«Tupac Amaru II.a»: berrikuspenen arteko aldeak

t
ez dago edizio laburpenik
t
[[Fitxategi:TupacAmaruII.jpg|thumb|right|Tupac Amaru Bigarrena]]
 
'''José Gabriel Condorcanqui Noguera''' ([[Tinta barrutia, Peru|Tinta]], [[Peru]], 1738ko[[1738]]ko [[martxoaren 19a19]]a - [[Cuzco]], 1781eko[[1781]]eko [[maiatzaren 18a18]]a), "Tupac Amaru II.a" bezala ezagutua, [[XVIII. mendeanmende]]an Amerikan[[Amerika]]n kolonialismoaren[[kolonialismo]]aren aurka eman zen [[matxinada]] indigena handienaren burua izan zen.
 
Surimana, Tungasuca eta Pampamarca-koPampamarcako jauntxo diruduna zen, eta merkataritzan aritzen zen. Jatorri mestizoa zeukan, Sapa inka [[Tupac Amaru-]]ren eta kreolen odola baitzeraman. 12 urte izan arte Antonio Lopez de Sosa apaiz kreolak hezi zuen, eta ondoren San Francisco de Borja eskolan kreolenganako begikotasuna erakutsiierakutsi zuen, latina[[latin]]a menderatuz eta hispaniar erako jantzi finak erabiliz. Dena den, gerora [[inka]] nobleak bezala jantzi zen eta elizak eskumikatua izan zen.
 
Indigena eta independentziaren aldeko mugimendu handiena zuzendu zuen [[Peruko Erregeordetza]]n. Amerika osorako askatasuna eskatzen lehena izan zen, bai [[Espainia]] eta bai bere erregearengatikan, banaketa politikoaz gain indigenak esplotatzeko hainbat modu desagertaraztekodesagerrarazteko (mehatzetako mitak, merkantzien banaketak...). Gainera, arraza beltzeko pertsonen esklabotza deuseztea eskatzen lehena izan zen (1780ko[[1780]]ko [[azaroaren 16an16]]an). Berak sortutako mugimenduaren ondorioz koloniako agintariek indigena nobleen klaseak deuseztu zituzten hala nola beraien aurkako errepresioa handitu, berriz ere horrelako mugimendu bat sortuko zenaren beldur bait zirenbaitziren.
 
Surimana, Tungasuca eta Pampamarca-ko jauntxo diruduna zen, eta merkataritzan aritzen zen. Jatorri mestizoa zeukan, Sapa inka Tupac Amaru-ren eta kreolen odola baitzeraman. 12 urte izan arte Antonio Lopez de Sosa apaiz kreolak hezi zuen, eta ondoren San Francisco de Borja eskolan kreolenganako begikotasuna erakutsii zuen, latina menderatuz eta hispaniar erako jantzi finak erabiliz. Dena den, gerora [[inka]] nobleak bezala jantzi zen eta elizak eskumikatua izan zen.
 
 
Indigena eta independentziaren aldeko mugimendu handiena zuzendu zuen [[Peruko Erregeordetza]]n. Amerika osorako askatasuna eskatzen lehena izan zen, bai [[Espainia]] eta bai bere erregearengatikan, banaketa politikoaz gain indigenak esplotatzeko hainbat modu desagertarazteko (mehatzetako mitak, merkantzien banaketak...). Gainera, arraza beltzeko pertsonen esklabotza deuseztea eskatzen lehena izan zen (1780ko azaroaren 16an). Berak sortutako mugimenduaren ondorioz koloniako agintariek indigena nobleen klaseak deuseztu zituzten hala nola beraien aurkako errepresioa handitu, berriz ere horrelako mugimendu bat sortuko zenaren beldur bait ziren.
 
[[Peru]]n, bertako identitate nazionalaren sortzaile bezala aintzatetsi dute. Erregimen velaskoarreko (1968-1975) pertsonai esanguratsua izan zen.
 
 
 
== Epaiketa eta exekuzioa ==
1781ko[[1781]]eko [[maiatzaren 18an18]]an, Cusco-[[Cuzco]]ko Armen Plazan, Tupac Amaru II.ak epaiak agintzen zuen bezala, bere familia osoaren exkuzioaexekuzioa ikustera behartua izan zen. Bere aurrean hil zuten bere aliatu eta lagunak, emaztea eta bi semek, ordenordena honetan. Ondoren mingaina moztu zioten. Aurreko egunetan torturatua izan zen matxinadako bere kideei buruz informazioa ateratzeko helburuarekin, ezer lortu ez zutelarik.
 
Azkenik, bizirik zatikatzen saiatu ziren, horretarako bere gorputz-adar guztiak zaldietara lotu zituzten, baina zatitzea lortu ez zutenez azkenean burua moztu zioten, ondoren zatikatu zutelarik. ZientzilariekZientzialariek zatiketa modu hau aztertu zutenean, halako garaierako gizon bat ezin daitekeela modu hontanhonetan zatitu esan zuten, baina esku, beso, zango eta pelbisa dislokatuko zitzaizkiola. Zatiketa saiakera hortanhorretan ez bazuten hil, ia elbarriturik geratuko zen. Bere burua lantza baten jarri zuten erakusgai Cuzco eta [[Tinta barrutia|Tintan]], besoak Tungasuca eta Carabayan[[Carabaya]]n, eta zangoak [[Livitaca]] (gaur egungo [[Chumbivilcas probintzia]]) eta Santa Rosan (gaur egungo Melgar-Puno probintzia).
 
Tupac Amaru II.a eta bere familiaren exekuzioa burutu arren, erregeodetzakoerregeordetzako gobernuak ez zuen [[matxinada]] geldiaraztea lortu, haren lehengusu zen [[Diego Cristobal Tupac AmarukAmaru]]k jarraitu bait zuenbaitzuen borrokarekin hau hedatuaz.
1781ko maiatzaren 18an, Cusco-ko Armen Plazan, Tupac Amaru II.ak epaiak agintzen zuen bezala, bere familia osoaren exkuzioa ikustera behartua izan zen. Bere aurrean hil zuten bere aliatu eta lagunak, emaztea eta bi semek, orden honetan. Ondoren mingaina moztu zioten. Aurreko egunetan torturatua izan zen matxinadako bere kideei buruz informazioa ateratzeko helburuarekin, ezer lortu ez zutelarik.
 
Azkenik, bizirik zatikatzen saiatu ziren, horretarako bere gorputz-adar guztiak zaldietara lotu zituzten, baina zatitzea lortu ez zutenez azkenean burua moztu zioten, ondoren zatikatu zutelarik. Zientzilariek zatiketa modu hau aztertu zutenean, halako garaierako gizon bat ezin daitekeela modu hontan zatitu esan zuten, baina esku, beso, zango eta pelbisa dislokatuko zitzaizkiola. Zatiketa saiakera hortan ez bazuten hil, ia elbarriturik geratuko zen. Bere burua lantza baten jarri zuten erakusgai Cuzco eta Tintan, besoak Tungasuca eta Carabayan, eta zangoak Livitaca (gaur egungo Chumbivilcas probintzia) eta Santa Rosan (gaur egungo Melgar-Puno probintzia).
 
Tupac Amaru II eta bere familiaren exekuzioa burutu arren, erregeodetzako gobernuak ez zuen matxinada geldiaraztea lortu, haren lehengusu zen Diego Cristobal Tupac Amaruk jarraitu bait zuen borrokarekin hau hedatuaz.
 
 
 
 
{{DEFAULTSORT:Tupac Amaru II}}
[[Kategoria:Perutarrak]]
[[Kategoria:Peruko historia]]
[[Kategoria:1738ko jaiotzak|R]]
[[Kategoria:1781ko1781eko heriotzak|R]]
 
[[ca:Túpac Amaru II]]
178.528

edits