Karbono hidrato

Karbono hidratoak edo karbohidratoak, azukre edota gluzido ere deituak, molekula organiko ugarienak dira gizakiongan. Polihidroxialdehido eta polihidroxizetonak dira, guztiek baitute hainbat hidroxilo taldez asetako katea karbonatua eta bi talde funtzional horietakoren bat, aldehidoa edo zetona, eduki ditzaketen beste hainbaten artean. Karbono [C], hidrogeno [H] eta oxigenoz [O] daude osatuak, eta nitrogenoa [N], fosforoa [P] eta sufrea [S] ere izan ditzakete eta formula enpirikoa [Cx(H2O)y] da. Energia gordetzeko formarik garrantzitsuenak dira[1].

Laktosa esnetan aurki daitekeen disakaridoa da. β-D-galaktosa eta β-D-glukosa molekula banaz osatua dago, tartean lotura glikosidikoa tartean duela.

FuntzioakAldatu

Hainbat funtzio betetzen dituzte, eta horietako nagusiak honakoak dira:

  • Energia-iturriak dira, erregai moduan erabiltzen baititu organismoak berehalako energia lortzeko.
  • Egitura eta babes funtzioa ere betetzen dute, organismo batzuen exoeskeletoaren eta landareen enborren osagai nagusia baitira.
  • Seinale zelularrean ere parte hartzen dute, glikoproteina eta glikolipidoak zelulen mintzen kanpoaldean kokatzen baitira.
  • Azido nukleikoen parte dira, eta gluzidoen aldaketak baldintzatzen dituzte RNAren eta DNAren arteko aldea, adibidez.

EzaugarriakAldatu

Gluzido gehienak landareek sortzen dituzte fotosintesian (prozesu konplexu horren bidez, inguruneko karbono dioxidoa azukre sinple bihurtzen da). Gluzidoak, gehienbat, karbono, hidrogeno eta oxigeno atomoek osatzen dituzte. Lotura kimikoak dituzte, kobalente motakoak, baina energia asko biltzen dute, eta molekula oxidatzen denean askatzen da. Naturan izaki bizidunen funtsezko osagaia dira, eta biomolekula isolatuen edo proteinak eta lipidoak bezalako beste batzuekin lotutako biomolekulen parte dira; konposatu organikorik ohikoenak dira naturan.

Gluzidoek funtsezko bi paper betetzen dituzte izaki bizidunetan. Alde batetik, zelulek berehala erabiltzeko molekula energetikoak dira (glukosa) edo ondoren kontsumitzeko biltegiratzen dira (almidoia eta glukogenoa); 1g-k 4,5 kcal ematen ditu. Bestalde, polisakarido batzuek egitura-funtzio garrantzitsua dute, landareen zelula-paretaren (zelulosa) edo artropodoen kutikularen zati baitira.

SailkapenaAldatu

MonosakaridoakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Monosakarido»

Gutxienez hidroxilo (-OH) talde bat eta karbonilo talde bakarra duten eskeleto karbonatuak dira. Beren formula enpirikoa [C(H2O)y] da eta karbonilo taldearen kokapenaren arabera, polihidroxizetona edo polihidroxialdehidoak izan daitezke. Karbonilo taldea (C=O) lehenengo karbonoan badago aldosa izango da, eta bigarrenean badago, aldiz, zetosa. Eskeleto karbonatu sinplea izan ohi dute, adarrik eta lotura bikoitzik gabea. Karbono kopuruaren arabera bereizten dira, tri/tetr/pent/hexosak izan daitezkeelarik, baina naturan agertzen diren ugarienak 6 karbonoko hexosak dira, glukosa eta fruktosa kasu. Bestalde, aldopentosak azido nukleikoen osagaiak dira, D-erribosa eta 2-desoxierribosa, hain zuzen ere.

Bi funtzio nagusi betetzen dituzte monosakaridoek. Alde batetik, bat-bateko energia-ekarpena ematen digute, eta beste alde batetik, gluzido konplexuagoak sintetizatzeko monomeroak dira.

DisakaridoakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Disakarido»

Naturan ugarienak diren oligosakaridoak bi monomeroz osaturikoak dira eta disakarido izenez ezagutzen dira.

Disakarido batzuk karbono anomeriko bat aske izaten dute, eta ondorioz monosakaridoek zuten ahalmen erreduzitzailea mantentzen dute. Beste hainbat propietate ere gordetzen dituzte, hala nola, mutarrotazioa eta disolbagarritasuna. Mota honetako disakarido ezagunenak maltosa, isomaltosa, zelobiosa eta laktosa dira.

Beste kasu batzuetan, ordea, bi karbono anomerikoak elkarri lotzen dira eta disakaridoak mutarrotazio eta erreduzitzaile ahalmena galtzen du. Honen adibide dira sakarosa (azukre arrunta), trehalosa eta errafinosa.

PolisakaridoakAldatu

Sakontzeko, irakurri: «Polisakarido»

Oligosakaridoen modura, monosakaridoen polimeroak dira, baina askoz ere katea luzeagoak eratzen dituzte. 10 monomerotik gorako gluzido bat poliskarido kontsideratzen da, baina gehienek 100 eta 1.000 monosakarido artean izan ohi dute. Bere tamaina handia dela eta, normalean, pisu handiko molekula disolbagaitzak izaten dira.

Monosakarido eta disakaridoak ez bezala, ez dira ez kristalizagarri ezta txuriak ere, eta mutur erreduzitzaile bakarra izan ohi dute.

ErreferentziakAldatu

  1. Biología molecular de la célula. (2a. ed. argitaraldia) Omega 1992 ISBN 84-282-0896-4. PMC 34205790. (Noiz kontsultatua: 2022-09-25).

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu