrokoa|barroko]] estilokoa, eta [[oinplano]] zatikatu eta interesgarria duena. Bertan bizi izan zen [[Felix Maria Samaniego]] idazle alegialari [[guardia]]rra, [[1775]]. urtean hiriko alkate izendatu zutenean.
*[[Iturritza jauregia|Iturriza jauregia]], [[XVI. mendea|XVI. mende]] bukaerakoa.
* Kultur Etxea (XIX. mendekoa). Laukizuzen luzexka itxurako oina du eta garai bateko harresien lekuan dago. Horren ondorioz, Alde Zaharreko Arostegieta eta Errementeri kaleen hegoalderako bidea mozten du. Berpizkunde isabeldar estilokoa, laurogeiko hamarkadan guztiz berritua izan zen Kultur Etxea egiteko asmotan. 1844–1854 bitartean Gipuzkoako Diputazioaren egoitza izan zen.
*[[Justizia jauregia (Tolosa)|Justizia jauregia]] (1853): [[Euskal Herria plaza (Tolosa)|Euskal Herria plaza]]k lauki arkupedunaren alde bat betetzen du eta alde bakoitzak 50 metro ditu. [[Arkitektura neoklasikoa|Estilo neoklasikoa]] du plaza guztiak, eta jauregia banandu ezina bada ere, ikusgarriagoa da material hobeak, eta inguruko etxeak ez bezala, bi solairu baititu, hiru eduki beharrean. Ataria arkupeduna da, beheko oinean kare-harrizko harlanduz dago egina fatxada. Unanue eta Eskoriatza bertako arkitektoak dira egileak. Epaitegi horretako kartzelan konposatu zuen [[Jose Maria Iparragirre]] koblariak amaren omenezko "Nere amak baleki" zortziko hunkigarria. 2009. urtetik aurrera, [[Topic]], Tolosako nazioarteko txotxongilo zentroaren eta [[Tolosako Ekinbide Etxea|Tolosako Ekinbide Etxearen]] egoitza da. Europa osoan txotxongilo artearentzat zentro integral bakarra.
*[[Gipuzkoako Artxibo Orokorra]]: [[1904]]an Kortazar arkitektoak eraikia, Gipuzkoa osoan [[hormigoi]]z eraiki zen lehenbiziko eraikinetako bat izan zen. Jada XVI. mendetik aurrera Tolosa udalerria Probintzia Artxibategiaren egoitza zen, aurretik elizan zegoen
*[[Gorrotxategi museoa]]: XIV. eta XIX. mendeen artean gozogintzan erabiltzen zituzten lan teknikak ikusgai daude.
*[[Lapaza etxea]]: XVIII. mendeko eraikina da.
*[[Naparzubia]]: [[Erdi Aroa|Erdi Arotik]] Tolosatik [[Nafarroa|Nafarrora]] joateko edota etortzeko erabili izan den zubia.
*[[Plaza Berria (Tolosa)|Plaza Berria]]: XVIII. mendean [[Alde Zaharra (Tolosa)|Tolosako Alde Zaharran]] eratutako plaza da.
*[[San Frantzisko komentua eta eliza (Tolosa)|San Frantzisko eliza eta komentua]]: [[Gaztela]]ra zihoan antzinako Errege Bidean dago. Oinplano basilikala du eta [[1676]] urtealdera Nikolas Zumeta eta Agustin Lizarragak eraiki zuten. Bertako aldaree nagusiko erretaula eeta Antiatarren kapera nabarmentzekoak dira.
*[[Santa Klara komentua (Tolosa)|Santa Klara komentua eta eliza]]: klarisatar mojen XVIII. mendeko zenobio [[barrokoa]]. Urreztatutako txurrigeratar-[[rokoko]] erretaula nagusia du.
*[[Santa Maria eliza (Tolosa)|Santa Maria eliza]]: gaur egungo eraikina XVIII. mendekoa da eta 1.630 m²-ko azalera du. Antzinako eraikina [[1503]]ko suteak kaltetu eta diru falta zela eta, [[1548]]. urterarte ezin izan zitzaien berreraikitze lanei ekin. [[1761]]an Martin Karrerak gaur egungo aurrealda eraiki zuen. XIX. mendean Silvestre Pérezek eraldaketa [[Arkitektura neoklasikoa|neoklasikoak]] gehitu zizkion.
*[[San Migel eliza (Aldaba)|San Migel eliza]]: [[Aldaba (Tolosa)|Aldaba]] auzoan dagoen eliza.
*[[Triangulo plaza (Tolosa)|Triangelu plaza]]: Tolosako bizitza sozialaren erdigunea, bertan urtero Ostegun Gizen egunez [[Tolosako inauteriak|Tolosako inauteriei]] hasiera ematen zaie.
*[[Tolosako zezen plaza]]: [[1903]]ko [[ekainaren 24]]an inauguratua. Egun hartan Bombita zezenlariak toreatzea espero zen baina Bonarillo eta Guerreritok ordezkatu zuten.
*[[Tolosako udaletxea]]: [[1657]]–[[1672]] artean eraikitako [[barrokoa|barroko]] estiloko ateztatuko beehe solairua eta burdin landuzko balkoiak ditun eraikina. Juan Arburola harginaren lana da.
*[[Uzturreko dorrea]]. [[1846]]ko [[urriaren 5]]ean martxan jarria, Madril-Irun ibilbideko [[telegrafo optiko]]a da, [[Gaztelako linea|Gaztelako Telegrafo optikoa]]ren ibilbidean kokatua dago. Ibilbide honetan horrelako 52 dorre existitu ziren, uzturrekoa izanik biziraunduenetariko bat.
*[[Zerkausia]]: Tolosako eraikin eta ikur herrikoi nabarmenetakoa, [[1899]]–[[1900]] artean [[Juan Alejandro Mujika]] arkitektoak proiektatu zuen.
*[[San Blas jaia|San Blas]] ermita: [[Tolosa]]<nowiki/>ko San Blas auzoan aurkitzen den ermita bat da, [[Amarotz]] auzotik gora habiatuta. [[Ermita]] txiki bat da baina zeresan handia duena herrian, San Blas-eko festak ospatzen dira bertan, famatuak diren erroskilak salduz.
 
=== Zubiak ===
{{sakontzeko|Tolosako zubiak}}
Gaur egun [[Tolosako zubiak|Tolosa udalerriaren lursailetan 37 zubi]] daude, 4 multzotan banatuak zeharkatzen dituzten ibai eta erreken arabera: [[Oria ibaia]], [[Elduaien erreka]], [[Araxes ibaia]] eta [[Albiztur erreka]].
 
Antzinakoenak eta historikoki garrantzitsuenak [[Arrameleko zubia]] eta [[Naparzubia]] dira, [[Erdi Aro]]an jatorria baidute. Gaur egun berrigoak diren [[Armeria zubia (Tolosa)|Armeria zubia]], [[Zubiberria (Tolosa)|Zubiberria]], [[Berazubiko zubia]], [[Norvegiarren zubia (Tolosa)|Norvegiarren zubia]] eta [[Iurramendiko zubia|Irurramendiko edo SAMeko zubiak]] ere udalerriaren erdiguneko egunerokotasunean berebiziko garrantzia dute.
 
 
=== Parkeak ===
*'''Zabalarreta'''. Zabalarretako parkea lorategi pribatu bat zen XIX. mendearen erdialdera. Ladislao de Zabala y Salazar, Villafuertesko kondearen semea, Gipuzkoako ahaldun nagusi eta tolosako alkate izandakoa 1874an, Victoria de Larreta andrearekin ezkondu zen. Finka bat sortu zuten eta bi abizenak lotuta jarri zioten izena jabetzari; basetxea eta zuhaiztia zeuzkaten. Trazaduragatik eta dauden espezie anitz eta garrantzitsuengatik, Zabalarretakoa da herriko parke nagusienetako bat. Erabilera publikoa 1980an eman zitzaion eta, etxebizitza berriak eraiki zituztenean, erabaki zuten parkearen jatorrizko osaerari eustea eta berdegunea parke eta lorategiak zaintzeko udal zerbitzuan sartzea. parkean zuhaitz handiak eta zelaiak dira nagusi. Zuhaitzei dagokienez, garrantzitsuenak dira Atlaseko bi zedroak (Libanotik ekarritako hazi batetik sortuak dira eta 40 metor inguru dauzkate) eta indigaztainondoak. Zabalarretako parkeko zedroak dira Tolosako zuhaitzik zaharrenak: 165 urte inguru dauzkate. Zedro horiek zuhaitz biblikoak dira, jatorriz Turkia, Siria eta Libanokoak (Libanoko banderak zedro bat dauka).
*'''Zumardiaundia'''. Dokumentu batzuen arabera, 1618. urtetik 1622. urtera Igarondo burdinola eta errota zeuden lekuan behin baino gehiagoan hartu zuten esku, Elduain ibaiko terraza batean: muino bat kendu zuten, lurra lautzeko, eta intxaurrondo baso bat moztu zuten, 50 lizar, makal eta zumar jaratzeko, lerrokatuta. hala, harresiz kanpoko eremu bat moldatu uten, udaran jendea ibil zedin. zumardiaundia asko aldatu da historian, hirigintza et azuhaitz aletik: independentziaren gerraren ondoren berraldatu egin behar izan zuten goitik behehra, frantsesen zaldiek zuhaitzen azala txikitu zutelako; 1844an, Tolosa Gipuzkoako hiriburu izendatu zutenean, hobetu eta handitu egin zuten; eta 1849. eta 1853. urteen artean izan zen handien: 17.880 m2.
*'''Elosegi Parkea'''. Zedro, altzifre, haritz, pago eta ezki baso bat da, muxar, saguzar eta hainbat anfibio eta intsekturen babeslekua. Pierre Ducasse paisajista frantses ospetsuak diseinatutako lorategi baten goiko aldea zen; lorategi haren zenbait elementu ikusgai dauzkagu oraindik ere: urmael bat, bide bihurriak, glorietak, bi iturri, bi minarete eta haitzulo bat. Lorategia San Frantzisko pasealkuan XIX. mende amaieran eraikitako Maritxo-Enea jauregitxoari zegokion; etxea La Casualidad txapel fabrika sortu zuen Elosegi familiarena zen.
*'''Iuarramendi'''. Iurramendiko oinetxean, arbustuz inguratutako zelaietan paseatzerakoan, utzi irudimenari hegan egiten. Muino hori lurraldeko leinu zaharrenaren kokaleku izan zen. Handik jaitsi zen 1212an Joanes de Iurramendi, zaldi gainean, navas de tolosako batailan Nafarroako erregeen tropekin borroka egiteko prest. urte batzuk geroago haren biloba Catalina atera zen handik, dotore-dotore jantzita, Joan de idiakezekin ezkontzeko. Senar-emazte horien seme izan zen Alonso de Idiakez, Carlos V. erregearen idazkaria.
 
=== Tolosako Ingurumen Zentroa ===
 
Tolosako Ingurumen Zentroa 1994an jarri zuten martxan, Zuloaga Txiki Ingurumen Eskola izenarekin. Ordudanik, jarduerak dibertsifikatu egin dituzte, baina eutsi egin diote eramangarritasunaren aldeko konpromisoari; bgainera, arreta berezia eskaintzen diete Tolosako eta Tolosaldeako biztanleei. Alde horretatik, helburu nagusiaren lema da "orokorrean pentsatu eta tokan jardun". Gauzak horrela, ekiteko heztea da zentroaren nortasunaren ardatza.
 
Zehazki, eskolaren helburuak hauek dira: ingurumenaren alde jarduteko premiaz jendea jabearaztea, eskola umeentzako hezkuntza programak egitea, herritarrei gaur egungo ingurumen gaien berri ematea eta Tolosaldea ingurumen aldetik erreferente izatea.
 
=== Parke naturalak eta babesturiko naturguneak ===
 
'''a) Hernio Gatzume KBE''' <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tolosaldea Turismoa|hizkuntza=eu|url=http://www.tolosaldea.eus/eu/naturalmente/parques-naturales-espacios-protegidos/macizo-ernio|sartze-data=2017-03-16}}</ref>
 
Asteasu (Andazarrate), Larraul, Alkiza, Hernialde, Tolosa (Aldaba eta Urkizutik), Albiztur eta Bidania-Goiatz. Toki hauetatik gerturatu daiteke Hernio Gatzumeko KBE-ra.
 
Hernioko mendigunea ere oparoa da historia, usadio eta kondaira kontuetan. Gune natural zoragarri hori mendizale eta txangozale askoren topalekua da. Gailur ezagunenak Ernio (1.075 m.), Mako (1.066 m.), Uraitz (1.018 m.) eta Erniozabal (1.018 m.) dira. Mendi lerro berean, Intxur (765 m.) izeneko tontorrean, burdin Aroko defentsarako barrtui baten aztarnak geratzen dira. Gailurretatik gertuago Mendikuteko (803 m.) gotorlekua dago, XI–XII. mendeen artean eraikia. Gotorlekua eta ondoko kobazuloa hainbat kondairaren eszenatoki dira.
 
[[Fitxategi:Hernioko panoramika Txurrotik.png|thumb|center|800px|Hernio mendilerroaren panoramikoa.]]
 
'''b) Aralarko Parke Naturala'''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tolosaldea Turismoa|hizkuntza=eu|url=http://www.tolosaldea.eus/eu/naturalmente/parques-naturales-espacios-protegidos/parque-natural-aralar|sartze-data=2017-03-16}}</ref>
[[Fitxategi:Baserriak eta Txindoki.jpg|thumb|Aralar neguan. Txindokiko tontorra Tolosaldeako aldetik ikusia]]
Aralarreko parkea magikoa eta esanguratsua da. Kare harrizko mendiguneak, ibaiak eta errekatxoak, landaretza eta fauna aberatsa, mitoak eta kondairak, hura dena ikustean bisitariak liluratuak geratzen dira. Altuera, zabalera, luzoruaren erabilera eta balio naturalei dagokienez Aralar mendigune gailurrak zapaltzeko, ordea, eskarmentu pixka bat behar da. Tontor guztien artean, Txindokiko silueta nabarmentzen da (1.346 m.) Euskal herriko tontor ezagunenetako bat inondik ere.
 
Mendigunearen erdialdea larrerako erabiltzen da. Bertan dabilen aziendari dagokionez, inguruan pilatzen diren monumentu megalitikoen kopuru nabarmena ikusi besterik ez dago hori horrela izan dela baieztatzeko: domneak, tumuluak, mairu-baratzeak eta menhirrak.
 
'''c) Albizturko Douglas Izeia'''
 
Izeia aurkitzen den lekura iristeko, Tolosatik Azpeitira doan bidea hartu behar da. Intxur-alde izeneko etxeraino iritsi eta ezkerretara ateratzen den hormigoizko bidea hartu. Mendi magaletik gora 20 minutu ibili ondoren, oinezkoentzako bidezidor bat ikusiko dugu, eta bidexka horren amaieran, aipatutako Douglas izeia aurkituko dugu.
 
Zuhaitz hau izei multzo baten erdian kokatzen da, baina 20 inguru dira bere tamainarengatik bereizten direnak. Erreka baten aldamenean kokatzen den zuhaitz dotore honek 55 metroko altuera du, 16 solairuko etxe baten altuera, alegia. Bere enborra ere izugarria da, besoak zabaldutako bi pertsonen artean ere ezin baita erabat inguratu.
 
'''d) Imazen Pagoa (Altzo)'''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tolosaldea Turismoa|hizkuntza=eu|url=http://www.tolosaldea.eus/eu/naturalmente/parques-naturales-espacios-protegidos/imazen-pagoa|sartze-data=2017-03-16}}</ref>
 
'''[[Altzoko pagoa]]''' izen bereko udalerriaren lursailetan dagoen [[pago]] bat da. [[Pago arrunt]] (''Fagus sylvatica'') espezieko zuhaitza da. Gaur egun itxura bikaina du: 1,30 metroko enbor perimetroa du, 22,73 metroko garaiera, 28,51 metroko adaburua, eta [[2015|2015eko]] [[Azaroaren 16|azaroaren 16an]] 180 urteko adina zuen. [[Zurtoin|Enbor]] anitzeko zuhaitza izan litekeela uste da.
 
Kokagunea, herrigunetik kanpo dago, [[Mendi|mendian]], Gaztaina-Motzeta [[Baso|basoan]] eta jabetza pribatuko lursailean, Oiarbide [[Baserri|baserritik]] 150 metrora. Itsas mailatik 381,711 metroko garaieran dago.
 
Historia, [[1836|1836an]] [[Manuel Antonio Imatz]] bertsolariak landatua izan zen, alegia ezkondu zen urtean bertan. [[Bertsolari|Bertsolariak]] leku hau bere jabetzako [[Sagasti|sagastia]] eta [[Kare|kisutegia]] zeudelako hautatu zuen. Imaz gizon fina zen. [[1967|1967an]] [[Antonio Zabala]] tolosar jesuitak [[Diario Vasco]] egunkarian pago honi buruzko artikulua idaztean, honakoa aipatu zuen:
 
Zabalaren ustez «Imazek pago hau bere bizitza eta bizilekuaren ikur gisa maitatu zuen». Bestalde, Zabala iraganeko sagastiak [[pinudi]] bilakatu izanaz ere kexatu zen.
 
Imaz bertsolariak zuhaitza asko maite zuen, haren enborra maiz neurtzeko adina. Horretarako, garaiko usadiozko bere gerriko luzea kendu eta haretxekin enborra neurtzen omen zuen, ondoren etxera joan, eta bertan zuen neurri handiko barrika baten neurriekin parekatuz, zuhaitza zenbat zentimetro handitu zen jakitea lortzen zuen.
 
Pagoa kimatua izan zen, Imaz bizi zela edo ondoren izan zen ez da jakiten, eta, ondorioz, barnetik usteltzen hasi zen. Orduan, Zabalak zioenez, "bertsolariaren bilobak zuhaitzaren adaburura igo eta tartea harriz eta lurrez bete zuten. Eta pagoa, eskerturik, goitik osatutako zauri bat balitz bezala itxi omen zen".
 
[[Kirmen Uribe]] ondarroar idazle eta olerkariak ere ohoretu zuen bere «Bitartean heldu eskutik» liburuan, «Pagoa» izeneko olerkian.
[[Fitxategi:Vista del monte Uzturre (1 de 1) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|thumb|[[Uzturre]] mendia]]
'''e) [[Uzturre]]'''''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Uzturre|hizkuntza=eu|data=2017-01-15|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzturre&oldid=5725486|sartze-data=2017-03-16}}</ref>''
 
'''Uzturre''' mendia [[Gipuzkoa|Gipuzkoan]] dago, [[Tolosaldea|Tolosaldean]] hain zuzen ere. Uzturrek 730 [[Metro|metroko]] garaiera du. 43° 09′ 19″ N, 2° 02′ 46″ W.
 
Uzturre mendirako ibilbidean zehar nahiz gailurretik gozatu daitekeen paisaia ederrarengatik ospetsua da [[Tolosa]].
 
 
361 ⟶ 265 lerroa:
 
* [[Tolosako babarrun]]a
 
 
== Ondasun nabarmenak ==
[[Fitxategi:Tolosa Molino Iglesia Santa Maria DSC00032.JPG|thumb|200px|[[Idiakez jauregia]]ren zati bat, errota eta [[Santa Maria eliza (Tolosa)|Santa Maria eliza]].]]
 
*[[Aldundiaren jauregia (Tolosa)|Aldundiaren jauregia]] (XIX. mendea). Triangelu plazan dago. Barrenatxoenea edo Portaletxe etxearen orubean dago eraikia, estilo Neoklasiko isabelinoan, eta laukizuzen luzanga da oinplanoaren forma. Antzinako harresiaren lerroari jarraituz eraikita dago, eta, beraz, fatxada alde zaharreko kaleekiko perpendikularra du eraikin honek. 80ko hamarkadan goitik behera berritu zuten, kultur etxea izan zedin (Antonio Maria Labaien Kultur Etxea da). [[1844]] eta [[1854]] artean [[Gipuzkoako Foru Aldundia]]ren egoitza izan zen.
*[[Andia dorrea (Tolosa)|Andia dorrea]]: kale nagusiko 17 zk.-n dago. Gaur egun, Erdi Aroko eraikinetik, zimenduez gain, armarria eta bi gargola gelditzen dira. [[Domenjón Gonzalez|Domenjón González de Andia]], —ezizenez "Gipuzkoako Erregea"—, bizi izan zen han.
*[[Aranburu jauregia (Tolosa)|Aranburu jauregia]] ([[XVII. mendea]]), b[[barrokoa|arroko]] estilokoa. Eraikin irregularra da, eta lau isurkiko teilatua du. Aurrealdeko fatxada apaindura gutxikoa da. Miguel Aranburu legelariaren armarria du (''Gipuzkoako foruen bilduma'' idatzi zuen, 1697an).
*[[Arrameleko San Joan kapera|Arrameleko San Joan Kapera]] (1850): arramele auzoan, [[Arkitektura neoklasikoa|estilo neoklasikoan]] dago egina.
*[[Atodo jauregia]] (XVI. mendea). kale Nagusian, 35 zk.-n. [[Pizkundetar arkitektura|Estilo errenazentistakoa]], handia, eta fatxada, harlanduz egina, harburu zizelkatuek eusten dioten aleroi bikoitzez babestua dago. Eskuz landutako burdinazko balkoi ederrak ditu oin nagusian, eta azken oinean arku beheratuek osatutako hogei zulo simetriko. Armarri artistikoa: bi haur postura panpoxean, arrapala-lehoi bat erakusten dutela. Fermin Atodo konde palatinoaren jaiotetxea da. Hura Tolosako tertzioen kapitaina izan zen [[1558]]an, eta Erroman [[Filipe II.a Espainiakoa|Filipe II.aren]] enbaxadore.
*[[Berdura plaza (Tolosa)|Berdura plaza]] (1899). Tolosako azokaren kokalekuetako bat. Alde Zaharrean dago. Estalduraren egitura burdinazkoa da, eta gaina kristalezkoa du. Barazkien, loreen eta landareen azoka da.
*[[Bonberenea etxe okupatua]], musika kontzertu ugari eta mota askotako kultur ekintzak burutu ohi dira.
*[[Corpus Christi eliza (Tolosa)|Corpus Christi eliza]]: kondeko aldaparen eta Sakramentinoen aldaparen artean dagoen eliza.
*[[Errota (Tolosa)|Errota]]: Santa Maria elizaren alboan dagoen XIV. mendeko errota da. Gaur egun haur-liburutegia eta taberna da.
*[[Gaztelako atea (Tolosa)|Gaztelako atea.]] Triangelu plazan dagoen sarrera-arkua handia da, eta kokatua dago Erdi Aroaz geroztik harresian Tolosatik [[Gaztela]] aldera joateko atea zegoen leku berean.
*[[Idiakez jauregia]] ([[XVII. mendea]]), [[barrokoa|barroko]] estilokoa, eta [[oinplano]] zatikatu eta interesgarria duena. Bertan bizi izan zen [[Felix Maria Samaniego]] idazle alegialari [[guardia]]rra, [[1775]]. urtean hiriko alkate izendatu zutenean.
*[[Iturritza jauregia|Iturriza jauregia]], [[XVI. mendea|XVI. mende]] bukaerakoa.
* Kultur Etxea (XIX. mendekoa). Laukizuzen luzexka itxurako oina du eta garai bateko harresien lekuan dago. Horren ondorioz, Alde Zaharreko Arostegieta eta Errementeri kaleen hegoalderako bidea mozten du. Berpizkunde isabeldar estilokoa, laurogeiko hamarkadan guztiz berritua izan zen Kultur Etxea egiteko asmotan. 1844–1854 bitartean Gipuzkoako Diputazioaren egoitza izan zen.
*[[Justizia jauregia (Tolosa)|Justizia jauregia]] (1853): [[Euskal Herria plaza (Tolosa)|Euskal Herria plaza]]k lauki arkupedunaren alde bat betetzen du eta alde bakoitzak 50 metro ditu. [[Arkitektura neoklasikoa|Estilo neoklasikoa]] du plaza guztiak, eta jauregia banandu ezina bada ere, ikusgarriagoa da material hobeak, eta inguruko etxeak ez bezala, bi solairu baititu, hiru eduki beharrean. Ataria arkupeduna da, beheko oinean kare-harrizko harlanduz dago egina fatxada. Unanue eta Eskoriatza bertako arkitektoak dira egileak. Epaitegi horretako kartzelan konposatu zuen [[Jose Maria Iparragirre]] koblariak amaren omenezko "Nere amak baleki" zortziko hunkigarria. 2009. urtetik aurrera, [[Topic]], Tolosako nazioarteko txotxongilo zentroaren eta [[Tolosako Ekinbide Etxea|Tolosako Ekinbide Etxearen]] egoitza da. Europa osoan txotxongilo artearentzat zentro integral bakarra.
*[[Gipuzkoako Artxibo Orokorra]]: [[1904]]an Kortazar arkitektoak eraikia, Gipuzkoa osoan [[hormigoi]]z eraiki zen lehenbiziko eraikinetako bat izan zen. Jada XVI. mendetik aurrera Tolosa udalerria Probintzia Artxibategiaren egoitza zen, aurretik elizan zegoen
*[[Gorrotxategi museoa]]: XIV. eta XIX. mendeen artean gozogintzan erabiltzen zituzten lan teknikak ikusgai daude.
*[[Lapaza etxea]]: XVIII. mendeko eraikina da.
*[[Naparzubia]]: [[Erdi Aroa|Erdi Arotik]] Tolosatik [[Nafarroa|Nafarrora]] joateko edota etortzeko erabili izan den zubia.
*[[Plaza Berria (Tolosa)|Plaza Berria]]: XVIII. mendean [[Alde Zaharra (Tolosa)|Tolosako Alde Zaharran]] eratutako plaza da.
*[[San Frantzisko komentua eta eliza (Tolosa)|San Frantzisko eliza eta komentua]]: [[Gaztela]]ra zihoan antzinako Errege Bidean dago. Oinplano basilikala du eta [[1676]] urtealdera Nikolas Zumeta eta Agustin Lizarragak eraiki zuten. Bertako aldaree nagusiko erretaula eeta Antiatarren kapera nabarmentzekoak dira.
*[[Santa Klara komentua (Tolosa)|Santa Klara komentua eta eliza]]: klarisatar mojen XVIII. mendeko zenobio [[barrokoa]]. Urreztatutako txurrigeratar-[[rokoko]] erretaula nagusia du.
*[[Santa Maria eliza (Tolosa)|Santa Maria eliza]]: gaur egungo eraikina XVIII. mendekoa da eta 1.630 m²-ko azalera du. Antzinako eraikina [[1503]]ko suteak kaltetu eta diru falta zela eta, [[1548]]. urterarte ezin izan zitzaien berreraikitze lanei ekin. [[1761]]an Martin Karrerak gaur egungo aurrealda eraiki zuen. XIX. mendean Silvestre Pérezek eraldaketa [[Arkitektura neoklasikoa|neoklasikoak]] gehitu zizkion.
*[[San Migel eliza (Aldaba)|San Migel eliza]]: [[Aldaba (Tolosa)|Aldaba]] auzoan dagoen eliza.
*[[Triangulo plaza (Tolosa)|Triangelu plaza]]: Tolosako bizitza sozialaren erdigunea, bertan urtero Ostegun Gizen egunez [[Tolosako inauteriak|Tolosako inauteriei]] hasiera ematen zaie.
*[[Tolosako zezen plaza]]: [[1903]]ko [[ekainaren 24]]an inauguratua. Egun hartan Bombita zezenlariak toreatzea espero zen baina Bonarillo eta Guerreritok ordezkatu zuten.
*[[Tolosako udaletxea]]: [[1657]]–[[1672]] artean eraikitako [[barrokoa|barroko]] estiloko ateztatuko beehe solairua eta burdin landuzko balkoiak ditun eraikina. Juan Arburola harginaren lana da.
*[[Uzturreko dorrea]]. [[1846]]ko [[urriaren 5]]ean martxan jarria, Madril-Irun ibilbideko [[telegrafo optiko]]a da, [[Gaztelako linea|Gaztelako Telegrafo optikoa]]ren ibilbidean kokatua dago. Ibilbide honetan horrelako 52 dorre existitu ziren, uzturrekoa izanik biziraunduenetariko bat.
*[[Zerkausia]]: Tolosako eraikin eta ikur herrikoi nabarmenetakoa, [[1899]]–[[1900]] artean [[Juan Alejandro Mujika]] arkitektoak proiektatu zuen.
*[[San Blas jaia|San Blas]] ermita: [[Tolosa]]<nowiki/>ko San Blas auzoan aurkitzen den ermita bat da, [[Amarotz]] auzotik gora habiatuta. [[Ermita]] txiki bat da baina zeresan handia duena herrian, San Blas-eko festak ospatzen dira bertan, famatuak diren erroskilak salduz.
 
=== Zubiak ===
{{sakontzeko|Tolosako zubiak}}
Gaur egun [[Tolosako zubiak|Tolosa udalerriaren lursailetan 37 zubi]] daude, 4 multzotan banatuak zeharkatzen dituzten ibai eta erreken arabera: [[Oria ibaia]], [[Elduaien erreka]], [[Araxes ibaia]] eta [[Albiztur erreka]].
 
Antzinakoenak eta historikoki garrantzitsuenak [[Arrameleko zubia]] eta [[Naparzubia]] dira, [[Erdi Aro]]an jatorria baidute. Gaur egun berrigoak diren [[Armeria zubia (Tolosa)|Armeria zubia]], [[Zubiberria (Tolosa)|Zubiberria]], [[Berazubiko zubia]], [[Norvegiarren zubia (Tolosa)|Norvegiarren zubia]] eta [[Iurramendiko zubia|Irurramendiko edo SAMeko zubiak]] ere udalerriaren erdiguneko egunerokotasunean berebiziko garrantzia dute.
 
 
=== Parkeak ===
*'''Zabalarreta'''. Zabalarretako parkea lorategi pribatu bat zen XIX. mendearen erdialdera. Ladislao de Zabala y Salazar, Villafuertesko kondearen semea, Gipuzkoako ahaldun nagusi eta tolosako alkate izandakoa 1874an, Victoria de Larreta andrearekin ezkondu zen. Finka bat sortu zuten eta bi abizenak lotuta jarri zioten izena jabetzari; basetxea eta zuhaiztia zeuzkaten. Trazaduragatik eta dauden espezie anitz eta garrantzitsuengatik, Zabalarretakoa da herriko parke nagusienetako bat. Erabilera publikoa 1980an eman zitzaion eta, etxebizitza berriak eraiki zituztenean, erabaki zuten parkearen jatorrizko osaerari eustea eta berdegunea parke eta lorategiak zaintzeko udal zerbitzuan sartzea. parkean zuhaitz handiak eta zelaiak dira nagusi. Zuhaitzei dagokienez, garrantzitsuenak dira Atlaseko bi zedroak (Libanotik ekarritako hazi batetik sortuak dira eta 40 metor inguru dauzkate) eta indigaztainondoak. Zabalarretako parkeko zedroak dira Tolosako zuhaitzik zaharrenak: 165 urte inguru dauzkate. Zedro horiek zuhaitz biblikoak dira, jatorriz Turkia, Siria eta Libanokoak (Libanoko banderak zedro bat dauka).
*'''Zumardiaundia'''. Dokumentu batzuen arabera, 1618. urtetik 1622. urtera Igarondo burdinola eta errota zeuden lekuan behin baino gehiagoan hartu zuten esku, Elduain ibaiko terraza batean: muino bat kendu zuten, lurra lautzeko, eta intxaurrondo baso bat moztu zuten, 50 lizar, makal eta zumar jaratzeko, lerrokatuta. hala, harresiz kanpoko eremu bat moldatu uten, udaran jendea ibil zedin. zumardiaundia asko aldatu da historian, hirigintza et azuhaitz aletik: independentziaren gerraren ondoren berraldatu egin behar izan zuten goitik behehra, frantsesen zaldiek zuhaitzen azala txikitu zutelako; 1844an, Tolosa Gipuzkoako hiriburu izendatu zutenean, hobetu eta handitu egin zuten; eta 1849. eta 1853. urteen artean izan zen handien: 17.880 m2.
*'''Elosegi Parkea'''. Zedro, altzifre, haritz, pago eta ezki baso bat da, muxar, saguzar eta hainbat anfibio eta intsekturen babeslekua. Pierre Ducasse paisajista frantses ospetsuak diseinatutako lorategi baten goiko aldea zen; lorategi haren zenbait elementu ikusgai dauzkagu oraindik ere: urmael bat, bide bihurriak, glorietak, bi iturri, bi minarete eta haitzulo bat. Lorategia San Frantzisko pasealkuan XIX. mende amaieran eraikitako Maritxo-Enea jauregitxoari zegokion; etxea La Casualidad txapel fabrika sortu zuen Elosegi familiarena zen.
*'''Iuarramendi'''. Iurramendiko oinetxean, arbustuz inguratutako zelaietan paseatzerakoan, utzi irudimenari hegan egiten. Muino hori lurraldeko leinu zaharrenaren kokaleku izan zen. Handik jaitsi zen 1212an Joanes de Iurramendi, zaldi gainean, navas de tolosako batailan Nafarroako erregeen tropekin borroka egiteko prest. urte batzuk geroago haren biloba Catalina atera zen handik, dotore-dotore jantzita, Joan de idiakezekin ezkontzeko. Senar-emazte horien seme izan zen Alonso de Idiakez, Carlos V. erregearen idazkaria.
 
=== Tolosako Ingurumen Zentroa ===
 
Tolosako Ingurumen Zentroa 1994an jarri zuten martxan, Zuloaga Txiki Ingurumen Eskola izenarekin. Ordudanik, jarduerak dibertsifikatu egin dituzte, baina eutsi egin diote eramangarritasunaren aldeko konpromisoari; bgainera, arreta berezia eskaintzen diete Tolosako eta Tolosaldeako biztanleei. Alde horretatik, helburu nagusiaren lema da "orokorrean pentsatu eta tokan jardun". Gauzak horrela, ekiteko heztea da zentroaren nortasunaren ardatza.
 
Zehazki, eskolaren helburuak hauek dira: ingurumenaren alde jarduteko premiaz jendea jabearaztea, eskola umeentzako hezkuntza programak egitea, herritarrei gaur egungo ingurumen gaien berri ematea eta Tolosaldea ingurumen aldetik erreferente izatea.
 
=== Parke naturalak eta babesturiko naturguneak ===
 
'''a) Hernio Gatzume KBE''' <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tolosaldea Turismoa|hizkuntza=eu|url=http://www.tolosaldea.eus/eu/naturalmente/parques-naturales-espacios-protegidos/macizo-ernio|sartze-data=2017-03-16}}</ref>
 
Asteasu (Andazarrate), Larraul, Alkiza, Hernialde, Tolosa (Aldaba eta Urkizutik), Albiztur eta Bidania-Goiatz. Toki hauetatik gerturatu daiteke Hernio Gatzumeko KBE-ra.
 
Hernioko mendigunea ere oparoa da historia, usadio eta kondaira kontuetan. Gune natural zoragarri hori mendizale eta txangozale askoren topalekua da. Gailur ezagunenak Ernio (1.075 m.), Mako (1.066 m.), Uraitz (1.018 m.) eta Erniozabal (1.018 m.) dira. Mendi lerro berean, Intxur (765 m.) izeneko tontorrean, burdin Aroko defentsarako barrtui baten aztarnak geratzen dira. Gailurretatik gertuago Mendikuteko (803 m.) gotorlekua dago, XI–XII. mendeen artean eraikia. Gotorlekua eta ondoko kobazuloa hainbat kondairaren eszenatoki dira.
 
[[Fitxategi:Hernioko panoramika Txurrotik.png|thumb|center|800px|Hernio mendilerroaren panoramikoa.]]
 
'''b) Aralarko Parke Naturala'''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tolosaldea Turismoa|hizkuntza=eu|url=http://www.tolosaldea.eus/eu/naturalmente/parques-naturales-espacios-protegidos/parque-natural-aralar|sartze-data=2017-03-16}}</ref>
[[Fitxategi:Baserriak eta Txindoki.jpg|thumb|Aralar neguan. Txindokiko tontorra Tolosaldeako aldetik ikusia]]
Aralarreko parkea magikoa eta esanguratsua da. Kare harrizko mendiguneak, ibaiak eta errekatxoak, landaretza eta fauna aberatsa, mitoak eta kondairak, hura dena ikustean bisitariak liluratuak geratzen dira. Altuera, zabalera, luzoruaren erabilera eta balio naturalei dagokienez Aralar mendigune gailurrak zapaltzeko, ordea, eskarmentu pixka bat behar da. Tontor guztien artean, Txindokiko silueta nabarmentzen da (1.346 m.) Euskal herriko tontor ezagunenetako bat inondik ere.
 
Mendigunearen erdialdea larrerako erabiltzen da. Bertan dabilen aziendari dagokionez, inguruan pilatzen diren monumentu megalitikoen kopuru nabarmena ikusi besterik ez dago hori horrela izan dela baieztatzeko: domneak, tumuluak, mairu-baratzeak eta menhirrak.
 
'''c) Albizturko Douglas Izeia'''
 
Izeia aurkitzen den lekura iristeko, Tolosatik Azpeitira doan bidea hartu behar da. Intxur-alde izeneko etxeraino iritsi eta ezkerretara ateratzen den hormigoizko bidea hartu. Mendi magaletik gora 20 minutu ibili ondoren, oinezkoentzako bidezidor bat ikusiko dugu, eta bidexka horren amaieran, aipatutako Douglas izeia aurkituko dugu.
 
Zuhaitz hau izei multzo baten erdian kokatzen da, baina 20 inguru dira bere tamainarengatik bereizten direnak. Erreka baten aldamenean kokatzen den zuhaitz dotore honek 55 metroko altuera du, 16 solairuko etxe baten altuera, alegia. Bere enborra ere izugarria da, besoak zabaldutako bi pertsonen artean ere ezin baita erabat inguratu.
 
'''d) Imazen Pagoa (Altzo)'''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Tolosaldea Turismoa|hizkuntza=eu|url=http://www.tolosaldea.eus/eu/naturalmente/parques-naturales-espacios-protegidos/imazen-pagoa|sartze-data=2017-03-16}}</ref>
 
'''[[Altzoko pagoa]]''' izen bereko udalerriaren lursailetan dagoen [[pago]] bat da. [[Pago arrunt]] (''Fagus sylvatica'') espezieko zuhaitza da. Gaur egun itxura bikaina du: 1,30 metroko enbor perimetroa du, 22,73 metroko garaiera, 28,51 metroko adaburua, eta [[2015|2015eko]] [[Azaroaren 16|azaroaren 16an]] 180 urteko adina zuen. [[Zurtoin|Enbor]] anitzeko zuhaitza izan litekeela uste da.
 
Kokagunea, herrigunetik kanpo dago, [[Mendi|mendian]], Gaztaina-Motzeta [[Baso|basoan]] eta jabetza pribatuko lursailean, Oiarbide [[Baserri|baserritik]] 150 metrora. Itsas mailatik 381,711 metroko garaieran dago.
 
Historia, [[1836|1836an]] [[Manuel Antonio Imatz]] bertsolariak landatua izan zen, alegia ezkondu zen urtean bertan. [[Bertsolari|Bertsolariak]] leku hau bere jabetzako [[Sagasti|sagastia]] eta [[Kare|kisutegia]] zeudelako hautatu zuen. Imaz gizon fina zen. [[1967|1967an]] [[Antonio Zabala]] tolosar jesuitak [[Diario Vasco]] egunkarian pago honi buruzko artikulua idaztean, honakoa aipatu zuen:
 
Zabalaren ustez «Imazek pago hau bere bizitza eta bizilekuaren ikur gisa maitatu zuen». Bestalde, Zabala iraganeko sagastiak [[pinudi]] bilakatu izanaz ere kexatu zen.
 
Imaz bertsolariak zuhaitza asko maite zuen, haren enborra maiz neurtzeko adina. Horretarako, garaiko usadiozko bere gerriko luzea kendu eta haretxekin enborra neurtzen omen zuen, ondoren etxera joan, eta bertan zuen neurri handiko barrika baten neurriekin parekatuz, zuhaitza zenbat zentimetro handitu zen jakitea lortzen zuen.
 
Pagoa kimatua izan zen, Imaz bizi zela edo ondoren izan zen ez da jakiten, eta, ondorioz, barnetik usteltzen hasi zen. Orduan, Zabalak zioenez, "bertsolariaren bilobak zuhaitzaren adaburura igo eta tartea harriz eta lurrez bete zuten. Eta pagoa, eskerturik, goitik osatutako zauri bat balitz bezala itxi omen zen".
 
[[Kirmen Uribe]] ondarroar idazle eta olerkariak ere ohoretu zuen bere «Bitartean heldu eskutik» liburuan, «Pagoa» izeneko olerkian.
[[Fitxategi:Vista del monte Uzturre (1 de 1) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|thumb|[[Uzturre]] mendia]]
'''e) [[Uzturre]]'''''<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Uzturre|hizkuntza=eu|data=2017-01-15|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzturre&oldid=5725486|sartze-data=2017-03-16}}</ref>''
 
'''Uzturre''' mendia [[Gipuzkoa|Gipuzkoan]] dago, [[Tolosaldea|Tolosaldean]] hain zuzen ere. Uzturrek 730 [[Metro|metroko]] garaiera du. 43° 09′ 19″ N, 2° 02′ 46″ W.
 
Uzturre mendirako ibilbidean zehar nahiz gailurretik gozatu daitekeen paisaia ederrarengatik ospetsua da [[Tolosa]].
 
== Tolosar ospetsuak ==