Txamorroa (txamorroz: Finuʼ Chamorro) austronesiar hizkuntza bat da, Marianetan hitz egiten dena (uharte horietan, koofiziala da ingelesarekin batera).

Txamorro
Chamorro — Chamorru
Datu orokorrak
Lurralde eremuaGuam, Iparraldeko Mariana Uharteak
HiztunakLehen hizkuntza: 60.000 inguru.
OfizialtasunaGuam, Iparraldeko Mariana Uharteak
UNESCO sailkapena2: kaltebera
AraugileaEz du
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Austro-Tai hizkuntzak
austronesiar hizkuntzak
malaysiar-polinesiar hizkuntzak
Western Malayo-Polynesian (en) Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiaaditza-subjektua-objektua eta hizkuntza eranskaria
Alfabetoalatindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1ch
ISO 639-2cha
ISO 639-3cha
Ethnologuecha
Glottologcham1312
Wikipediach
Linguasphere31-RAA-a
UNESCO2350
IETFch
Endangered
Languages Project

846
Artikulu hau hizkuntzari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txamorro».

Marianak 1521tik 1898ra Espainiako Erresumaren menpe egon ziren eta, ondorioz, gaztelaniaren eragin handia du. Esaterako, txamorroaren alfabetoan ñ hizkia erabiltzen da. Lexikoan gaztelaniaren eragina oso nabarmena da, baina gramatika austronesiarra da oinarrian. 1898az geroztik, Marianak Ameriketako Estatu Batuenak dira; hala, bada, ingelesak gero eta eragin handiagoa du txamorroan.

Hiztun kopurua gero eta txikiagoa da. Ingelesaren eraginez, txamorro gazteak beren hizkuntza baztertzen ari dira. Gaur egun 50.000 hiztun inguru dira. Uharte horietatik Estatu Batuetara joandako askok txamorroa erabiltzen dute oraindik.

Ezaugarriak

aldatu

Hizkuntza aglutinatzailea da: hitz erroek hizki asko jaso ditzakete, horrela haien esanahiak eta funtzioak aldatuz. Esaterako, In manmasanganenñaihon gui («hitz egin genion denbora pixka batean») elementu hauek ditu:

  • man- (plurala)
  • -ma- (intentsifikatzailea)
  • sangan (aditza)
  • -i- (nori)
  • ñaihon (denbora pixka bat)

Hizkuntza honek ezaugarri mistoak ditu: espainieratik soinu batzuk eta hitz asko (% 50) hartu ditu, eta Mikronesiako hizkuntzen elementu asko ere baditu.

Alfabetoa

aldatu

Txamorroaren alfabetoak letra hauek ditu: ʔ (herskari glotistzarra), A, Å, B, Ch, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, Ñ, Ng, O, P, R, S, T, U, Y.

Letra horien soinu korrespondentziak ez dira beti gaztelaniazkoak. Y /dz/ ahoskatzen da. N eta Ñ ez dira bereizten. CH digrafoa /ts/ ahoskatzen da. Hizkuntza idatziko A eta Å ez dira ondo bereizten.

Adibideak

aldatu
 
Pankarta elebiduna, Guamgo aireportuan.
 
Txamorroaren hiztunak, Estatu Batuetan.

Eguneroko esaldiak

aldatu
Håfa Adai Kaixo
Buenas Egun on
Håfa tatatmanu hao? Nola zaude?
Håyi na'ån-mu? Zein da zure izena?
Si Juan yo' Ni Jon naiz
Ñålang yo' Gose naiz
Amigo Adiskide


adiós Agur
Buenas días Egun on
Maolek na Ha'åni Egun on
Maolek na Talo'åni Arratsalde on
Buenas Tåtdes Arratsalde on
Maolek na Puenge Gabon
Buenas Noches Gabon


Håfa adai Kaixo
Asta agupa' Bihar arte
si Yu'us ma'åse' Eskerrik asko
Buen probecho, Tåya' Guaha Ez horregatik
Hu Guaiya Hao Maite zaitut

Zenbakiak, txamorroz

aldatu
Unu, dos, tres, kuatro, sinko, sais, siette, ocho, nuebi, dies,
onse, dose, trese, katotse, kinse, diesisáis, diesisiette, diesiocho, disinuebi,
beinti (benti), treinta (trenta), kuarenta, sinkuenta, sisenta, sitenta, ochenta, nobenta,
Sien, dos sientos, tres sientos... kinientos, sais sientos... nobesientos (nuebe sientos),
Mit, dos mit, tres mit...
Un miyón, dos miyón, tres miyón...

Ikus, gainera

aldatu

Kanpo estekak

aldatu
Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.