Moby-Dick[Oh. 1] edota Balea (ingelesez The Whale) 1851an Herman Melville estatubatuar idazle eta eleberrigileak argitaratuako abenturazko eleberri bat da. Balea zuri erraldoi bat da protagonista, zehatzago esateko kaxalote bat.

Moby-Dick
Moby-Dick FE title page.jpg
Moby-Dick eleberriaren lehen estatubatuar argitalpenaren azala.
Datuak
Idazlea Herman Melville
Argitaratze-data 1851ko urriaren 18a (Erresuma Batua)
1851ko azaroaren 14a (AEB)
Generoa abentura, epika
Jatorrizko izenburua Moby-Dick
Herrialdea Ameriketako Estatu Batuak
Orrialdeak 635 (lehen estatubatuar argitalpena)

2011ko American Book Review's erakundearen arabera esaldi hau Mendebaldeko Literaturako hasiera-lerro ezagunenetakoa zen, eta ingelesezko literatur esaldi ospetsuenetakoa ere bilakatu zen.

ArgumentuaAldatu

Eleberria XIX. mendean Ingalaterra Berrian girotua dago, eta pertsonaia nagusiaren ikuspuntutik kontatua da, hau bere oroitzapenak idazten ari balitz bezala. Narrazioan zehar, ontziko gertakari esanguratsuez gain balea-ehiztarien eguneroko bizitza eta pertsonaiaren pentsamentu eta iritziak tartekatzen dira.

Liburua narratzailearen esaldi ospetsu honekin hasten da: Dei nazazue Ismael (jatorrizko ingelesez: "Call me Ishmael"). Narratzailea merkataritza-ontzietan zaildutako Ismael izeneko marinel gazte bat da, zeinak bere hurrengo bidaia baleontzi batean izango dela erabaki duen. Era berean bere itsas bidaia Massachusettseko Nantucket uharte eta bale-industriaren kokaleku eta portu garrantzitsuan hasi behar duela erabaki du.

Bere helburura edo abenturaren abiapuntura iritsi aurretik, Queequeg polinesiar arpoilari trebearen lagun egiten da, eta biek baleontzi berean itsasoratzea adosten dute. Biek ere Pequod baleontziko eskifaian izen emango dute, herrialde zein arraza ugaritako gizonez osatutako eskifaia; hain zuzen ere, baleontziko arpoilariak Queequeg polinesiar "gizajalea", Tashtego amerindiarra eta Daggoo "beltz basatia" dira.

Pequod baleontzia Ahab kapitain zorrotz eta gupidagabearen agindupean dago, kaxalote masail-hezurrez eginiriko hanka duen itsasgizon trebea. Handik gutxira, Ahab kapitainak eskifaiari itsas bidaiaren helburu nagusia zein den adieraziko dio: berezko balea-ehizaz gain, kapitainaren obsesioa Moby-Dick kaxalote zuria hiltzea da, balea zuri erraldoi hark kapitaina hanka-bakar laga eta haren atzetik abiatu ziren baleontzi guztiak banan-banan suntsitu eta irentsi baizituen.

InterpretazioakAldatu

Moby-Dick sinbolismo handiko obra da. Alegoria eta epika arrastoak ikusi dituzte literaturzaleek Melvilleren lanean. Jerarkia,fedea, mendekua, idealismoa, obsesioa, arrazismoa eta beste hainbat gai ageri dira bertan.

Mundu guztiko mariñelek tripulatzen duten ontzia da Pequod, eta askok gizarte osoaren irudikapentzat hartu dute. Kapitainaren obsesioak, erlijioa eta mendekuari buruzko haren adierazpenek eta balea zuriaren esanahia aztergai izan dituzte kritikariek denbora luzez.

Queer irakurketaAldatu

Ismaelen portaera eta narrazioetan, arau hetero-normatiboetatik kanpoko pasarteak daudela nabarmendu izan dute zenbait kritikarik, Ana Morales euskal idazleak kasu[1]. Pasarte hauek edizio laburtuetan eta gaztetxoentzako edizioetan kendu egin izan dituzte. Ez dira agertzen ezta ere Kaxildo Alkortaren euskarazko edizio laburtuan.

Euskarazko itzulpenaAldatu

Moby-Dick munduko hainbat hizkuntzatara itzuli izan da. Euskaraz edizio laburtua, irakurketa errazekoa, argitaratu zen 1977an, Gero-Mensajeros argitalatxearen Kimuak sailean. Kaxildo Alkortak egin zuen itzulpena eta, besteak beste, itsasoko termino askoren argitze-oharrak zeuzkan, baita grafikoren bat ere itsasontziaren parteak izendatzeko[2].

2011. urtean Ana Moralesek hiru kapitulu euskaratu zituen Xerezaderen Artxiboa literatur podcastean irakurtzeko[1].

ZinemaAldatu

Eleberri honetan oinarritutako film ugari egin dira, zeinetatik nabarmenera 1956an John Huston estatubatu zinema zuzendariak zuzendu eta Gregory Peck aktoreak anteztutako Moby Dick filma den. Gainerako eleberri honen zinemaratze ezagunenak honako hauek izan dira:

  • 1926an John Barrymore aktoreak anteztutako The Sea Beast (Itsasoko Piztia) film mutua.
  • 1930an aktore berak anteztutako Moby Dick filma estreinatu zen.
  • 1956an John Huston estatubatu zinema zuzendariak zuzendu, Gregory Peck aktoreak Ahab kapitaina anteztu eta Ray Bradbury idazleak giodia idatzitako Moby Dick filma.
  • New Yorkeko West Enden eleberrian oinarritutako Moby Dick! musikala aurkeztu zen.
  • 1998an eleberrian oinarrituta eta Patrick Stewart aktoreak Ahab kapitaina antzeztu zuen telefilma filmatu zen.
  • 2003 eta 2007an Philippe Ramos frantziar zinemagileak Capitaine Achab (Ahab kapitaina) izeneko film batean eleberrian egokitzapen pertsonala egin zuen. Drama film honek, zenbait ataletan banatuta, Ahab kapitaina protagonistaren istorioa kontatzen du hura ezagutu zutenen ahotik, eta Ahab kapitaina eta Moby-Dick balearen arteko topaketan amaitzen da.

IruditegiaAldatu

OharrakAldatu

  1. Ingelesezko lehen edizioan "Moby-Dick" ageri bada ere, ondorengoetan marratxorik gabe ageri da. Baleari erreferentzia egitean ere "Moby Dick" da erabiltzen den forma.

ErreferentziakAldatu

  1. a b «QUEER MOBY DICK» Xerezaderen Artxiboa . Noiz kontsultatua: 2019-06-03.
  2. Luistxo. «Moby Dick» AZpiTituluak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-06-03.

Kanpo estekakAldatu