Ireki menu nagusia

Goian, McDonalds enpresa multinazional bateko jatetxe bat. Behean, edariak ekoiztu eta saldu egiten dituen Coca Cola multinazional ezagunaren iragarki bat.
Panama 7th infantry 1990 DF-ST-91-02532.jpg

Enpresa multinazionalak, edo besterik gabe multinazionalak, jatorri duten herrialdeaz gain, beste herrialde batzuetan ere ekoizpen, erosketa edo salmenta jarduerak egiten dituzten enpresak dira. Globalizazio fenomeno ekonomikoarekin batera, botere handia hartu duten erakundeak dira: ekoizpen eta salmenta itzelak dituzte eta gobernu nazionalekin negoziazio ahalmen nabaria dute, bertan lantegiak eta lanpostuak sortu, mantendu edo beste herrialde batera ez aldatu edo deslokalizatzeko baldintza gogorrak inposatzen dituztenak, mesede politikoak eta diru laguntzak jaso eta zerga gutxiago ordaintzeari buruz askotan.

Multinazionalen hasiera eta historiaAldatu

Enpresa multinazionalak merkatuen hedapenaren prozesuagatik jaio ziren. Gaur egungo multinazionalen aurrekari kontsideratu daitekeen lehen enpresa Moscoviako Conpainia da,Londresen 1555. urtean sortutako jatorri ingeleseko enpresa, eta Ingalaterra eta Rusiaren arteko merkataritza uztartzen zuena. Multinazionalen beste aitzindari batzuk Rothschild bankua, Europako hainbat herrialdeetatik zabaldu baitzen, edo XVII. mendean Britania Handian, Suedian, Holandan edo Danimarkan sortu ziren Indiako conpainiak dira.

Gaur egungo multinazionalen hazia XIX. mendearen amaieran agertu zen, enpresa talde batek haien jatorriko herrialdetik urrun lantegiak eraikitzea pentsatu zutenean. Honela, garraio kostuak eta beste herrialde batera haien produktuak sartzeagatik zituzten muga-zergak saihesten zituzten.

Enpresa multinazionalen ezaugarriakAldatu

Enpresa mota hauen ezaugarri nagusiak hurrengoak dira:

  • Mundu osoan zehar hedatzen dira. Jabeek enpresaren produktu edo zerbitzuak edozein lurraldera eramaten dituzte, planta edo ofizina berriak enpresaren jaioterriko kontinentetik at jarri arte.
  • Mundu osoan zehar dituzte instalazioak eta produktu kantitate handiekin lan egiten dute.
  • Teknologia berriak, antolakuntza industriala, marketina eta publizitatea erabiltzen dute.Ikerketa eta garapenean asko inbertitzen dute.
  • Finkatuta dauden lurraldeetan, bertako politika funtzionamenduaren ezaguera sakona dute.
  • Fusio eta beste enpresa batzuen erosketaren bidez handitzen dira.
  • Produktua ez da guztiz egiten fabrika berdinean, baizik eta enpresak munduan zehar dituen fabriketan produktuaren atal desberdinak egiten dira eta beste fabrika batean muntatzen da. Ondoren, munduko edozein tokitan merkaturatzen da produktua.

Multinazionalak eta konpetentziaAldatu

John Kenneth Galbraithek, multinazionalen sorkuntzaz eta haien existentziaren ondorioez gehien hitz egin duen ekonomilariak, 1967. urtetik dio Bigarren Mundu Gerraren ondoren enpresa mota hauek izan duten nagusitasunak inplikazio politiko, ekonomiko eta sozial sakonak dituela.

Haren esanetan, multinazionalek, enpresa tradizionalek ez bezala, ez dute arriskuaren arazorik haien abantailei esker. Galbraithentzat, abantaila nagusiak, multinazionalek lortzen dituzten epe luzerako kontratuak, bai salerosketa sailean, bai herrialdeekin dituzten harremanetan, eta finantza sektoretik lortzen duten tratu ona dira. Bigarren hau, multinazionalek haien jarduerak sektore hontara hedatu dituztelako.

Arrazoi hauen ondorioz, konpetentzia perfektua inperfektu bihurtzen da. Adibidez, konpetentzia perfektuaren ezaugarrietako bat egiazko informazioaren existentzia da, baina enpresa multinazionalek informazioa haiek nahi duten erara eraldatzen dute publizitatea kontrolatzen dutelako.

SailkapenaAldatu

Egiturari dagokionezAldatu

  • Multinazional horizontalak: herrialde ezberdinetan produktu berdintsua ekoiztu eta saltzen dutenak (Coca Cola, esaterako);
  • Multinazional bertikalak: zenbait herrialdetan produktua ekoiztu eta beste batzuetan saldu egiten dutenak (Adidas, esaterako);
  • Multinazional anitzak: munduan zehar sektore ezberdinetan aritzen direnak, herrialde bakoitzeko abantailak zein diren.

Deszentralizazio mailagatikAldatu

Howard Perlmutterren tipologiaren arabera, enpresa multinazionalak hiru eratara sailkatu daitezke:

  • Etnocéntrica: enpresaren jatorriko herrialdean sendoki zentralizatua eta atzerriko egitura sinplea duena. Erabaki denak jatorriko herrialdean hartzen dira.
  • Policéntricas: Deszentralizazioa bilatzen da, filialei askatasun gradu handiagoa emanez.
  • Geocéntricas: Deszentralizazioa mugara eramaten da, filial bakoitzak bere erabakiak hartzen ditu.

BabesleakAldatu

Enpresa mota hauen babesleen esanetan, enpresa hauek herrialde baten finkatzean herrialde hartako langileen okupazio tasa hobetzen laguntzen du. Hau da, lana sortzen du herrialdeko langileentzako.

Era berean, multinazionalek beste multinazional batzuen edo herrialdeko enpresa indartsuen konpetentzia jasaten dute, ondorioz, merkatu lokalen behar izanak asetu behar dituzte era globalean efizientzia galdu gabe. Horretarako, giza baliabideak eta baliabide ekonomikoak inbertitsen dituzte ikerkuntzan aurrerapen teknologiko, produktibo eta administratiboak lortzeko. Ondoren, aurrerapen eta jakintza berri hauek erabiltzean, jakinduria trasferentzia ematen da herrialdeko enpresetara.

KritikaAldatu

Korporazio multinazionalen kritikoen esanetan, enpresa hauek langileen eskubideen aurka egiten dute eta jokaera agresiboa izaten dute aurkitzen diren herrialdeetan, askotan herrialde txiroetara doazelako, langileen soldata baxua eta haien eskubide faltagatik.

Enpresa mota hauen alde dauden pertsonen esanetan, multinazionalak nahitaezkoak dira munduaren aurrerapenerako eta ekonomia globalaren muina dira. Kritikoentzat baina, multinazionalak pertsona talde txiki bat aberasteko bide dira konpetentziaren desagertzea eta langileen explotazioa ekarriz.,

Datuei erreparatuz, multinazionalen langileak munduko langileen %3 soilik dira. Herrialde askotako gobernuek, enpresa hauek haien lurretan kokatzeko, eta ez alboko herrialdetakoetan, erraztasun asko eman dizkiete eta honek langileen lan baldintzen murrizpena ekarri du eta ondorioz, lan eskubideen prekarietatea. Horrez gain, korporazio handi hauen boterearen ondorioz, haien konpetentzia diren denda eta enpresa txikiak desagertu egin dira.

Multinazionalen boterearen adibide batzuk, petrolio eta meatzaritza enpresek eragindako ekosistemen suntsiketa edo Dow Chemical multinazionalak Bhopalen, Indian, eragindako hilketak dira.

Hainbat erakundek, sindikatuek, alderdiek eta ONGk zenbait kanpaina egiten dituzte korporazio industrialen gehiegikeriak salatzeko. Interneten, ziberaktibismoa da ekintza modu erabiliena.


Hauek dira enpresa multinazionalen zenbait alderdi on eta txar, mundu mailan geroz eta indartsuago egiten hari diren enpresa motak nahiz eta haien aurkako kritikak ugariak diren.

Kanpo estekakAldatu

Wikiztegian orri bat dago honi buruz: multinazional .