William Wyler[1] (Mülhausen, Alsazia, 1902ko uztailaren 1a - Los Angeles, Kalifornia, 1981eko uztailaren 27a) film zuzendaria izan zen. Ezaguna zen film baten ekoizpeneko pauso guztien gainean zeukan kontrol zorrotza. Hori dela eta, eszenak etengabe errepikatzen zituen, aktoreen eta langile teknikoen etsipenerako. Baina aldi berean, arrakasta handia izan zuen bai kritikagileen bai ikusleen artean. Haren lan nabarmenak dira Ben-Hur (1959), The Best Years of Our Lives (1946), edo Mrs. Miniver (1942); hirurok Oskar sarietako zuzendari onenaren zein film onenaren sariak jaso zituzten. Wylerren beste lan ezagun eta bikain batzuk hauexek izan ziren: Funny Girl (1968), How to Steal a Million (1966), The Big Country (1958), Roman Holiday (1953), The Heiress (1949), The Little Foxes (1941), The Letter (1940), The Westerner (1940), Wuthering Heights (1939), Jezebel (1938), Dodsworth (1936), eta Hell's Heroes (1930).

William Wyler

Bizitza
JaiotzaMulhouse1902ko uztailaren 1a
Herrialdea Suitza
 Ameriketako Estatu Batuak  (1928 -
BizilekuaMulhouse
Lehen hizkuntzaalemana
ingelesa
Yiddisha
HeriotzaLos Angeles1981eko uztailaren 27a (79 urte)
Hobiratze lekuaForest Lawn Memorial Park
Heriotza moduaberezko heriotza: miokardio infartu akutua
Familia
Ezkontidea(k)Margaret Sullavan  (1934ko azaroaren 25a -  1936ko martxoaren 13a)
Margaret Tallichet  (1938ko urriaren 23a -  1981eko uztailaren 27a)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Familia
Hezkuntza
HeziketaParisko Kontserbatorioa
Hizkuntzakalemana
frantsesa
ingelesa
Yiddisha
Jarduerak
Jarduerakgidoilaria, zinema ekoizlea, zinema aktorea, film-zuzendaria, aktorea eta errealizadorea
Lan nabarmenak
Jasotako sariak
Zerbitzu militarra
Parte hartutako gatazkakBigarren Mundu Gerra
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioajudaismoa

IMDB: nm0943758 Allocine: 768 Rottentomatoes: celebrity/william_wyler Allmovie: p117452 TV.com: people/william-wyler
Discogs: 2507226 Find a Grave: 5005 Edit the value on Wikidata

Wyler, Wilhem Weiller jaiotzez, 1902an jaio zen Mulhouseko familia judu baten baitan, Frantziako Alsazia eskualdeko hiri batean (Frantzia eta Prusiaren arteko gerraz geroztik Alemaniako Inperioaren parte zena). Aita Leopold Weiller (1864-1939) judu suitzarra zen, Endingenen jaioa, eta ama Melanie Auerbach (1878-1955) judu alemaniarra zen, Stuttgarten jaioa. Alemaneraz eta frantsesez ikasi zuen Lausanan (Suitza), merkataritza ikasi zuen, eta gero biolina ikasi zuen Parisko kontserbatorioan. Carl Laemmle, Universal Pictures estudioen sortzailearekin senidetuta zegoen, amaren bidez eta 1921ean, Wyler Estatu Batuetara joan zen Laemmlek bidaia ordainduta harekin lanean jarduteko. 1928an, estatubatuar hiritar naturalizatu bihurtu zen.

Lanak aldatu

Laster erakutsi zuen artisau trebea eta eszenako zuzendari zorrotza zela, eta 1930eko hamarkadaren hasieran Unibertsaleko aktiborik onenetako bat bihurtu zen, The Love Trap (1929), Hell 's Heroes (1930), Tom Brown of Culver (1932) eta The Good Fairy (1935) filmak zuzenduz.

Geroago Samuel Goldwynek kontratatu zuen eta kalitate handiko filmak zuzendu zituen: These Three (1936), Come and Get It (1936), Dodsworth (1936), Dead End (1937), Jezebel (1938), Wuthering Heights (1939), The Letter (1940), The Westerner (1940) eta The Little Foxes (1941).

Zine zuzendari aldatu

Artisau eta eszena-zuzendari zorrotza zela laster frogatu zuen, eta, 1930eko hamarkadaren hasieran, Universal-en, zinema-ekoizle etxearen, aktibo onenetarikoa bihurtu zen, The Love Trap (1929), Hell's Heroes (1930), Tom Brown of Culver (1932) eta The Good Fairy (1935).

Beranduago, Samuel Goldwyn-ek kontratatu zuen, eta kalitate handiko filmak zuzendu zituen, hala nola These Three (1936), Come and Get It (1936), Dodsworth (1936), Dead End (1937), Jezebel (1938), Wuthering Heights (1939) bezalako maisulana, The Letter (1940), The Westerner (1940) eta The Little Foxes (1941). Bette Davis aktore mitiko eta famatuak hainbatetan esan zuen hura izan zela zuzen eta guztiz egokiro zuzentzen jakin izan zuen zuzendari bakarra.

Bigarren Mundu Gerra aldatu

1942 eta 1945 bitartean, Wyler Estatu Batuetako Armadako Aire Gorputzean sartu zen komandante mailarekin, eta, gerrak iraun zuen bitartean, bi dokumental eta fikziozko bi film zuzendu zituen. Bi dokumentalak aire fronte ezberdinetan filmatu ziren. Lehen dokumentala, Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress, Ingalaterran eta Alemaniako zeruetan filmatu zen 1943an, eta, 1944an, Ameriketako antzokietan ikusi zen. B-17 Memphis Belle bonbardatzaile ospetsuan filmatu zuten etsaien lurraldearen gaineko azken bonbardaketa-misioan, eta misio horrek nahitaezko hogeita bost misio-zikloa bete zuen lehen bonbardatzaile amerikarra bihurtu zuen. Misio hartatik urradura bakar bat ere gabe eta bere tripulazioa osasun ezin hobean zegoela itzuli zen, baina Memphis Belle fikziozko filmak (1990ekoa) azken misio hori dramatizatu zuen arrazoi komertzialak zirela medio, etsaien suteek hegazkinean eragindako kalteaz eta zaurituak zituelarik. Bigarren dokumentala, Thunderbolt!, beste aire fronte batean filmatu zen: P-47 Thunderbolt ehiza-hegazkinek egindako metrailaketa eta bonbardaketa ekintzena, 1944ko lehen hilabeteetan, Italian, Strangle operazioan iparraldetik lehorrez zetozen alemaniar hornidura moztuz. Dokumental hori ez zen Estatu Batuetako aretoetan eman 1947ra arte, gerra amaitu eta gero.

Wylerrek, gerra garaian egin zituen fikziozko bi filmak, borrokarako prestatzen ari zela, nazio aldartearen egoera jaso zuten lehenetakoak izan ziren, eta, lau urte beranduago, bakerako, Mrs. Miniver (1942), klase ertaineko familia ingeles baten istorioa kontatzen du, zeinak Europako gerrara egokitzen eta amerikar publikoa gerra garaian bizitzeko prestatzen laguntzen zuen (eta, bide batez, britainiarrei laguntza sustatzen zien). Bigarrenak, The Best Years of Our Lives (1946an estreinatua), etxera itzuli ziren hiru beteranoren istorioa kontatzen du, bizitza zibilera egokitu nahian eta dramatizatuz beteranoak itzultzearen arazoak gatazka garaian etxean geratu zirenekin. Wylerrek bi filmengatik zuzendari onenaren eta film onenaren Oscar sariak jaso zituen.

Gerraosteko ibilbidea aldatu

1950eko eta 1960ko hamarkadetan, Wylerrek kritikak laudatutako film sorta bat zuzendu zuen; besteak beste, Detective Story (1951), Cannesen, emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen Lee Grant-i esker; Roman Holiday (1953), Audrey Hepburn publiko estatubatuarrari ezagutarazi eta bere lehen Oscarra irabaztera eraman zuena; The Heiress, zeinarekin Olivia de Havillandek bere bigarren Oscarra irabaziko zuen, Friendly Persuasion (1956); film horrekin, Wylerrek Urrezko Palma irabaziko zuen Canneseko zinema-jaialdian eta Ben-Hur 1959ko edizioko ia Oscar guztiak irabazi zituena. Irabazitako hamaika sariak bitan baino ez dira parekatu: Titanic 1997an eta Eraztunen Jauna: Erregearen itzulera 2003an.

Bere azken etapan, Wylerrek interes nabarmeneko filmak zuzentzen jarraitu zuen, hala nola The Children's Hour, 1961, Audrey Hepburn eta Shirley MacLainerekin lesbianismoari erreferentzia egiten dion film polemikoa; The Collector (1965) Terence Stamp-ekin (Pedro Almodóvar Atame! filma egiteko inspiratu zen argumentua), eta Funny Girl (1968) film musikala, Barbra Streisand-en zine-debuta suposatu zuena Omar Sharif aktoreak lagunduta.

1965ean, Wylerri Irving Thalberg Memorial Award saria eman zioten bizitza osoko lorpenengatik. Hamaika urte geroago, American Film Institute-ren Lifetime Achievement Award saria jaso zuen. Irabazi zituen Oscar sariez gain, bere hamar film film onenaren izendapena jaso zuten. Zuzendari onenaren hamabi izendapen jaso zituen hiru aldiz irabazita, eta, bere aktoreetatik hiru dozena, sarirako izendatuak izan dira, edo irabazi dute..

Wyler, denbora labur batean, Margaret Sullavanekin ezkonduta egon zen (1934ko azaroaren 25etik 1936ko martxoaren 13ra); gero, Margaret Tallichet-ekin, 1938ko urriaren 23tik, hil arte egon zen ezkonduta; ezkontza arrakastatsua izan zen, eta lau seme-alaba izan zituzten. 1981eko uztailaren 24an, Wyler, bere alaba Catherine Wyler ekoizlearekin batera, PBSko bere bizitzari eta ibilbideari buruzko dokumental baterako (William Wylerrek zuzendua) elkarrizketatu zuten. Hiru egun geroago, Wyler, bihotzekoak jota, hil zen. Wylerren azken hitzak filmean, bere «hurrengo filma» zuzentzeko ikuspegiari buruzkoak ziren... Going Home». Wyler Glendaleko (Kalifornia) Forest Lawn Memorial Park hilerrian lurperatu zuten.

Oscar sariak aldatu

Wyler izan da Oscar sarietan zuzendari izendatuena: 12 alditan proposatu zuten haren izena. Eta lortu hirutan lortu zuen (Ben Hur, The Best Years of Our Lives, eta Mrs. Miniver). Bestetik, Wylerren lanek guztira hogeita hamasei izendapen jaso zituzten, eta horietatik hamalauk saria. 1976an Oscar sari honorifikoa jaso zuen, beraren ibilbide osoari aitortza eginez.

Urtea Filma Kategoria Emaitza
Oscar sariak
1936 Dodsworth Zuzendari onena izendatua
1939 Wuthering Heights Zuzendari onena izendatua
1940 The Letter Zuzendari onena izendatua
1941 The Little Foxes Zuzendari onena izendatua
1942 Mrs. Miniver Zuzendari onena irabazlea
1946 The Best Years of Our Lives Zuzendari onena irabazlea
1949 The Heiress Film onena izendatua
Zuzendari onena izendatua
1952 Detective Story Zuzendari onena izendatua
1953 Roman Holiday Film onena izendatua
Zuzendari onena izendatua
1957 Friendly Persuasion Film onena izendatua
Zuzendari onena izendatua
1959 Ben-Hur Zuzendari onena irabazlea
1965 The Collector Zuzendari onena izendatua

Zuzendutako filmak aldatu

Ikusi William Wylerren filmak

Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):

Urtea Filma Antzezleak Ekoizlea Hizkuntzak
1926 The Stolen Ranch -- --
1926 Lazy Lightning Art Acord, Fay Wray --
1927 Blazing Days -- --
1927 The Border Cavalier Fred Humes, Evelyn Peirce --
1927 Desert Dust -- --
1927 Straight Shootin' Ted Wells --
1927 The Phantom Outlaw -- --
1927 Hard Fists -- --
1928 Anybody Here Seen Kelly? Bessie Love, Tom Moore -- gaztelaniaz: A la caza del hombre frantsesez: Un cœur à la traîne
1928 Thunder Riders -- -- frantsesez: Far West
1929 The Shakedown James Murray, Barbara Kent -- frantsesez: L'École du courage
1929 The Love Trap Laura La Plante, Robert Ellis Universal Pictures frantsesez: Le Piège d'amour
1930 Hell's Heroes Charles Bickford, Raymond Hatton Universal Pictures gaztelaniaz: Santos del infierno
1930 The Storm Lupe Vélez, Paul Cavanagh -- frantsesez: La Tourmente
1931 A House Divided Walter Huston, Helen Chandler -- gaztelaniaz: La casa de la discordia frantsesez: Orages
1932 Tom Brown of Culver Tom Brown Universal Pictures gaztelaniaz: ¿Héroe o cobarde?
1933 Her First Mate Slim Summerville -- gaztelaniaz: El capitán disloque
1933 Counsellor at Law John Barrymore, Bebe Daniels Universal Pictures gaztelaniaz: El abogado frantsesez: Le Grand Avocat
1934 Glamour Paul Lukas, Constance Cummings Universal Pictures gaztelaniaz: Fascinación frantsesez: Fascination
1935 Barbary Coast Joel McCrea, Miriam Hopkins United Artists Corporation gaztelaniaz: La ciudad sin ley frantsesez: Ville sans loi
1935 The Gay Deception Francis Lederer, Frances Dee Fox Film Corporation frantsesez: Le Gai Mensonge
1935 The Good Fairy Margaret Sullavan, Herbert Marshall -- frantsesez: La Bonne Fée
1936 These Three Miriam Hopkins, Merle Oberon Samuel Goldwyn Productions gaztelaniaz: Esos tres frantsesez: Ils étaient trois
1936 Come and Get It Edward Arnold, Joel McCrea Samuel Goldwyn Productions gaztelaniaz: Rivales frantsesez: Le Vandale katalanez: Rivals
1936 Dodsworth Walter Huston, Ruth Chatterton Samuel Goldwyn Productions katalanez: Desengany
1937 Dead End Humphrey Bogart, Sylvia Sidney Samuel Goldwyn Productions gaztelaniaz: Calle sin salida frantsesez: Rue sans issue katalanez: Punt mort
1938 Jezebel Bette Davis, Henry Fonda Warner Bros. gaztelaniaz: Jezabel frantsesez: L'Insoumise katalanez: Jezabel
1938 The Cowboy and the Lady Gary Cooper, Merle Oberon Samuel Goldwyn Productions frantsesez: Madame et son cowboy
1939 Wuthering Heights Merle Oberon, Laurence Olivier Samuel Goldwyn Productions gaztelaniaz: Cumbres borrascosas frantsesez: Les Hauts de Hurlevent euskaraz: «Wuthering Heights (1939ko filma)» katalanez: Cims borrascosos
1940 The Westerner Gary Cooper, Walter Brennan Samuel Goldwyn Productions frantsesez: Le Cavalier du désert euskaraz: «The Westerner (1940ko filma)» katalanez: El foraster
1940 The Letter Bette Davis, Herbert Marshall Warner Bros. gaztelaniaz: La carta frantsesez: La Lettre katalanez: La carta
1941 The Little Foxes Bette Davis, Herbert Marshall RKO Pictures gaztelaniaz: La loba frantsesez: La Vipère katalanez: La lloba
1942 Mrs. Miniver Greer Garson, Walter Pidgeon Metro-Goldwyn-Mayer gaztelaniaz: La señora Miniver frantsesez: Madame Miniver
1944 Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress -- -- gaztelaniaz: Bajo cielos enemigos
1944 The Fighting Lady Robert Taylor -- frantsesez: Le Combattant
1946 The Best Years of Our Lives Myrna Loy, Fredric March Samuel Goldwyn Productions gaztelaniaz: Los mejores años de nuestra vida frantsesez: Les Plus Belles Années de notre vie katalanez: Els millors anys de la nostra vida galizieraz: Os mellores anos da nosa vida
1947 Thunderbolt! James Stewart, Lloyd Bridges --
1950 The Heiress Olivia de Havilland, Montgomery Clift Paramount Pictures gaztelaniaz: La heredera frantsesez: L'Héritière
1951 Detective Story Kirk Douglas, Eleanor Parker Paramount Pictures gaztelaniaz: La Antesala del Infierno frantsesez: Histoire de détective euskaraz: «Detective Story (1951ko filma)»
1952 Carrie Laurence Olivier, Jennifer Jones Paramount Pictures gaztelaniaz: Carrie (película de 1952) frantsesez: Un amour désespéré
1953 Roman Holiday Gregory Peck, Audrey Hepburn Paramount Pictures gaztelaniaz: Vacaciones en Roma frantsesez: Vacances romaines katalanez: Vacances a Roma galizieraz: Vacacións en Roma
1955 The Desperate Hours Humphrey Bogart, Fredric March Paramount Pictures gaztelaniaz: Horas desesperadas frantsesez: La Maison des otages
1956 Friendly Persuasion Gary Cooper, Dorothy McGuire Monogram Pictures frantsesez: La Loi du Seigneur katalanez: La gran prova
1958 The Big Country Gregory Peck, Jean Simmons United Artists Corporation gaztelaniaz: Horizontes de grandeza frantsesez: Les Grands Espaces katalanez: Grans horitzons galizieraz: Horizontes de grandeza
1959 Ben-Hur Charlton Heston, Jack Hawkins Metro-Goldwyn-Mayer
1961 The Children's Hour Audrey Hepburn, Shirley MacLaine United Artists Corporation frantsesez: La Rumeur katalanez: La calúmnia galizieraz: A calumnia
1965 The Collector Terence Stamp, Samantha Eggar -- gaztelaniaz: El coleccionista frantsesez: L'Obsédé katalanez: El col·leccionista
1966 How to Steal a Million Audrey Hepburn, Peter O'Toole -- gaztelaniaz: Cómo robar un millón y... frantsesez: Comment voler un million de dollars
1968 Funny Girl Barbra Streisand, Omar Sharif Columbia Pictures
1970 The Liberation of L.B. Jones Roscoe Lee Browne, Lee J. Cobb -- gaztelaniaz: No se compra el silencio frantsesez: On n'achète pas le silence katalanez: No es compra el silenci

Erreferentziak aldatu

  1. Birth Certificate No. 1298/1902, Mulhouse Archive. According to Herman, Jan. A Talent for Trouble: The Life of Hollywood's Most Acclaimed Director. New York: G.P. Putnam's Sons, 1995. ISBN 0-399-14012-3

Bibliografia aldatu

  • Anderegg, Michael A. William Wyler. Boston: Twayne Publishers, 1979. ISBN 0-8057-9268-6.
  • Freer, Ian. Movie Makers: 50 Iconic Directors. London: Quercus Publishers, 2009. ISBN 978-1-84724-512-0
  • Herman, Jan. A Talent for Trouble: The Life of Hollywood's Most Acclaimed Director. New York: G.P. Putnam's Sons, 1995. ISBN 0-399-14012-3.
  • Madsen, Axel. William Wyler: the Authorized Biography. New York: Thomas Y. Crowell, 1973. ISBN 0-491-01302-7.
  • Marcus, Daniel. “William Wyler’s World War II Films and the Bombing of Civilian Populations.” Historical Journal of Film, Radio, and Television, 29, March 2009, pp. 79–90.
  • Wakeman, John, ed. World Film Directors: Vol. I, 1890-1945. New York: H.W. Wilson Co., 1987. ISBN 978-0-8242-0757-1.

Kanpo estekak aldatu