Xabier Artola Zubillaga

euskal idazle eta iketzaile hizkuntzaren prozesamenduan
Xabier Artola» orritik birbideratua)

Xabier Artola Zubillaga (Antigua, Donostia, 1957ko maiatzaren 3a) Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da Informatika Fakultatean 1985etik, baita ikertzailea Ixa taldean. Euskaltzain urgazlea da 2006tik. Idazle moduan hainbat sari irabazi ditu ipuin-lehiaketetan, 2010eko Donostia Hiria, besteak beste. Literaturazalea ez ezik argazkizalea ere bada (artzubi) eta, esate baterako, Dantza filmari buruzko argazki-erakusketa antolatu zuen 2018an.

Xabier Artola Zubillaga
Xabier Artola Zubillaga.jpg
Bizitza
Jaiotza Donostia1957ko maiatzaren 3a (63 urte)
Herrialdea  Gipuzkoa, Euskal Herria
Hezkuntza
Heziketa Euskal Herriko Unibertsitatea
Doktorego ikaslea(k) Iñaki Alegria Loinaz
Antton Gurrutxaga Hernaiz
Hizkuntzak euskara
gaztelania
ingelesa
frantsesa
Jarduerak
Jarduerak informatikaria, idazlea, argazkilaria, unibertsitateko irakaslea eta ikertzailea
Enplegatzailea(k) Euskal Herriko Unibertsitatea
Donostiako Informatika Fakultatea
IRALE
Lan nabarmenak Xuxen
TZOS (datu-base terminologikoa)
Lexikoaren behatokia corpusa
EDBL
Jasotako sariak
Kidetza Udako Euskal Unibertsitatea
Ixa taldea
Euskaltzaindia
Literaturaren Zubitegiko fitxa 863
Inguma xabier-artola-zubillaga
artzubi.eus eta ixa.si.ehu.es…
Lexikoaren Behatokiko proiektuko kidea da Artola

Euskara-irakasleen irakasleaAldatu

Ikasketa guztiak gaztelaniaz egin zituen, baina etxean beti egiten zuten euskaraz eta prozesu autodidakta izan zen bere alfabetatzea. Gaztetan Ikaskideei euskarazko eskolak ematen zizkien Antiguan, gau eskoletan. Donostiako Informatika Fakultatean lizentziatura bukatuta, 1980an euskara irakasten hasi zen Irungo eskola batean. Hurrengo ikasturtean Eusko Jaurlaritzako Euskara Zerbitzutik hots egin zioten euskararen irakaskuntzarako materiala prestatzeko eta maila ertainetako irakasleak trebatuz joateko. Geroago IRALE izena hartuko zuen zerbitzu horretan bost urtez aritu zen 1985era arte, EHUko Informatika Fakultatera ikakasle joan zen arte.[1]

Informatikaria eta IxakideaAldatu

Hizkuntzaren prozesamenduaren arloan aritzen den Ixa ikertaldeko kidea da. Doktorego-tesia 1993an aurkeztu zuen hiztegi sistema adimendunei buruz (Hiztsua: hiztegi-sistema urgazle adimendunaren eraikuntza eta sorkuntza/ SIAD: Conception et construction d´un système intelligent d´aide dictionnriale) [2][3] Besteak beste, Unibertsitateko, Euskal Autonomia Erkidegoko, Hezkuntza eta Zientzia/Zientzia eta Teknologia Ministerioko hainbat ikerketa-proiektu zuzendu ditu eta horietan parte hartu du, eta ikerketaren arloko enpresekin eta zentroekin kontratuak ere izan ditu. Hainbat aplikazioren sorkuntzan parte hartu izan du, besteak beste, Xuxen zuzentzaile ortografikoa, EDBL Euskararen Datu-base lexikala, eta Eustagger lematizatzailea.[4][5][6] Euskaltzaindiaren Lexikoaren Behatokiaren corpusa proiektuko partaidea da.[7][8]

Bost doktorego-tesi zuzendu ditu eta 4 ikaslibururen egilekidea da. 100 baino gehiago dira informatikaren, adimen artifizialaren eta hizkuntzalaritza konputazionalaren arloetan egin dituen argitalpenak.[9][10]

Udako Euskal Unibertsitateko kideaAldatu

Udako Euskal Unibertsitateko Informatika Sailean ere aritu izan da irakasle gisa hainbat urtez saila eratu zenetik. 1986an bertan ikergai aitzindariak landu zituen: Hizkuntza naturalaren tratamenduaz hitzaldia eman eta Adimen Artifiziala liburua argitaratu zuen.[11]

UEUko informatikako sailburua izan zen 1997tik 2000ra bitartean, Informatikari Euskaldunen Bilkurak antolatzen hasi zirenean.[12]

Aitzindaria izan zen Informatikaria euskaraz lantzen eta parte hartu zuen informatikako lehenengo hiztegien sorkuntzan, esate baterako honetan:

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 50 lan baino gehiago agertzen dira.[13]

Euskaltzain urgazleaAldatu

Euskaltzaindiak euskaltzain urgazle izendatu zuen 2006ko maiatzaren 26an.[14] Informazio eta Komunikazioaren teknologien batzordean aritu izan da 2007z geroztik eta Lexikoaren Behatokia egitasmoan 2008tik.[15][16]

IdazleaAldatu

Ipuinak edo ipuin bildumakAldatu

  • Argi-itzalen neurria 2011, Elkar
  • Deception Island 2010, Alberdania, Donostia Hiria ipuin lehiaketa[17][18][19]
  • Asif 2006, Julene Azpeitia Saria (bigarren saria)
  • Bai, ni nauk 2004, Gabriel Aresti Saria (accesita)
  • Tximeletaren irria 2004, Tene Mujika Narrazio laburren lehiaketa (lehen saria)
  • Latitudea 1998, Julene Azpeitia Saria (lehen saria)

ItzulpenakAldatu

  • Samina (Marguerite Duras) 2014, Erein
  • Arriskuen ebaluazio etikoa: jendearen ikusmoldea aintzat hartu beharra (Joseph R. Herkert) 1997, Uztaro
  • ADA lengoaia eta metodologia (David A. Watt, Brian A. Wichmann, William Findlay) 1996, UPV/EHU
  • Informazioaren iraultza (Joel L. Swerdlow) 1996, Uztaro

Bidaia-blogaAldatu

  • Blogoetak:[20] 2016ko bi solstizioen artean Amerikako iparraldetik hego muturreraino egindako bidaiaren gogoetak, kontakizunak, aipuak, argazkiren bat edo beste, denetarik pixka bat…

ArgazkilariaAldatu

15 urte zituen argazkizale bihurtu zenean. Denetariko gaiak lantzen ditu argazkitan, baina gustuko ditu kaleko argazkiak, paisaiak, erretratuak eta natura.[1] Egindako argazki-erakusketen artean aipagarrienak hauek dira:[21]

Bidaiak eta mundua

  • Solstiziotik solstiziora, Amerikan barrena (2016)[27]
  • Kuba: begiratu bat Euskal Herritik (2013)
  • Begiratuak 2.♀ (2006) Emakume begiradei buruz.
  • Literaturatik gehiago pinturatik baino. Erakusketaren titulua Francesc Català Roca kataluniar argazkilariaren esaldi honetatik dator: "Kontrakoa esaten bada ere, uste dut argazkigintzak gehiago duela literaturatik pinturatik baino".

2010ean Alkizako Ur Mara Elkartea lanean has zen galtzen ari ziren lanbideak berreskuratu eta dokumentatzeko. Lanketa kartatik sortu zen geroago Alkizako Fagus Alkiza interpretazio-zentroa.[28][29][30][1]

  • Ikiliko txondorra argazki-liburua (2010). Ikaskinei buruz.
  • Ke artean II. Hau ere Ikaskinei buruz
  • Sagastian sagarra, sagarretik sagardoa. (2011) Sagardoari buruz
  • Garo meta, Alkizako Leten.(2009) Baserritarren metei buruz. Idiak, segak, eskuareak, gurdia, lera... orain gutxi arte mendi eta soroetan hain ohikoak ziren lanabesei buruz.
  • Txerri festa, beheko plazan. (2008) Txaribodari buruz.

Sariak eta errekonozimenduakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c Miranda, Jon. (2019-02-14). «"Ikerkuntzak aurrera egiten badu, gazteen ekimenari esker egiten du". Xabier Artola Zubillaga. EHUko irakaslea eta ikerlaria.» Gipuzkoako Hitza (berria.eus) . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  2. Xabier Artola Tesiker,Euskarazko doktorego-tesien datu-basean
  3. (Gaztelaniaz) «Conception et construction d'un systeme intelligent d'aide dictionnariale (siad) // Hiztsua: hiztegi-sistema urgazle adimendunaren sorkuntza eta eraikuntza» Tesis doctorales: TESEO. Ministerio de Educación, Cultura y Deporte. Gobierno de España. . Noiz kontsultatua: 2018-04-13.
  4. Elorrieta, Orlando. (1991). «Laster jaioko da Xuxen» Berria (berria.eus, Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003.) . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  5. «UPV/EHUko Ixa Taldeko Xabier Artola Zubillagaren hitzak Xuxen 5-en aurkezpenean» Elhuyar (Elhuyar) . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  6. «Leihoak Zabalduz. Windows95 euskaratua, hizkuntza makinen bidez lantzeko tresna berriak... Informatikaren eta euskararen arteko muga esploratu gabeetan barrena abiatu gara - Wikiteka» eu.wikisource.org . Noiz kontsultatua: 2020-04-25.
  7. Lexikoaren Behatokia: Erabiltzen da hitz hau gaur egungo hedabideetan?. Hizkuntza-teknologiak. Ixa Taldearen bloga . Noiz kontsultatua: 2018-01-10.
  8. Xabier, Artola; Ezeiza, Nerea; Gurrutxaga, Antton; Sagarna, Andoni; Urkia, Miriam. (2017ko azaroa). Lexikoaren Behatokia: leiho bat XXI. mendeko hedabideetako euskarari.. Senez 48, 201-208 or. . Noiz kontsultatua: 2018-01-10.
  9. Xabier Artolaren zientzi argitalpenak Ixa taldearen webgunean
  10. Xabier Artolaren argitalpenak DBLP datu-basean.
  11. «Xabier Artola Zubillaga :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» www.inguma.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  12. Xabier Artola Zubillaga | Artizarra. . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  13. Xabier Artola irakaslearen produkzioa Inguma datu-basearen arabera (>45 produktu)
  14. Xabier Artola Zubillaga. Euskaltzain urgazlea. Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2018-10-09.
  15. Lexikoaren Behatokia. Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2018-10-09.
  16. «Lexikoaren Behatokia: leiho bat XXI. mendeko hedabideetako euskarari - IXA Taldea (Atal berezia: Besterena nuen neuregana) - EIZIE» www.eizie.eus . Noiz kontsultatua: 2018-10-09.
  17. a b Azurmendi, Nerea. (2010). «Publiko zabalarengana heltzeko behar hori ez dut inoiz sentitu». diariovasco.com. Diario Vasco . Noiz kontsultatua: 2018-01-10.
  18. a b Agirre, Lorea. (2011). Xabier Artola: “Betidanik gustatu izan zait hizkuntzarekin jolastea”. Oilategitik, Alkizako aldizkaria. . Noiz kontsultatua: 2018-01-10.
  19. a b Lizarralde, Nerea. (2011). “Jarraitzeko asmoa dut, baina ez naiz idazle diziplinatua”. Irutxuloko Hitza . Noiz kontsultatua: 2018-01-10.
  20. Blogoetak Terranovatik Usuaiarainoko bidaia-bloga
  21. artzubi.eus . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  22. “DANTZA: HERRI LABORARI BATEN HISTORIA UNIBERTSALA” SOLASALDIA ALKIZAN – FAGUS. . Noiz kontsultatua: 2019-06-22.
  23. Imaz, Andoni. (2019-01-19). «Filmaketako hirugarren begia» Berria . Noiz kontsultatua: 2019-01-19.
  24. Rozada, Luis Sergio Fanjul. Exposición Xabier Artola (Bailando ante las cámaras: una colección de fotos de dantza) – sfg-ss. . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  25. (Gaztelaniaz) «Bailando ante la cámara de Xabier Artola. Noticias de Navarra» Noticias de Navarra . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  26. «KAMEREN AURREAN DANTZARI - XABIER ARTOLA» Agenda Tolosa 2015-04-09 . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  27. «Argazki erakusketa // Exposición de fotografías (X. Artola, 2017-11-10…)» DIFusio@ . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.
  28. «artzubi argazkiak - erakusketak» artzubi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  29. Ikiliko txondorra liburua ikusgai Artzubi argazki-gunean
  30. Ur Mara Elkartea Ikiliko txondorra liburuaren fitxa
  31. Ikastolen Elkartea, Bizkaia. (2012-06-03). Euskara Teknologia Berrietan. Elkarrizketak 2012ko Ibilaldian omendukoekin.. Ikastolen Elkartea . Noiz kontsultatua: 2020-02-11.
  32. Ibilaldia 2012 omenaldia: Euskara teknologia berrietan sartzeko aintzindariak – Hizkuntza-teknologiak. . Noiz kontsultatua: 2020-02-11.
  33. Berria.eus. (2003-01-08). «Jaurlaritzak EAEko Euskararen Aholku Batzordeko kide berriak izendatu ditu» Berria (Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003.) . Noiz kontsultatua: 2019-04-16.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo loturakAldatu