Prosa edo hitz lau hizkuntzak bere era natural edo arruntean hartzen duen egitura edo forma da, olertiak ez bezala neurri eta erritmo jakin batzuk bete behar ez dituena[1]. "Prosa" hitza latinezko prōsa hitzetik dator, hitzez-hitz "zuzen" esan nahi duena. Nahiz eta badauden bere egiturari buruzko eztabaida kritikoak, bere bakuntasuna ahozko dialogotik dator. Olertia berez hitz laua baino zaharragoa den arren, hitz laua oso erabilia da literaturan (saiakera eta eleberrietan), egunkarietan, aldizkarietan, entziklopediatan, filmetan, historian, filosofian, zuzenbidean eta beste hainbat arlotan.

Prosak edukiari berari ematen dio garrantzia, eta, horretarako, ideiak azaltzearen argitasuna bilatzen du. Olertiak, aldiz, formari ematen dio garrantzia edukiaren gainetik, atsegin estetikoa lortzeko. Hitz lauak azterketa dakar berarekin, eta, beraz, logikoa eta koherentea izan nahi du; olertiak, berriz, intuiziozko sintesiarekin jokatzen du, irakurlea hunkitu nahian. Hala ere, literatura modernoan, bi generoen arteko nahasketak egin ohi dira eta horrela sortzen dira hitz lau poetikoa eta olerti prosaikoa.

EtimologiaAldatu

Terminoak latinezko prosa oratio esamoldean du jatorria, hau da, "diskurtso zuzena"[2].

Ezaugarri nagusiakAldatu

  • Ez du errimarik, errepikapenik eta neurri zehatzik izaten.
  • Kadentzia, erritmo eta musikalitate propioak izan ohi ditu.
  • Ideiak esaldietan antolatzen dira, esaldiak bata bestearen ondoren ezarriz zentzua eta koherentzia duen multzo bat osatu arte (paragrafoa).
  • Hizkuntzaren ordena espontaneoaren isla da, eguneroko komunikazioan erabiltzen den egitura.

Prosa motakAldatu

Era askotako prosak daude, bakoitza ezaugarri eta bereizgarri zehatzekin. Jarraian, egiten diren bereizketa nagusiak ageri dira[3]:

Prosa arruntaAldatu

Aurretiaz landu gabeko diskurtso mota da, norbanakoak inprobisatzen duena. Oro har, ahoz adierazten da.

Prosa literarioa [4]Aldatu

Helburu literarioak ditu. Honako hauek dira ezagunenak:

  • Prosa poetikoa

Olerkien hainbat berezitasun ditu, besteak beste, osagai lirikoak, hitzak osatzen dituzten soinuen armonia...[5] ; baina bertsoaren berezko elementu formalik gabe, hala nola metrika eta errima. Poematik bereiz dezakegu, prosan idatzita dagoelako, eta ipuinetik edo kontakizunetik, bere helburuagatik: sentimenduak eta sentsazioak transmititu nahi ditu, gertaerak kontatu baino.

  • Prosa narratiboa

Istorio bat osatzen duten gertakarien azalpen ordenatu eta jarraitua da.

  • Antzerti-prosa

Pertsonaien elkarrizketa edo bakarrizketetan gertaera edo gatazkaren bat irudikatzen da. Egileak ekintzaren garapena eszenara eramaten du: gertaerak ez dira kontatzen, antzeztu baizik.

Prosa ez-literarioaAldatu

Beren konplexutasunetik haratago, ez dira helburu literarioekin sortu. Honakoak dira ohikoenak:

  • Zientifikoa edo akademikoa: Honakoak hartzen ditu bere barne: saiakera, artikulu zientifikoa, doktore-tesia eta komunikazio zientifikoa bezalako generoak.
  • Kazetaritzakoa: Kazetaritzan erabiltzen dena, bai idatziz eta bai ahoz.
  • Administratiboa edo juridikoa: Eremu juridikoetan edo administrazio publikoan erabiltzen den hizkera.
  • Didaktikoa: Ideiak irakastea edo zabaltzea du helburu, hizkuntza landua eta filosofiaren baliabideak erabiliz.
  • Oratorioa: Besteak beste, diskurtsoek, arengek, disertazioek, sermoiek eta panegirikoek osatzen dute.

Funtzioaren araberako prosa motakAldatu

  • Argumentazioa - Gai jakin baten interpretazioa helarazten dio irakurleari, bere iritzian eragiteko asmoarekin.
  • Deskripzioa - Pertsonak, animaliak, lekuak, objektuak edota sentimenduak (errealak edo asmatuak) nolakoak diren zehaztasunez eta ordena bati jarraituz ematea.
  • Azalpena - Irakurleari gai zehatz baten gaineko informazioa ematea du helburu.

Helburuaren araberako prosa motakAldatu

  • Haibuna - Japoniar jatorria duen prosa eta haikua elkartzen dituen konposizio literarioa da.[6]

Greziar literaturaAldatu

Prosaren jatorria Jonian gertatu zen K.A. VI. mendean. Prosa erabili zen era arrazionalistan lekuen, ohituren eta gertaeren deskribapenak egiteko. Hala eta guztiz ere, prosaren garapen nagusia K.A. V. eta IV. mendeetan gertatu zen.[7]

Prosari esker, pentsamendu abstraktua lantzeko tresna linguistikoa garatu zen. Logografoen estilo inperiodikoa deitu zitzaion horri.

Greziar historiografiaren autore nagusiak honako hauek dira:

  • Herodoto, prosa narratiboa landu zuen.
  • Tucidides, prosa zientifikoa landu zuen.
  • Xenofonte, haren prosan elkarrizketak agertu ohi ziren.

Latindar literatura eta kulturaAldatu

Erromatar kulturan, berriz, prosa oratoriarekin dago erlazionatuta eta ez narratibarekin. Marco Tulio Zizeronek Oratore lanean hiru estilo ezberdintzen ditu: baxua, erdi-mailakoa eta altua. Modu berean, esaldien zatien egituraren inguruko eta erritmoaren inguruko ezaugarriak zehaztu zituen.

Quintilianori esker, modelo hori Erdi Arora iritsi zen eta eragin handia izan zuen eskoletan eskutitzak eta beste dokumentu batzuk sortzeko erretorikan (ars dictandian) eta kantzilergoetan.

XIII. mendean Juan de Garlandiak estilo prosaiko batzuk deskribatu eta klasifikatu zituen. Modu berean, garai honetan latindar prosa zientifikoa eta filosofikoa garatu zen, eta ornatusaren iritzia baino, eskolastikaren eskemak gailendu ziren.

Errenazimentu garaian prosa genero zabalagoa landu zen. Klasizismoko poetikako ereduak kopiatu ziren genero literarioetan. Barrokoan hori bera egiten jarraitu zen eta emaitza onak lortu ziren. Argien Garaian edo Ilustrazio garaian, zabalkunderako, narratiba polemikorako, filosofikorako eta satirikorako erreminta bilakatu zen prosa.

XIX. mendean prosa eta poesiaren arteko ezberdintasuna gehiago handitu zen. Prosa teoriko-narratzailea eta funtzio lirikodun poesia terminoak sortu ziren.

ErreferentziakAldatu

  1. Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Prosa. .
  2. «prose | Search Online Etymology Dictionary» www.etymonline.com Noiz kontsultatua: 2021-03-01.
  3. (Gaztelaniaz) «Qué es la prosa: Tipos y características de esta forma de lenguaje» Qué! 2020-12-20 Noiz kontsultatua: 2021-03-03.
  4. (Gaztelaniaz) «¿Qué es la prosa? Características, tipos y ejemplos | Pequeocio» www.pequeocio.com Noiz kontsultatua: 2021-03-03.
  5. (Gaztelaniaz) «Definición de Prosa Poética» Definición ABC Noiz kontsultatua: 2021-03-01.
  6. Itxaurdi. (2019-03-30). «Ezkabako talaiatik: Haibuna 俳文» Ezkabako talaiatik Noiz kontsultatua: 2021-03-01.
  7. «Los géneros literarios - La literatura griega - Griego 2º» recursos.cnice.mec.es Noiz kontsultatua: 2021-03-01.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu