«Nafarroa Garaia»: berrikuspenen arteko aldeak

t
ez dago edizio laburpenik
t
* '''Pirinioa:''' [[Auñamendi]], [[Erronkari]]-[[Zaraitzu]], [[Agoitzaldea]] eta [[Irunberrialdea]].
* '''Iruñealdea:''' [[Iruñerria]] eta [[Izarbeibar]]ra.
* ''''''Lizarrerria:'''''' [[Ekialdeko Lizarrerria]] eta [[Vianaldea]].
* '''Ekialdeko Erdialdea:''' [[Tafallaldea]] eta [[Zangozerria|Zangozaldea]].
* '''Erribera Garaia:''' [[Erribera Garaia]] eta [[Arga-Aragoiko Erribera]].
{{Nafarroako alderdi politikoen aurkibidea}}
 
=== Nafarroa Garaiko erakundeErakunde nagusiak ===
[[Fitxategi:NafarParlamentua.JPG|thumb|240px|Iruñeko Sarasate Pasealekutik ikusita, Parlamentuaren fatxada.]]
* [[Nafarroako Parlamentua]]: erakunde legegilea, Nafarroari dagozkion legeak onartzen ditu. Lau urtean behin nafarrek aukeratuta, Parlamentuak Gobernuburua hautatzen du. Horretaz gain, gobernuaren ekintzak kontrolatzen ditu.
 
* [[Nafarroako Gobernua|Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua]] edo Foru Aldundia: Instituzio betearazlea, Foru Erkidegoko administrazioa zuzentzeaz gain, orokorreko politika ezartzen du. Presidentea gobernuburua da, zeinek sailburuak aukeratzen dituen. Gaur egun Geroa Baik du agintea.
 
* [[KonptoenNafarroako Kontuen Ganbera|Kontuen Ganbera]]: Nafarroako Foru Erkidegoko alderdi publikoaren ekonomi eta finantza kudeaketa kontrolatzen dituen erakundea da.
 
* [[ArartekoNafarroako Arartekoa]]a: Parlamentuaren aginduz, hiritarren oinarrizko eskubideak eta askatasun publikoak zaintzen dituen erakundea da.
 
== Euskara ==
{{Sakontzeko|Nafarrera|Ekialdeko nafarrera}}
 
[[Fitxategi:Hegoaldeko goi nafarrera.png|thumb|300px|center|Nafarroa Garaian XIX. mendean mintzatzen ziren [[euskalki]]ak, udalerrien mapan. Euskalki horietatik hegoaldekoenak eta ekialdekoenak galduak dira gaur egun.]]
 
Euskararen ezagutzari dagokionez, Nafarroa Garaian askoz gutxiago aurreratu da [[Euskal Autonomia Erkidegoa]]n baino, eskolatzeari esker hobetu egin den arren. Euskaraz ikasten duten umeen kopurua etengabe hazten ari da, eta horrek euskara estimatu edo balioetsi egiten dela adierazten du. Eta hori, Nafarroa Garaiko [[Unión del Pueblo Navarro|UPNko]] gobernuek euskara sustatzeko eman duten laguntza publikoa urria izan den arren.<ref>Ramón Zallo eta Mikel Ayuso (euskaratzailea: Josemari Navascués): [http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-6614/eu/contenidos/informacion/ezagutu_eh/es_eza_eh/adjuntos/eza_eu.pdf ''Euskal Herria ezagutzea''], Eusko Jaurlaritza, 2009, 44. orrialdea.</ref>.
 
[[2011]]eko datuen arabera, Nafarroako herritarren %13,7 dira elebidunak —%9,9 (1991)—; elebidun hartzaileak, euskara ulertu bai baina hitz egiteko gai ez direnak, %10,4 (%7,4 1991ean) eta euskara ez zekitenak %74 dira —%82 1991ean—. Ezagutza eremu mistoan eta ez-euskaldunean igo da. Lehenengoan %18,6 gauza dira euskaraz hitz egin edo ulertzeko; ez-euskaldunean, berriz %11,5. Etxeko erabileran ez dago aldaketa nabarmenik eta gazteen artean ari ezagutza igo egin da<ref>Garikoitz Goikoetxea, [http://www.berria.eus/paperekoa/1929/013/001/2015-01-14/euskararen_mapaz_eta_mapa_azaldu_ez.htm «Euskararen mapaz, eta mapa azaldu ez»], ''Berria'', 2015-01-14</ref>.
 
== Kultura ==
[[Fitxategi:Navarra - Mapa densidad euskera 2001.svg|thumb|200px|Euskararen banaketa]]
 
{{Sakontzeko|Euskararen Foru Legea|Nafarrera|Ekialdeko nafarrera}}
 
Bi hizkuntza erabiltzen dira: [[gaztelania]] eta [[euskara]]. Gaur egun, erdi eta iparraldeko eskualdeetan bakarrik da koofiziala euskara, Hizkuntza-eremuen Legearen arabera «eremu euskalduna» eta «eremu mistoa» deiturikoetan. «Eremu ez-euskaldun»ean, batere ofizialtasunik ez du hizkuntzak.
 
[[Euskalki]]ei dagokienez, Nafarroa Garaiak lau aldaera ditu: [[nafarrera]], [[nafar-lapurtera]], [[ekialdeko nafar euskalkia|ekialdeko nafarrera]] eta (berrikitan baina gero eta indar handiagoz) [[gipuzkera]].
 
[[Fitxategi:Hegoaldeko goi nafarrera.png|thumb|300px|centerright|Nafarroa Garaian XIX. mendean mintzatzen ziren [[euskalki]]ak, udalerrien mapan. Euskalki horietatik hegoaldekoenak eta ekialdekoenak galduak dira gaur egun.]]
 
Euskararen ezagutzari dagokionez, Nafarroa Garaian askoz gutxiago aurreratu da [[Euskal Autonomia Erkidegoa]]n baino, eskolatzeari esker hobetu egin den arren. Euskaraz ikasten duten umeen kopurua etengabe hazten ari da, eta horrek euskara estimatu edo balioetsi egiten dela adierazten du. Eta hori, Nafarroa Garaiko [[Unión del Pueblo Navarro|UPNko]] gobernuek euskara sustatzeko eman duten laguntza publikoa urria izan den arren.<ref>Ramón Zallo eta Mikel Ayuso (euskaratzailea: Josemari Navascués): [http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-6614/eu/contenidos/informacion/ezagutu_eh/es_eza_eh/adjuntos/eza_eu.pdf ''Euskal Herria ezagutzea''], Eusko Jaurlaritza, 2009, 44. orrialdea.</ref>.
 
[[2011]]eko datuen arabera, Nafarroako herritarren %13,7 dira elebidunak —%9,9 (1991)—; elebidun hartzaileak, euskara ulertu bai baina hitz egiteko gai ez direnak, %10,4 (%7,4 1991ean) eta euskara ez zekitenak %74 dira —%82 1991ean—. Ezagutza eremu mistoan eta ez-euskaldunean igo da. Lehenengoan %18,6 gauza dira euskaraz hitz egin edo ulertzeko; ez-euskaldunean, berriz %11,5. Etxeko erabileran ez dago aldaketa nabarmenik eta gazteen artean ari ezagutza igo egin da<ref>Garikoitz Goikoetxea, [http://www.berria.eus/paperekoa/1929/013/001/2015-01-14/euskararen_mapaz_eta_mapa_azaldu_ez.htm «Euskararen mapaz, eta mapa azaldu ez»], ''Berria'', 2015-01-14</ref>.
 
=== Literatura ===
=== Bertsolaritza ===
{{Sakontzeko|Nafarroako Bertsolari Txapelketa}}
 
== Nafar ospetsuak ==
* [[Eneko Aritza]] ([[770]] inguru - [[852]] inguru), [[Iruñeko Erresuma]]ko lehenbiziko erregea.
* [[Pedro Urtsua]] ([[1520]] inguru - [[1561]]), konkistatzailea eta esploratzailea.
* [[Frantzisko Xabierkoa]] ([[1506]]-[[1552]]), jesuita eta santua.
* [[Frantzisko Xabier Mina]] ([[1789]]-[[1817]]), gerrillari eta militarra.
* [[Hilarion Eslaba]] (''1807''-[[1898]]), musikagilea.
* [[Julian Gaiarre|Julian Gayarre]] ([[1844]]-[[1890]]), tenorea.
* [[Pablo Sarasate]] ([[1844]]-[[1908]]) [[biolin]] jole eta musikagilea.
* [[Arturo Kanpion]] ([[1854]]-[[1937]]), idazlea.
* [[Francisco Javier Saenz de Oiza]] ([[1918]] - [[2000]]) arkitektoa.
* [[Jose Maria Jimeno Jurio]] ([[1927]] - [[2002]]) historialaria eta etnografoa.
* [[Jose Maria Satrustegi]] ([[1930]]-[[2003]]), idazlea eta [[euskaltzaindia|euskaltzaina]].
* [[Miguel de la Quadra-Salcedo]] ([[1932]]), kirolaria, kazetaria eta esploratzailea.
* [[Rafael Moneo]] ([[1937]] - ) [[tutera]]r arkitektoa.
* [[Carlos Garaikoetxea Urriza|Carlos Garaikoetxea]] ([[1938]]-), politikaria, [[Euskal Autonomia Erkidegoa|Euskal Autonomia Erkidegoko]] [[lehendakari]] izana ([[1980]]-[[1985]]).
* [[Miguel Indurain]] ([[1964]]-), txirrindularia, arlo horretan inoizko garaipenik handienak lortu dituen [[euskal Herria|euskal herritarra]].
* [[Iñaki Otxoa de Olza]] ([[1967]]-[[2008]]), [[mendizaletasun|mendizalea]] eta alpinista.
 
[[Fitxategi:NafarForuak.JPG|thumb|right|150px|Iruñeko [[Sarasate pasealekua|Sarasate pasealekuko]] Foruen Estatua.]]
 
== Ekonomia ==
{{Sakontzeko|Nafarroako Kutxa}}
 
== Hedabideak ==
 
== Zerbitzuak ==
=== OspitaleakOsasuna ===
* [[Nafarroako Ospitalea]], [[Virgen del Camino Ospitalea]] eta [[Nafarroako Unibertsitatea Klinika|Nafarroako Klinika Unibertsitarioa]]([[Iruñea]]).
* [[García Orcoyen Ospitalea|Garcia Orcoyen Ospitalea]] ([[Lizarra]]).
* [[Ubarmin Klinika]] ([[Elkano (Eguesibar)|Elkano]]).
 
=== GarraioakGarraioa ===
* '''[[Autobus]]''' konpainiak:
** [[Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioa|Atarrabiarra]]
* [[Abenduaren 3]]a: [[Frantzisko Xabierkoa|San Frantzisko Xabierkoaren]] eguna, [[Nafarroako Foru Erkidegoaren Eguna]].
* [[Irailaren 29]]a: [[Done Mikel Aralarkoaren santutegia|Done Mikel Aralarkoaren]] eguna.
 
== Nafar ospetsuak ==
* [[Eneko Aritza]] ([[770]] inguru - [[852]] inguru), [[Iruñeko Erresuma]]ko lehenbiziko erregea.
* [[Pedro Urtsua]] ([[1520]] inguru - [[1561]]), konkistatzailea eta esploratzailea.
* [[Frantzisko Xabierkoa]] ([[1506]]-[[1552]]), jesuita eta santua.
* [[Frantzisko Xabier Mina]] ([[1789]]-[[1817]]), gerrillari eta militarra.
* [[Hilarion Eslaba]] (''1807''-[[1898]]), musikagilea.
* [[Julian Gaiarre|Julian Gayarre]] ([[1844]]-[[1890]]), tenorea.
* [[Pablo Sarasate]] ([[1844]]-[[1908]]) [[biolin]] jole eta musikagilea.
* [[Arturo Kanpion]] ([[1854]]-[[1937]]), idazlea.
* [[Francisco Javier Saenz de Oiza]] ([[1918]] - [[2000]]) arkitektoa.
* [[Jose Maria Jimeno Jurio]] ([[1927]] - [[2002]]) historialaria eta etnografoa.
* [[Jose Maria Satrustegi]] ([[1930]]-[[2003]]), idazlea eta [[euskaltzaindia|euskaltzaina]].
* [[Miguel de la Quadra-Salcedo]] ([[1932]]), kirolaria, kazetaria eta esploratzailea.
* [[Rafael Moneo]] ([[1937]] - ) [[tutera]]r arkitektoa.
* [[Carlos Garaikoetxea Urriza|Carlos Garaikoetxea]] ([[1938]]-), politikaria, [[Euskal Autonomia Erkidegoa|Euskal Autonomia Erkidegoko]] [[lehendakari]] izana ([[1980]]-[[1985]]).
* [[Miguel Indurain]] ([[1964]]-), txirrindularia, arlo horretan inoizko garaipenik handienak lortu dituen [[euskal Herria|euskal herritarra]].
* [[Iñaki Otxoa de Olza]] ([[1967]]-[[2008]]), [[mendizaletasun|mendizalea]] eta alpinista.
 
[[Fitxategi:NafarForuak.JPG|thumb|right|150px|Iruñeko [[Sarasate pasealekua|Sarasate pasealekuko]] Foruen Estatua.]]
 
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2013/01/02}}
{{erreferentzia_zerrenda}}
<references/>
 
== Ikus, gainera ==
* [http://www.nafarroa.eus Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunea] {{es}} {{eu}} {{fr}} {{en}}
* [http://www.nafarroakoparlamentua.eus/ Nafarroako Foru Erkidegoko Legebiltzarraren webgunea] {{es}} {{eu}} {{fr}} {{en}}
* [http://www.unavarra.es/?languageId=100001 Nafarroako Unibertsitate Publikoaren webgunea] {{es}} {{eu}} {{en}}
* [http://www.unav.es/english Nafarroako Unibertsitate Pribatuaren webgunea] {{es}} {{en}}
* [http://www.turismo.navarra.es/eus/organice-viaje/mapa.aspx?idioma=eu Nafarroa Garaiaren mapa] {{es}} {{eu}} {{en}} {{fr}} {{de}} {{it}} {{nl}}
* [http://sitna.cfnavarra.es/?lang=eus Topografia, satelitezko irudiak eta mapak] {{es}} {{eu}} {{fr}} {{en}}