Ireki menu nagusia

Mapudungun edo maputxe[2] (mapudungun) Amerikako hizkuntza isolatua da; maputxeen hizkuntza.

Maputxera
Mapudungun
Aukan kawin griffitie mapuche.jpg
Datu orokorrak
Lurralde eremua Txile eta Argentina
Hiztunak 100.000-200.000[1]
Eskualdea Araucanía
Biobío
Santiagoko metropolitar eskualdea
Los Ríos
Los Lagos
Neuquén
Río Negro
Chubut
Santa Cruz
Hizkuntza familia
entitate
objektu
objektu abstraktu
Languoid
hizkuntza
giza hizkuntza
Araucanian languages Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia hizkuntza isolatu
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2 arn
ISO 639-3 arn
Ethnologue arn
Glottolog mapu1245
Wikipedia arn

Gaur egun, 100.000tik gora hiztun[1][3] bizi dira Txilen eta Argentinan, gehienak Txilen. Horietatik, proportzioan, gutxi dira umeak eta gazteak; gehienak pertsona helduak dira, transmisioa eten egin baita, batez ere hirira joan diren hainbat familiatan eta jatorrizko lurraldeetatik gehien sakabanatu diren familietan.

Duela gutxi arte ez da inon ofiziala izan, baina 2013tik ofiziala da, espainierarekin batera, Txileko Galvarino komunitatean, non 9100 maputxe bizi diren[4].

Hizkuntzaren ezaugarriakAldatu

Tipologia aldetik ez zaio seniderik aurkitu, eta hizkuntza isolatutzat hartzen da[5]. Hizkuntza eranskaria da hitz batean hainbat lema eta morfema kateatzen baititu.

LexikoaAldatu

Eratorpena eta hitz-elkarketa ohikoak dira. Horrela küdaw 'lana' oinarria hartuta, küdaw.fe 'langile' eta küdaw.we 'lantokia' sortzen dira.

Lehen hamar zenbakiak (batetik hamarrera): kiñe, epu, küla, meli, kechu, kayu, relqe/regle, pura, aylla, mari;

Hiztunen geografiaAldatu

 
Txile zentraleko maputxeak mapan islatuta (laranjaz nekazal ingurukoak, ilunez urbanoak, zuriz ez-maputxeak).

Erabilera gune hauek ditu mapudungunak:

TxileAldatu

Txilen hizkuntzak duen estatusa: 1993 urteko Txileko 19.253 “Lege indigenak” etnia moduan aitortzen ditu maputxeak eta 28.artikuluan[6] hizkuntza indigenak aitortu, errespetatu eta babesteko zenbait neurri biltzen ditu, baina egun maputxe hizkuntza Galvarino eta Padre Las Casas komunetan bakarrik da ofiziala (2013az geroztik). Oraindik ez da hezkuntza sistema arautu ofizialetan erabiltzen (ez murgiltze ereduan, ezta elebidunean ere), nahiz eta “irakasle tradizionalak” deritzonek aldika maputxe hizkuntza ikastetxe batzuetara hurbildu.[7]

ArgentinaAldatu


Esaldi bat: Epu pichikeche nütramlu mapudungun mew – Bi haur maputxe mapundungunez hitz egiten  

ErreferentziakAldatu

  1. a b Zúñiga, Fernando (2006) Mapudungun. El habla mapuche Santiago: Centro de Estudios Públicos 402. or. ISBN 956-7015-40-6.
  2. Berria Estilo Liburua . Noiz kontsultatua: 2019-3-2.
  3. "Según el último censo de 2002, la población que declara pertenecer al grupo mapuche está compuesta de 604.349 personas. Se calcula que aproximadamente el 50% de ellas habla el mapudungun con diversos grados de fluidez. Los adultos mayores son los que todavía utilizan la lengua como medio de comunicación, principalmente en el medio rural. En la mayoría de los lugares de asentamiento mapuche los niños ya no aprenden la lengua autóctona en sus hogares. Ellos asisten a escuelas que están equipadas para realizar la instrucción en español exclusivamente, con muy pocas excepciones." María Catrileo. 2005 . «Revitalización de la lengua mapuche en Chile». Documentos Lingüísticos y Literarios 28: 10-17
  4. (Gaztelaniaz) ismael Galvarino es la primera comuna de Chile en establecer dos idiomas Oficiales el Mapudungún y el español . Noiz kontsultatua: 2019-02-17.
  5. Fernando., Zúñiga, ([2006]) Mapudungun : el habla mapuche : introducción a la lengua mapuche, con notas comparativas y un CD Centro de Estudios Públicos ISBN 9567015406 PMC 75967100 . Noiz kontsultatua: 2019-02-17.
  6. «LEY INDÍGENA 19.253» www.mapuche.info . Noiz kontsultatua: 2019-02-13.
  7. Garabide «Maputxea» Garabide . Noiz kontsultatua: 2019-02-13.

Kanpo estekakAldatu