«Lurrun-makina»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
<!-----[[Fitxategi:Steam engine in Science Museum Power gallery.ogv|thumb|300px|[[Corliss lurrun-makina]] funtzionamenduan [[Londres]]ko Zientzia Museoan]]--->[[Fitxategi:Steam engine in action.gif|thumb|450px|Lurrun makina funtzionamenduan. ezkerreko gezi gorria lurrun beroa sartzen dela adierazten du eta gezi urdina zirkuitua igaro duen lurruna ateratzen adierazten du.]]
Lurrun-makina [[ur]]aren [[energia termiko]]a [[energia mekaniko]]an eraldatzen duen [[kanpo-errekuntzako motor]] bat da. Ura irakitea orain dela 2000 urte baino gehiago asmatu zen, nahiz eta azken 300 urtetan izan duen garapen handia [[energia]] eta [[mugimenduhigidura|mugimendua]]a lortzeko. Hasiera batean [[meatzemeatzaritza|meatzetan]]tan ura ateratzeko sistemak baziren ere geroago mugimendu birakaria lineal bihurtzeko sistemak asmatu zirenean makinaria ugari sortu zen. Lurrun-makina ura eta [[harrikatz|ikatza]] edo [[zurazur]]a dagoen edozein lekutan jar daiteke funtzionamenduan, lehenago sistema [[hidraulika|hidraulikoek]] mugimenduan zegoen ura eskatzen zuten bitartean. [[Tren]]aren garapenean funtsezkoa izan zen eta gaur egun ur beroak biratzen dituen turbinak zentral-elektrikoetan erabiltzen dira, munduko [[elektrizitateargindar|elektrizitatearen]]aren %80a sortuz. [[Energia nuklear]]rak, [[eguzki-energia]]k eta [[zentral-termiko]]ek erabiltzen dute. Funtsean, betebehar-zikloa bi fasetan banatzen da:
 
# Itxirik dagoen galdara batean ura irakiten da eta [[lurrun]]a sortzen da. Honek sortzen duen espantsioak [[zilindro]] bat mugitzen du, [[pistoi]] bat bultzatuz. Mugimendu hori alternatiboa da baina [[biela]] eta [[biradera]] mekanismo batekin sistemak energia hori birakari bilakatzea lortzen du. Bidearen bukaerara heltzen denean [[enbolo (argipena)|enboloa]]a hasierara itzultzen da eta ur-lurruna kanpora isurtzen da [[inertzi bolante]]ak duen [[energia zinetikoazinetiko]]a erabiliz.
#
# Lurrun-presioa balbula sorta batzuen bidez kontrolatzen da eta hauek lurrun-emariaren kargaren zaharberritze-prozesua erregulatzen dute. Hau da, [[zilindro]]ra sartzen eta irteten den lurrun kantitatea erregulatzen dute.
 
Gaur egun [[argindar|elektrizitatea]] sortzeko erabiltzen diren lurrinezko makina modernoek jada ez dute erabiltzen [[pistoi]] edo desplazamendu positiboa deskribatzen duen [[makina]], baizik eta turbomakinak erabiltzen dira. Hauetan, etengabeko lurrun-fluxuarekin [[turbina]] bat zeharkatzen dute eta honen ardatza biratzen da. Adibidez, gaur egun [[ur- lurrun|ur-lurruna]]a biratzen dituen turbinak zentral-elektrikoetan erabiltzen dira, munduko [[elektrizitateargindar|elektrizitatearen]]aren %80a sortuz. [[Energia nuklear]]rak, [[eguzki-energia]]k eta [[zentral termiko]]ek erabiltzen dute.
 
== Bilakaera historikoa ==
[[Fitxategi:Locomotora de vapor.jpg|thumb|left|lurrun-trena.]]
 
Lurrun-makinan datza lehenengo [[Industria Iraultza]]. [[Ingalaterra]]n XVIII. mendearen bukaeran eta ia XIX. mende erdia arte, Mendebaldeko Europako herrialde nagusietan eta Estatu Batuetan nabarmenki bizkortu zuen garapen ekonomikoa. 1890 eta 1930 urte bitartean [[ikatzharrikatz|ikatzez]]ez bultzatutako lurrun-makinaren erabilera murriztu zen; [[petrolio]]tik eratorritako [[hidrokarburo]]ak [[erregai]] gisa erabiltzen duten barne-errekuntzako motorrei bidea eman zien.
 
Asko saiatu dira lurrun-makinaren asmakuntza data edo asmatzailea zehazten. Asmakuntza hau izen bakar bati lotzeko saiakera alferrikakoa izan zen. Bere garapen historikoan zehar izen asko azaltzen dira, Heron-en konpilaziotik [[James Watt]]-en makina sofistikatuetara. Lurrun-makinak hobekuntza ugari izan zituen Ingalaterran eta batez ere hasi berri zen Industri Iraultzaren testuinguruan, XVII. eta XVIII. mendeetan.
 
Jerome Ayanz eta Beaumont [[gudari|militar]], [[margolaritza|margolari]] eta [[musikarimusika]]ri kosmografo, baina gehienbat asmatzaile espainiarrak, ezagutzen den lurrun-makinaren lehen patentea erregistratu zuen 1606. urtean. Beraz, lurrun-makinaren asmatzailetzat har daiteke. Izan ere, patente honen berri duela gutxi izan zen. Jendeak ezezaguna duen datua da.
 
=== Hedapen-Makina ===
252.705

edits