«Kornalina»: berrikuspenen arteko aldeak

182 bytes added ,  Duela 6 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Testu aldaketa automatikoa (-\{\{[Cc]ommons[ck]at\|(.*)\}\} +{{commonskat}}))
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
|disolbagarritasuna =
}}
'''Kornalina''' [[mea|mineral]] bat da, [[kaltzedonia]]ren barietate bat, [[gorri]] kolorekoa, arruntki erdi[[harribitxi]] bezala erabiltzen dena.
 
Sadoine, Meka edo Santiagoko Harria bezala ere ezagutzen da.
 
Preziatuagoak dira zenbat eta gardenagoak izan eta [[gorri]]-[[laranja]] kolorekoak. Gorri kolorea [[burdina|burdin]] oxidoaren presentziaren ondorioa da, kolore argiagoak [[burdin hidroxido]]aren ondorio diren bitartean. Minerala pixkat berotzen bada, bere kolorea biziagoa bihurtzen da.
 
Kornalinaren antzekoa da '''sardoa''', orokorrean gogor eta ilunagoa dena (arrexka). Bien arteko ezberdintasuna ez dago zorrozki definitua, eta, batzuetan, bi izenak ezberdintasunik gabe erabiltzen dira. Kornalina zein sardoa zuntzezko egiturazko [[silizio]] oxido mikrokristalinoaren (kaltzedonia) barietateak dira, burdin oxidozko ezpurutasunek koloretuak, eta [[laranja]] zurbiletik kolore bizi bateraino, ia [[beltz]]eraino joan daiteke.
 
== Historia ==
[[Fitxategi:Carnelian intaglio Prolemaic queen CdM Paris.jpg|thumb|left|[[Ptolomeotar dinastia]]ko erregina bat zizelkatua duen kornalina, [[garai helenistikoa|aro helenistikohelenistikokoa]]koa. [[Frantziako Liburutegi Nazionala|Frantziako Liburutegi Nazionaleko]] Cabinet des Médailles.]]
Jada [[K. a. 5. milurtekoa|K. a. V.]]-[[K. a. 4. milurtekoa|K. a. IV. milurtekotik]] [[Mehrgarh]]en [[arkuzko taladro]]a erabiltzen zen kornalina zulatzeko.
 
[[Antzinako Egipto|Antzinako egiptiarrentzat]] kornalina bizitzaren ikur gorria zen, erlijio praktika zehatz batzuekin lotua, non [[Isis]] jainkosak, hildakoa honi beste mundura egin beharreko bidaian laguntzeko erabiltzen zuena. [[TutankamonenTutankhamonen hil mozorroa|Tutankamon faraoiaren urrezko hil mozorroan]] erantsia ikus daiteke. Animali sakratuetan zizelkatua ere ikus daiteke, [[Amon]] jainkoaren [[ahari]]an edo [[Horus]] [[belatz]]ean kasu (eguzkiaren ikurra). [[Turkesa]] eta [[lapis lazuli]]ekin lotzen zen bere boterea indartzeko.
 
[[Brontze Aro]]ko kornalinak berreskuratu ziren [[Kreta]]ko [[Knossos]] hiriko aztarnategi [[zibilizazio minoiko|minoikoetan]], apaindura arte bezala [[K. a. XVIII. mendea|K. a. 1800]] inguruan erabilia.
 
Kornalina barra-barra erabili zen [[Erromatar Inperioa]]ren garaian gutunetan edo beste dokumentu garrantzitsu batzuetan [[erle-argizari|argizarizko]] zigilu baten aztarna uzteko zigilu [[eraztun]]etan erabiltzeko bitxi grabatuak egiteko. Argizari beroa ez da kornalinara itsasten.
 
Sardoa [[asiria]]rrek [[zigilu zilindriko]]etarako, antzinako egiptoar eta feniziarrek [[eskarabeokakalardo sakratu|eskarabeoetarako]]etarako eta lehen greziarrek eta [[etruria]]rrek bitxietarako ere erabili zituzten.
 
''Odem'' [[hebreera]] (''sardius'' bezala itzulia, sardoa), Apaiz Gorenaren (Hoshen) paparreko lehen harria harri gorri bat zen, beharbada sardoa, baina baliteke, baita, [[jaspe]] gorria izatea ere.
 
[[Fitxategi:Cornelian necklace BM GR1897.4-1.623.jpg|thumb|right|Urrezko apaingarriak eta kornalinazko perlak dituen lepokoa, [[zipretar artea]] mizenastar inspirazioarekin, [[K. a. 1400ko hamarkada|K. a. 1400]]-[[K. a. 12001200ko hamarkada|K. a. 1200ekoa]]ekoa. [[Enkomi]]koa. [[British Museum]].]]
 
Bere bertute izpiritualen ondorioz [[Filipe (apostolua)|Felipe apostoluaren]] ikurra da, eta [[zilar]]rezko eraztun batean grabatu eta sartua, [[Mahoma]]ren zigilua eratzen du.
[[Alfontso X.a Gaztelakoa]] Jakituna erregearen [[Lapidario]]an, kornalinak "hiru bertute handi eta on" dituela aipatzen da, eta bere kolorea arimako indar misteriotsuen adierazpena dela.
 
[[Hildegard von Bingen|Hildegarda BingenekoaBingenekoak]]k bere bertute sendatzaileengatik aipatzen zuen.
 
[[Budismo]]arentzat [[zazpi altxor]]retako bat da, jakinduriaren ikur delarik.
 
Antzinako meatzerik ezagunenak, erromatarrek ustiatu zituztenak, [[Arabia|Arabiar PenintsulaPenintsulan]]n, [[PertsiaPersia|Pertsian]]n eta [[India]]n zeuden. Gaur egun, kornalina, beste toki batzuen artean, [[Brasil]]go [[Hegoaldeko Rio Grande|Rio Grande do Sul]] estatuan eta [[Uruguai]]n ateratzen da.
 
== Etimologia ==
Kornalina hitza [[latin]]ezko ''caro'' edo ''carnis'' hitzetik dator, [[haragi]]a esan nahi duena, haragiaren kolorearekin duen antzekotasunagatik. [[Plinio Zaharra]]ren arabera, sardo izena [[Lidia]]ko [[Sardes]] hiriaren izenetik dator, baina baliteke, baita, [[pertsierapersiera|pertsierazko]]zko سرد (''sered'') hitzetik etortzea ere, gorri-horixka esan nahi duena.
 
{{commonskat}}
252.705

edits